Toshsoqa
Toshsoqa kanali — O‘zbekistonning Xorazm viloyatidagi yirik magistral sug‘orish kanali va Toshsoqa irrigatsiya tizimining asosiy tarkibiy qismlaridan biri. Kanal Amudaryodan suv olib, Xorazm vohasining katta qismidagi sug‘oriladigan yerlarni suv bilan ta’minlaydi. Hozirgi Toshsoqa irrigatsiya tizimi tarixiy Polvon-yop, Shovot va G‘azovot kabi sug‘orish tizimlarini XX asrda yagona muhandislik suv ta’minoti tizimiga birlashtirish jarayonida shakllangan.[1]
2017-yilgi rasmiy ma’lumotga ko‘ra, Toshsoqa tizimi orqali Xorazm viloyatidagi 191,3 ming gektar sug‘oriladigan yer suv bilan ta’minlangan.[1]
Nomi va irrigatsiya terminologiyasi
Xorazm irrigatsiya tarixini tadqiq qilgan arxeolog va tarixchi Yahyo G‘ulomov mahalliy irrigatsiya terminologiyasida kanalning suv oluvchi bosh qismi saka deb atalganini qayd etadi. G‘ulomov Xorazm sug‘orish tizimida yap/yab, arna, salma kabi boshqa mahalliy gidronimik va irrigatsiya atamalarini ham izohlagan.[2]
G‘ulomov Toshsoqa nomini kanalning tarixiy suv olish boshi bilan bog‘liq holda tilga oladi.[2] Nomning aniq etimologiyasi yuzasidan alohida toponimik tadqiqot talab etiladi.
Polvon-yop tizimi va tarixiy Toshsoqa
Toshsoqaning tarixi XX asrda qurilgan zamonaviy magistral kanal bilan cheklanmaydi. G‘ulomovning tadqiqotida Toshsoqa XIX asrda Polvon-yopning Amudaryodan suv oluvchi yangi boshlaridan biri sifatida qayd etilgan.[2]
Polvon-yop Xorazm vohasining qadimiy yirik irrigatsiya magistrallaridan biri bo‘lgan. Amudaryo o‘zanining va suv sathining o‘zgaruvchanligi sabab kanal boshlarini yangidan qazish yoki qo‘shimcha suv olish tarmoqlarini ochish zarurati tug‘ilib turgan.[2]
G‘ulomov XIX asrda Besh-Ariqqa ko‘chib kelgan aholi Polvon-yopda qo‘shimcha suv olish boshini qazish uchun Xiva xonidan ruxsat olganini yozadi. Natijada Besh-Ariq aholisi Polvon-yop suvidan foydalanish huquqiga ega bo‘lgan. Muallif bu yangi suv boshini Besh-Ariq Yargan nomi bilan qayd etadi.[2]
XIX asrdagi qurilish haqidagi maʼlumot
Yahyo G‘ulomovning 1957-yilda nashr etilgan asarida Toshsoqaning XIX asr tarixiga oid og‘zaki tarix materiali keltiriladi. Muallif mazkur voqeani Xorazm oqsoqollaridan yozib olingan hikoya sifatida bayon qiladi.[2]
Ushbu rivoyatga ko‘ra, 1828-yilda Xiva xoni Olloqulixon Polvon-yopning Toshsoqa deb atalgan yangi suv olish boshini qazdirishga qaror qilgan. G‘ulomov hikoyasida qurilish ishlariga o‘n minglab kishilar jalb qilingani, ish sharoiti og‘ir bo‘lgani va qazuvchilar orasida norozilik yuzaga kelgani qayd etiladi.[2]
G‘ulomov ushbu voqea bilan bog‘liq holda xonning bosh vaziri Yusuf-mehtarni ham tilga oladi. Muallif bayonining yakunida Polvon-yopning yangi suv olish boshi sifatida Toshsoqa shakllanganini yozadi.[2]
Mazkur tafsilotlar og‘zaki tarix materialiga asoslangani sababli, 1828-yilga oid voqea zamondosh rasmiy hujjat bilan tasdiqlangan fakt sifatida emas, G‘ulomov qayd etgan tarixiy rivoyat sifatida baholanadi.
Xiva xonligi davridagi irrigatsiya majburiyatlari
Xiva xonligi davrida yirik kanallarni qazish, kanal boshlarini tozalash, dambalarni taʼmirlash va boshqa gidrotexnik ishlarning katta qismi aholining majburiy mehnati orqali bajarilgan. G‘ulomov bu irrigatsiya majburiyatlarini begar va favqulodda holatlarda bala-qazu atamalari bilan izohlaydi.[2]
Amudaryo ko‘p miqdorda loyqa olib kelgani uchun yirik kanallarning bosh qismlari va o‘zanlarini muntazam tozalab turish talab etilgan. Xorazmdagi anʼanaviy sug‘orish tizimining barqaror ishlashi ko‘p sonli mahalliy suv foydalanuvchilari, miroblar va mehnat majburiyatlariga tayangan.[2]
XX asr boshidagi tadqiqot va loyihalar
XX asr boshida Amudaryo va Xorazm irrigatsiya tizimlarini muhandislik asosida o‘rganish ishlari kengaydi. 1910–1917-yillarda Amudaryo havzasida topografik, gidrometrik, tuproqshunoslik va irrigatsiya tadqiqotlari olib borildi. Ushbu tadqiqotlarda S. K. Kondrashev va boshqa mutaxassislar ishtirok etdi.[3]
1920-yillarda Janubiy Xorazm sug‘orish tizimlarini qayta qurish bo‘yicha bir qator sxema va loyihalar tayyorlandi. 1928-yilda F. P. Morgunenkov va V. V. Poslavskiy Janubiy Xorazm sug‘orish tizimlarini rekonstruksiya qilish loyihasini ishlab chiqdi. Keyingi yillarda Toshsoqa magistral kanalining turli variantlari ko‘rib chiqildi.[3]
1929-yilda Toshsoqa magistral kanalining texnik loyihasi ishlab chiqilgan. 1930-yillarda Amudaryodan suv olishning Tuyamo‘yin va Toshsoqa variantlari solishtirilib, Toshsoqa yo‘nalishi asosida qurilish ishlari davom ettirilgan.[3]
Toshsoqa magistral kanalining qurilishi
1938–1939-yillarda Janubiy Xorazmning yirik sug‘orish tizimlarini qayta tashkil etish loyihasi ishlab chiqildi. G. O. Xorst rahbarligidagi loyiha Toshsoqa orqali Polvon, G‘azovot va Shovot kabi tarixiy kanallarga suv yetkazib berishni nazarda tutgan.[3]
1939-yilda Polvon kanalining ayrim qismlarini kengaytirish va chuqurlashtirish ishlari boshlangan. 1940-yilda Polvon, Shovot va G‘azovot tizimlarini yagona magistral suv taʼminoti orqali bog‘lash bo‘yicha keng ko‘lamli qurilish ishlari olib borilgan.[3]
Sosedko va Baturinning maʼlumotiga ko‘ra, 1940-yil avgust–sentabr oylarida Xorazm viloyati va Turkmanistonning Toshhovuz hududidan qariyb 35 ming kolxozchi Toshsoqa magistral kanalini qurishda qatnashgan. Qurilishda 6 million kub metrdan ortiq tuproq ishlari va qariyb 4 ming kub metr beton ishlari bajarilgan.[3]
1941-yil bahorida Amudaryo suvi bosh regulyator orqali Toshsoqa magistral kanaliga uzatilgan.[3] Shu tariqa Toshsoqa Janubiy Xorazmning bir qator tarixiy kanallarini yagona muhandislik suv taʼminoti tizimi orqali bog‘lovchi magistral kanalga aylangan.
Shu sabab tarixiy Toshsoqa bilan XX asrda bunyod etilgan Toshsoqa magistral kanalini farqlash lozim. G‘ulomov qayd etgan XIX asrdagi Toshsoqa Polvon-yopning suv olish boshi bo‘lgan bo‘lsa, 1939–1941-yillardagi qurilishlar natijasida zamonaviy magistral irrigatsiya tizimi shakllangan.[2][3]
Meliorativ oqibatlar
Toshsoqa magistral tizimining ishga tushirilishi Janubiy Xorazmning suv taʼminotini tubdan yaxshiladi. Shu bilan birga, dastlabki davrda magistral suv taʼminoti bilan xo‘jaliklararo drenaj tizimlarining rivojlanishi o‘rtasidagi nomutanosiblik ayrim hududlarda grunt suvlari ko‘tarilishi, botqoqlanish va tuproq sho‘rlanishining kuchayishiga olib kelgan.[3]
1942-yildan Xorazmda kollektor-drenaj tarmoqlarini kengaytirish ishlari boshlandi. Sosedko va Baturin maʼlumotiga ko‘ra, 1942–1947-yillarda qariyb 1 200 km xo‘jaliklararo kollektorlar qurilgan. Meliorativ tadbirlar Hazorasp, Xonqa, Yangiariq, Shovot, Urganch va Gurlan hududlarini ham qamrab olgan.[3]
Mustaqillik davridagi rekonstruksiya
2012-yilda O‘zbekiston hukumati va Islom taraqqiyot banki ishtirokida Xorazm viloyati Toshsoqa tizimidagi magistral sug‘orish kanallarini qayta tiklash loyihasi amalga oshirila boshlandi.[4]
Loyiha Toshsoqa magistral kanali, Shovot, G‘azovot va ularga bog‘liq xo‘jaliklararo sug‘orish tarmoqlarining bir qismini rekonstruksiya qilishni nazarda tutgan.[4]
Loyiha O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2012-yil 6-noyabrdagi PQ-1849-son qarori asosida amalga oshirilgan. Keyingi rasmiy maʼlumotlarga ko‘ra, loyiha 2013–2021-yillar davomida amalga oshirilib, uning umumiy qiymati 145,47 million AQSh dollarini tashkil etgan. Shundan 90,37 million AQSh dollari Islom taraqqiyot banki mablag‘lari hisobidan moliyalashtirilgan.[5]
Loyiha doirasida 214,6 km kanal betonlashtirilgan, 98,6 km kanal rekonstruksiya qilingan va 811 ta gidrotexnik inshoot qurilgan yoki qayta tiklangan. Natijada 191,3 ming gektar sug‘oriladigan yerning suv taʼminoti va 100 ming gektarga yaqin yerning meliorativ holati yaxshilangani qayd etilgan.[5]
2017-yilgi rasmiy maʼlumotga ko‘ra, Toshsoqa tizimi Xorazm viloyatining Gurlan va Yangibozor tumanlaridan tashqari aksariyat hududlaridagi sug‘oriladigan yerlarga xizmat ko‘rsatgan. Rekonstruksiyaning asosiy maqsadlaridan biri suvni imkon qadar o‘z oqimi bilan yetkazish va nasos stansiyalariga sarflanadigan elektr energiyasini kamaytirish bo‘lgan.[1]
Suv xo‘jaligi vazirligining keyingi maʼlumotlariga ko‘ra, Xorazm viloyatidagi qishloq xo‘jaligi ekin maydonlarining katta qismi Toshsoqa magistral kanali tizimi orqali suv bilan taʼminlanadi.[5]
Ikkinchi bosqich rekonstruksiyasi
2024-yilda Xorazm viloyatini ijtimoiy-iqtisodiy rivojlantirish masalalariga bag‘ishlangan yig‘ilishda Toshsoqa irrigatsiya tizimini rekonstruksiya qilish loyihasining ikkinchi bosqichini amalga oshirish masalasi ham muhokama qilingan.[6]
Suv xo‘jaligi sohasining keyingi reja hujjatlarida Xorazm viloyati Toshsoqa tizimidagi magistral sug‘orish kanallarini qayta tiklash. 2-bosqich loyihasi bo‘yicha tayyorgarlik va amalga oshirish choralari belgilangan.[7]
Ahamiyati
Toshsoqa Xorazm irrigatsiya tarixida turli davrlardagi suv xo‘jaligi tizimlarini bog‘lovchi obyekt hisoblanadi. Uning tarixida shartli ravishda uch bosqichni ajratish mumkin:
- XIX asrda — Polvon-yopning Amudaryodan suv oluvchi tarixiy boshlaridan biri;[2]
- 1939–1941-yillarda — Polvon, Shovot va G‘azovot kabi eski irrigatsiya tizimlarini yangi magistral suv taʼminotiga bog‘lagan muhandislik kanali;[3]
- XXI asrda — Xorazm viloyatining yirik rekonstruksiya qilingan irrigatsiya tizimlaridan biri.[1][5]
Shuningdek qarang
Manbalar
- ↑ 1,0 1,1 1,2 1,3 „Xorazm viloyatidagi sug‘orish tarmoqlari tubdan yangilanmoqda“. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti rasmiy veb-sayti (2017-yil 14-oktyabr). Qaraldi: 2026-yil 7-avgust.
- ↑ 2,00 2,01 2,02 2,03 2,04 2,05 2,06 2,07 2,08 2,09 2,10 2,11 Gulyamov, Ya. G.. Istoriya orosheniya Xorezma s drevneyshix vremen do nashix dney (ru). Tashkent: Izdatelstvo Akademii nauk Uzbekskoy SSR, 1957 — 239–267-bet.
- ↑ 3,00 3,01 3,02 3,03 3,04 3,05 3,06 3,07 3,08 3,09 3,10 Sosedko, A. F.; Baturin, S. I.. Vodokhozyaystvennye proektno-izyskatelskie raboty v Khorezme i ikh effektivnost (ru). Tashkent: Fan, 1966.
- ↑ 4,0 4,1 „Reconstruction of Main Irrigation Canals of Tashsaka Irrigation System in Khorezm Region of Uzbekistan“ (en). Islamic Development Bank (2012). Qaraldi: 2026-yil 7-avgust.
- ↑ 5,0 5,1 5,2 5,3 „Toshsoqa irrigatsiya tizimini rekonstruksiya qilish natijalari“. O‘zbekiston Respublikasi Suv xo‘jaligi vazirligi. Qaraldi: 2026-yil 7-avgust.
- ↑ „Xorazm viloyatini rivojlantirish bo‘yicha ustuvor vazifalar belgilandi“. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti rasmiy veb-sayti (2024). Qaraldi: 2026-yil 7-avgust.
- ↑ „O‘zbekiston Respublikasi Suv xo‘jaligi vazirligining tegishli davr uchun ish rejasi“. O‘zbekiston Respublikasi Suv xo‘jaligi vazirligi (2025). Qaraldi: 2026-yil 7-avgust.
Adabiyotlar
- Gulyamov, Ya. G. Istoriya orosheniya Xorezma s drevneyshix vremen do nashix dney. — Tashkent: Izdatelstvo Akademii nauk Uzbekskoy SSR, 1957. — 314 s.
- Sosedko, A. F.; Baturin, S. I. Vodokhozyaystvennye proektno-izyskatelskie raboty v Khorezme i ikh effektivnost. — Tashkent: Fan, 1966.
- Kondrashev, S. K. Oroshaemoe khozyaystvo i vodopolzovanie Khivinskogo oazisa. — Moskva, 1916.
- Kondrashev, S. K. Oroshaemyy Khorezm. Organizatsiya orosheniya, territorii i truda v dekhkanskikh khozyaystvakh nizovyev r. Amu-Dari. — Moskva, 1931.