Tolibon tarixi
Tolibon tarixi — Afgʻonistonda 1990-yillarning boshida vujudga kelgan, asosan pushtunlar va islomiy fundamentalizmga asoslangan harbiy-siyosiy harakatning shakllanishi, yuksalishi, birinchi boshqaruv davri, yigirma yillik partizan urushi va 2021-yilda qayta hokimiyatni egallashini oʻz ichiga oluvchi murakkab ijtimoiy-siyosiy jarayondir.
Ushbu tarix shartli ravishda toʻrtta yirik bosqichga boʻlinadi: Harakatning paydo boʻlishi (1994–1996), Birinchi Islom Amirligi (1996–2001), Xalqaro koalitsiyaga qarshi urush (2001–2021) hamda Ikkinchi Islom Amirligi (2021-yildan hozirgacha).
Tarixiy zamin va paydo boʻlishi (1994–1996)
1989-yilda Sovet Ittifoqi oʻz qoʻshinlarini Afgʻonistondan olib chiqib ketgach va 1992-yilda Muhammad Najibulloh hukumati qulagach, mamlakat turli mujohid guruhlari oʻrtasidagi shafqatsiz fuqarolar urushi girdobiga qoldi.
Aynan shu anarxiya va qonunsizlik sharoitida, 1994-yilning kuzida Qandahor viloyatida Mulla Muhammad Umar boshchiligida mahalliy madrasa talabalaridan iborat kichik bir guruh tuzildi. Ular oʻzlarini "Tolibon" (talabalar) deb atashdi. Ularning dastlabki maqsadi yoʻllardagi qaroqchilarni yoʻq qilish, tinchlik oʻrnatish va qat’iy islomiy adolatni (shariatni) joriy etish edi. Xalqning urushdan charchagani va Tolibonning jinoyatchilikka qarshi keskin choralari ularga tezda xalq qoʻllab-quvvatlashini olib keldi. Pokistonning maxsus xizmatlari (ISI) ham harakatni moddiy va harbiy jihatdan qoʻllab-quvvatlay boshladi.
Birinchi Islom Amirligi (1996–2001)
1996-yil 27-sentabrda Tolibon poytaxt Kobulni egalladi va rasman Afgʻoniston Islom Amirligini e'lon qildi. Sobiq prezident Najibulloh BMT binosidan olib chiqilib, qatl etildi.
Tolibon boshqaruvi oʻzining oʻta radikal qonunlari bilan dunyo yodida qoldi. Ular islom huquqining eng qattiq talqinlarini (Deobandi ta'limoti va Pushtunvali kodi aralashmasi) davlat qonuniga aylantirdilar:
- Televideniye, musiqa, rasm chizish va sportning koʻplab turlari taqiqlandi.
- Ayollarga ta'lim olish va ishlash man etildi; ular faqat burqa kiyib, erkak hamroh (mahram) bilan koʻchaga chiqishi mumkin edi.
- Oʻgʻrilik uchun qoʻlni kesish, xiyonat uchun toshboʻron qilish kabi jazolar joriy etildi.
Xalqaro yakkalanish
Bu davrda Tolibon hukumatini faqat uchta davlat — Pokiston, Saudiya Arabistoni va Birlashgan Arab Amirliklari tan oldi. Tolibon Al-Qoida rahbari Usoma bin Lodinga boshpana bergani sababli BMT xavfsizlik kengashi tomonidan sanksiyalarga uchradi.
Qulash va partizanlik urushi (2001–2021)
2001-yilgi 11-sentabr voqealaridan soʻng, AQSh Tolibondan Usoma bin Lodinni topshirishni talab qildi. Tolibon rad etgach, 2001-yil 7-oktabrda AQSh boshchiligidagi xalqaro koalitsiya ("Mangu erkinlik" operatsiyasi) Afgʻonistonga bostirib kirdi. Dekabr oyiga kelib Tolibon rejimi toʻliq agʻdarildi.
Biroq harakat yoʻq qilinmadi. Tolibon yetakchilari Pokistonning qabila hududlariga yashirinib, oʻz kuchlarini qayta guruhladilar. 2004-yildan boshlab ular AQSh harbiylari va yangi Afgʻoniston hukumatiga qarshi shiddatli Partizan urushini boshladilar. Ular qishloq hududlarida oʻzlarining "soya hukumatlarini" tuzib, ta'sir doirasini yildan-yilga kengaytirib bordilar.
Hokimiyatga qaytish: Ikkinchi Amirlik (2020–hozirgacha)
Urush sarf-xarajatlaridan charchagan AQSh hukumati 2020-yil fevral oyida Qatarning Doha shahrida Tolibon bilan tarixiy tinchlik bitimini (Doha kelishuvi) imzoladi. Unga koʻra, AQSh oʻz qoʻshinlarini olib chiqib ketishga, Tolibon esa Afgʻoniston hududidan xalqaro terrorizm uchun foydalanmaslikka va'da berdi.
2021-yilning may oyida AQSh qoʻshinlarining chiqib ketishi boshlanishi bilan Tolibon keng koʻlamli harbiy hujumga oʻtdi. Gʻarb tomonidan milliardlab dollarga moliyalashtirilgan Afgʻoniston milliy armiyasi deyarli jangsiz taslim boʻldi.
- 2021-yil 15-avgust: Tolibon jangsiz Kobulga kirdi. Prezident Ashraf Gʻani mamlakatdan qochib ketdi. Harakat 20 yildan soʻng yana hokimiyatni toʻliq qoʻlga kiritdi.
Qisqacha Xronologiya
| Yil | Asosiy voqea |
|---|---|
| 1994 | Mulla Umar boshchiligida Qandahorda harakatning tashkil topishi. |
| 1996 | Kobulning egallanishi va Afgʻoniston Islom Amirligi tuzilishi. |
| 2001 (Oktabr) | AQSh invaziyasi, Tolibon hukumatining agʻdarilishi. |
| 2006–2014 | Tolibon qarshilik harakatining eng kuchaygan va qonli davri. |
| 2013 | Asoschi Mulla Umarning vafoti (bu fakt 2015-yildacha yashirilgan). |
| 2020 (Fevral) | AQSh va Tolibon oʻrtasida Doha kelishuvining imzolanishi. |
| 2021 (Avgust) | Gʻarb koalitsiyasi chiqib ketishi, Kobulning qayta egallanishi. |
Manbalar
- Crews, Robert D., and Amin Tarzi. The Taliban and the Crisis of Afghanistan. Harvard University Press, 2008.
- Rashid, Ahmed. Taliban: Militant Islam, Oil and Fundamentalism in Central Asia. Yale University Press, 2000.
- Nojumi, Neamatollah. The Rise of the Taliban in Afghanistan. Palgrave Macmillan, 2002.