Turkiston Turk Mustaqil Islom Jumhuriyati
Turkiston Turk Mustaqil Islom Jumhuriyati (turkcha: Türkistan Türk Müstakil İslam Cumhuriyeti)[1] 1922-yil 15-aprelda bo‘lib o‘tgan Kofirun qurultoyi davomida Basmachi movement tarkibida tashkil etilgan. Qisqa muddat mavjud bo‘lgan bu davlat hozirgi Tajikistan va Uzbekistan hududlarining ayrim qismlarini nazorat qilgan, Samarkand poytaxt bo‘lib xizmat qilgan va Bukhara eng katta shahar bo‘lgan.
Tarixiy fon
Kofirun qurultoyi
1922-yil 28-martda Enver Pasha Olimxon farmoni bilan Sharqiy Buxorodagi barcha qo‘shinlarning bosh qo‘mondoni deb e’lon qilindi.[2][3]
9-aprel kuni Enver Posho barcha basmachilarga to‘qqiz banddan iborat murojaat yubordi.[4]
Turkiston Turk Mustaqil Islom Jumhuriyatining tashkil etilishi
Kofirun qurultoyi qarorlari
Sources:[5]
- Sharqiy Buxoroda ozod qilingan hududlarda muntazam harbiy qismlar tashkil etiladi.
- Qo‘zg‘olon hali boshlanmagan hududlarga harakatlanuvchi qo‘shinlar yuboriladi.
- Har viloyatga qo‘mondon tayinlanadi.
- Agar zakot yetarli bo‘lmasa boylikka qarab soliq olinadi.
- Maxsus moliyaviy yig‘uvchi tayinlanadi.
- Ozod qilingan hududlarda mahalliy boshqaruv tashkil qilinadi.
- Qo‘mondonlar harbiy ishlar uchun javobgar bo‘ladi.
- Zakot yig‘uvchilar aholini himoya qiladi.
- Viloyatlar markazga hisobot yuboradi.
- Markaz vakillari hujjatlarni bosh qo‘mondon nomidan imzolaydi.
- Zarurat bo‘lsa qo‘mondonlar bir-biriga yordam beradi.
- Kuchli garnizonlar qamal qilinadi.
- Telegraf va telefon liniyalari buziladi.
- Josuslar jazolanadi.
- Asirlar yaxshi muomala qilinadi.
- Barcha harbiy va siyosiy boshqaruv Enver Poshoga topshiriladi.
Kongress qarorlariga muvofiq Enver Posho mahalliy boshqaruvni tashkil qildi.[6]
Shuningdek Turkiston Turk Mustaqil Islom Jumhuriyati e’lon qilindi.[7]
Osman Hoca Buxoro Prezidenti bo‘ldi, Shir Muhammad Bek esa Prezident etib saylandi.[8]
Abdul Hamid harbiy vazir, Ali Riza harbiy vazir o‘rinbosari bo‘ldi.[7]
Davlat Shari'a law asosida boshqarildi.[9]
Hukumat markazi uch oy ichida besh marta ko‘chirildi:
Turkiston Turk Mustaqil Islom Jumhuriyatining Konstitutsiyasi
I BO‘LIM
1-modda – 1868–1883 yillarda Rossiya qo‘shinlari Turkistonni bosib oldi va musulmonlarning siyosiy hamda madaniy qadriyatlarini yo‘q qildi.
2-modda – Bosib olingandan keyin unumdor yerlar rus ko‘chmanchilariga berildi.
3-modda – 1917-yilda Qo‘qonda Turkiston Muxtoriyati e’lon qilindi.
4-modda – Sovet hokimiyati musulmonlarga qarshi zulmni kuchaytirdi.
5-modda – Turkkomissiya mahalliy rahbarlarni lavozimdan olib tashladi.
6-modda – Ozodlik kurashchilari bosmachilar deb ataldi.
7-modda – Shariat sudlari bekor qilindi.
II BO‘LIM
8-modda – Turkiston musulmonlarining 95 foizi mustaqillikni qo‘llab-quvvatladi.
9-modda – Agar Sovet hukumati siyosatini o‘zgartirmasa, qarshilik davom etadi.
10-modda – Bolsheviklar xoin deb e’lon qilinadi.
11-modda – Ushbu hukumat Turkiston hukumati deb tan olinadi.
12-modda – Davlat nomi Turkiston Turk Mustaqil Islom Jumhuriyati bo‘ladi.
13-modda – Sirdaryo, Farg‘ona, Samarqand, Yettisuv va Amudaryo hududlari boshqaruvga kiradi.
III BO‘LIM
14-modda – Sovet hokimiyati tugatilgach Toshkentda qurultoy o‘tkaziladi.
15-modda – Har 5000 kishidan vakil saylanadi.
IV BO‘LIM
16-modda – Milliy ozchiliklar o‘z maktablarini ochishi mumkin.
17-modda – Barcha dinlar teng huquqli.
18-modda – Davlat daromadlari hammaga teng taqsimlanadi.
19-modda – Savdo erkin.
20-modda – Fuqarolar mulkini sotishi mumkin.
21-modda – Chet elliklar yer sotib ololmaydi.
22-modda – Musodara qilingan yerlar qaytariladi.
23-modda – Tabiiy boyliklar davlatga tegishli.
24-modda – Ko‘chmanchi yerlar taqsimlanadi.
25-modda – Yer masalalari keyin hal qilinadi.
V BO‘LIM
26-modda – Hukumat 15 kishidan iborat.
27-modda – Ijroiya qo‘mitasi tashkil qilinadi.
28-modda – 5 kishi Farg‘onada harbiy boshliq bo‘ladi.
29-modda – 7 vazir tayinlanadi.
30-modda – Ijroiya qo‘mitasi qaror qabul qiladi.
31-modda – Vazirliklar qo‘mita ruxsatisiz ish boshlamaydi.
32-modda – G‘alabadan keyin hukumat Toshkentda joylashadi.
VI BO‘LIM
33-modda – Tashqi ishlar vazirligi elchilar yuboradi.
34-modda – Nusxa Sovet hukumatiga yuboriladi.
35-modda – Hukumatni tan olmaganlar qarshi inqilobchi hisoblanadi.
VII BO‘LIM
36-modda – Qurultoy lavozimlarni belgilaydi.
Keyingi voqealar
1922-yil yozida Enver Pasha va boshqa basmachi rahbarlari mag‘lub bo‘lgach, Turkiston Turk Mustaqil Islom Jumhuriyati tugatildi.[10]
References
- ↑ Donuk, Abdülkadir. (1992). Basmacı Hareketi İslam Ansiklopedisi, TDV İslâm Araştırmaları Merkezi.
- ↑ Yalvar, Cihan (2017). "1918-1922 Yılları Arasında Emir Timur'un Mirası: "Buhara Emirliği"" (tr). Türk & İslam Dünyası Sosyal Araştırmalar Dergisi 4 (10): 213–233.
- ↑ Hatunoğlu, Nurettin. Türkistan'da Son Türk Devleti Buhara Emirliği ve Alim Han (tr). Ötüken Neşriyat, 2011 — 322-bet.
- ↑ Bademci, Ali...
- ↑ Baysun...
- ↑ {{cite journal |last=Gümüş...
- ↑ 7,0 7,1 Manba xatosi: Invalid
<ref>tag; no text was provided for refs named:142 - ↑ {{cite journal |last=Olcott...
- ↑ {{cite journal |last=Olcott...
- ↑ Yeşilot, Okan; Özdemir, Burcu (2021). "Sovyet Arşiv Belgeleri Işığında Basmacı Hareketi". Belleten 85 (302): 279–309. doi:10.37879/belleten.2021.279. ISSN 0041-4255. https://belleten.gov.tr/tam-metin/3649/tur.