Kontent qismiga oʻtish

Trombotsitlar

ZiyoSfera, erkin ensiklopediya

Trombotsitlar yoki qon plastinkalari — qonning tarkibiy qismlaridan biri boʻlib, ularning asosiy vazifasi qon ivishi omillari bilan birgalikda qon tomiri shikastlanganda yuzaga keladigan qon ketishini toʻxtatish uchun tromb (qon laxtasi) hosil qilishdir[1]. Trombotsitlar yadroga ega emas. Ular suyak iligida yoki o‘pka toʻqimalarida joylashgan megakariositlarning sitoplazma boʻlaklaridan hosil boʻlib, keyinchalik qon aylanish tizimiga oʻtadi[2]. Trombotsitlar faqat sutemizuvchilarda uchraydi. Boshqa umurtqalilarda (masalan, qushlar va amfibiyalarda) trombotsitlar oʻrniga yadroli agranulotsit hujayralar qon oqimida aylanadi[3].

Ligandlar (L harfi bilan belgilangan) trombotsitlar §ga jarohatlangan joy (A nuqta) tomon harakatlanish uchun signal beradi. Jarohat atrofida koʻproq trombotsitlar toʻplangan sari ular javob reaksiyasini kuchaytirish uchun yanada koʻproq ligandlar ishlab chiqaradi. Trombotsitlar qon oqimini toʻxtatish maqsadida jarohat atrofida toʻplanib, tiqin hosil qiladi.

Trombotsitlarning asosiy vazifalaridan biri gemostaz, yaʼni qon tomiri devorining ichki qavati (endoteliy) shikastlangan joyda qon ketishini toʻxtatish jarayonida ishtirok etishdir. Trombotsitlar shikastlangan joyga toʻplanib, tomirdagi uzilishni berkitadi. Avval ular shikastlangan endoteliy tashqarisidagi moddalarga yopishadi (adgeziya). Keyin shaklini oʻzgartirib, retseptorlarini faollashtiradi va kimyoviy signal moddalarini ajratadi (aktivatsiya). Soʻngra ular bir-biri bilan bogʻlanib toʻplanadi (agregatsiya)[4]. Trombotsitar tiqin hosil boʻlishi (birlamchi gemostaz) qon ivishi kaskadining faollashuvi bilan bogʻliq boʻlib, natijada fibrin hosil boʻladi va mustahkam ivindi shakllanadi (ikkilamchi gemostaz).

Qon ivishida ishtirok etishdan tashqari, trombotsitlar tarkibidagi sitokinlar va oʻsish omillari yara bitishi hamda shikastlangan toʻqimalarning tiklanishiga yordam beradi[5][6]. Shuningdek, ular organizmning tugʻma va orttirilgan immun javoblarida ham muhim rol oʻynaydi[7][8].

Atamasi

Trombotsit (laxta hujayrasi) atamasi XX asr boshlarida qoʻllanila boshlagan va baʼzan trombotsitlar uchun sinonim sifatida ishlatiladi. Biroq ilmiy adabiyotlarda u odatda trombotsitlarga oid boshqa atamalarning oʻzagi sifatida qoʻllanadi (masalan, trombotsitopeniya — trombotsitlar sonining kamayishi)[3]. Aslida, trombotsit atamasi sutemizuvchi boʻlmagan umurtqalilar qonida uchraydigan bir yadroli hujayralar uchun toʻgʻri hisoblanadi. Ular trombotsitlarning funksional ekvivalenti boʻlsa-da, suyak iligidagi megakariositlarning sitoplazmatik boʻlaklari emas, balki yaxlit hujayralar sifatida qon aylanishida harakatlanadi[3].

Baʼzi hollarda tromb va qon laxtasi atamalari tarkibidan qatʼi nazar (oq, qizil yoki aralash) bir-birining oʻrnida ishlatiladi. Boshqa hollarda esa ular normal va patologik laxtalanishni farqlash uchun qoʻllanadi: tromb fiziologik gemostaz natijasida hosil boʻladi, tromboz esa patologik va ortiqcha laxtalanish jarayonidir[9]. Yana bir talqinda tromb jarayon natijasi, tromboz esa jarayonning oʻzi hisoblanadi.

Tuzilishi

Trombotsit tuzilishi jihatidan tashqi qismidan markaziga tomon toʻrtta zonaga boʻlinadi:[10]

Shakli

Qon aylanishidagi faollashmagan trombotsitlar ikki tomoni qavariq disk (linza) shakliga ega[11][3]. Ularning diametri odatda 2–3 mkm ni tashkil qiladi[12].

Faollashgan trombotsitlar yuzasida esa koʻplab membrana oʻsimtalari paydo boʻladi.

Rivojlanishi

Trombotsitlar koʻp imkoniyatli suyak iligi oʻzak hujayralaridan hosil boʻladi.
  • Megakariositlar va trombotsitlar hosil boʻlishi trombopoetin gormoni tomonidan boshqariladi. Ushbu gormon buyrak va jigarda ishlab chiqariladi.
  • Har bir megakariosit oʻz hayoti davomida 1 000–3 000 ta trombotsit hosil qiladi.
  • Sogʻlom katta yoshli odam organizmida kuniga oʻrtacha 1011 ta trombotsit ishlab chiqariladi.
  • Zaxira trombotsitlar taloqda saqlanadi va simpatik nerv tizimi taʼsirida taloq qisqarganida qon oqimiga chiqariladi.
Megakariositlardan ajralib chiqayotgan trombotsitlar
  • Qon aylanishidagi trombotsitlarning oʻrtacha yashash muddati 8–9 kunni tashkil etadi[13]. Trombotsitlarning umr davomiyligi Bcl-xL oqsili bilan bogʻliq ichki apoptotik mexanizmlar tomonidan nazorat qilinadi[14].
  • Qarigan trombotsitlar fagotsitoz orqali taloq va jigarda parchalanadi.

Manbalar

  1. ↑ "Our ancient heritage in blood clotting and some of its consequences". Annals of the New York Academy of Sciences 202 (1): 297–307. December 1972. doi:10.1111/j.1749-6632.1972.tb16342.x. PMID 4508929. 
  2. ↑ Lefrançais, Emma; Ortiz-Muñoz, Guadalupe; Caudrillier, Axelle; Mallavia, Beñat; Liu, Fengchun; Sayah, David M.; Thornton, Emily E.; Headley, Mark B. et al. (April 2017). "The lung is a site of platelet biogenesis and a reservoir for haematopoietic progenitors" (en). Nature 544 (7648): 105–9. doi:10.1038/nature21706. ISSN 1476-4687. PMID 28329764. PMC 5663284. //www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?tool=pmcentrez&artid=5663284. 
  3. ↑ 3,0 3,1 3,2 3,3 Michelson, Alan D.. Platelets, 3rd, Academic, 2013. ISBN 978-0-12-387837-3. OCLC 820818942. 
  4. ↑ "Primary platelet adhesion receptors". IUBMB Life 57 (2): 103–8. February 2005. doi:10.1080/15216540500078962. PMID 16036569. 
  5. ↑ "Applications of the regenerative capacity of platelets in modern medicine". Cytokine & Growth Factor Reviews 64: 84–94. 2022. doi:10.1016/j.cytogfr.2021.11.003. PMID 34924312. 
  6. ↑ "Platelet-rich plasma and regenerative dentistry". Australian Dental Journal 65 (2): 131–142. 2020. doi:10.1111/adj.12754. PMID 32145082. PMC 7384010. //www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?tool=pmcentrez&artid=7384010. 
  7. ↑ "Blood coagulation in immunothrombosis-At the frontline of intravascular immunity". Seminars in Immunology 28 (6): 561–9. December 2016. doi:10.1016/j.smim.2016.10.010. PMID 27866916. 
  8. ↑ "Platelets' Role in Adaptive Immunity May Contribute to Sepsis and Shock". JAMA 319 (13): 1311–2. April 2018. doi:10.1001/jama.2017.12859. PMID 29614158. 
  9. ↑ "Mechanisms of thrombus formation". The New England Journal of Medicine 359 (9): 938–949. August 2008. doi:10.1056/NEJMra0801082. PMID 18753650. https://archive.org/details/sim_new-england-journal-of-medicine_2008-08-28_359_9/page/938. 
  10. ↑ Geraldo, Reinaldo Barros; Sathler, Plínio Cunha; Lourenço, André Luiz; Saito, Max Seidy; Cabral, Lucio M.; Rampelotto, Pabulo Henrique; Castro, Helena Carla (2014-10-07). "Platelets: still a therapeutical target for haemostatic disorders". International Journal of Molecular Sciences 15 (10): 17901–17919. doi:10.3390/ijms151017901. ISSN 1422-0067. PMID 25295482. PMC 4227196. //www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?tool=pmcentrez&artid=4227196. 
  11. ↑ "A scanning electron microscopic study of platelets of certain animal species". Thrombosis et Diathesis Haemorrhagica 33 (3): 501–7. June 1975. PMID 1154309. 
  12. ↑ "Platelet size in man". Blood 46 (3): 321–336. September 1975. doi:10.1182/blood.V46.3.321.321. PMID 1097000. https://archive.org/details/sim_blood_1975-09_46_3/page/321. 
  13. ↑ "Effects of megakaryocyte growth and development factor on platelet production, platelet life span, and platelet function in healthy human volunteers". Blood 95 (8): 2514–22. April 2000. doi:10.1182/blood.V95.8.2514. PMID 10753829. https://archive.org/details/sim_blood_2000-04-15_95_8/page/2514. 
  14. ↑ "Programmed anuclear cell death delimits platelet life span". Cell 128 (6): 1173–86. March 2007. doi:10.1016/j.cell.2007.01.037. PMID 17382885. https://archive.org/details/cell_2007-03-23_128_6/page/1173.  
"https://ziyosfera.uz/index.php?title=Trombotsitlar&oldid=829847" dan olindi