Tofig Quliyev

Tofig Quliyev
Tavalludi	7-noyabr 1917-yil Baku, Rossiya imperiyasi
Vafoti	4-oktyabr 2000-yil(2000-10-04) (82 yoshda) Baku, Ozarbayjon
Kasbi	Kompozitor, pianinochi, dirijyor
Faoliyat yillari	1931–2000

Tofig Alakbar oʻgʻli Quliyev (ozarbayjoncha: Tofiq Ələkbər oğlu Quliyev; 7-noyabr 1917, Boku — 4-oktyabr 2000, Boku) Sovet va ozarbayjon bastakor, pianinochi va dirijyor edi.

Hayoti

Tofig Quliyev Boku shahrida, ish haqi bilan ishlovchi xodim oilasida tugʻilgan. Musiqiy isteʼdodi tufayli u 12 yoshida Ozarbayjon davlat konservatoriyasi talabasi boʻldi. Ammo 1934-yilda u Boku konservatoriyasiga oʻqishga kirdi va u yerda ikki fakultetda — fortepiano (professor I. S. Aysberg sinfida) va kompozitsiya (professor S. G. Strasser sinfida) boʻyicha tahsil oldi. Konservatoriyada yosh Tofig Quliyev oʻtmishning buyuk klassiklari — Bax, Betxoven, Chaykovskiy, Shubert va boshqa bastakorlarning asarlari bilan tanishdi. Tofig Quliyevning yorqin isteʼdodi musiqiy jamoatchilik eʼtiborini oʻziga tortdi va koʻp oʻtmay, 1936-yilda Ozarbayjon Xalq maorif qoʻmitasi Tofig Quliyevni Uzeyir Hojibekovning tavsiyasi va tashabbusi bilan Chaykovskiy nomidagi Moskva davlat konservatoriyasiga yubordi. U yerda u dirijyorlikni oʻrgandi va bir muddat professor Neygauzning fortepiano sinfida oʻqidi. Koʻp oʻtmay, u oʻsha davrning mashhur estrada orkestrida A. Zfasman rahbarligida pianinochi sifatida ishlay boshladi va 1939-yilgacha muvaffaqiyatli faoliyat yuritdi.

Ijodi

Tofig Quliyevning sheʼrlar asosidagi dastlabki tajribalari 1930-yillarning boshida boshlandi. 1931-yilda, Bokudagi Asaf Zeynalliy nomidagi musiqa maktabi talabasi boʻlgan vaqtida, u oʻqituvchisining maslahati bilan Mirza Alakbar Sabirning „Maktab oʻquvchisi haqida“ sheʼriga qoʻshiq bastaladi. 1935-yildan boshlab Tofig Quliyev Mashadi Azizbeyov nomidagi Ozarbayjon drama teatrida dirijyor sifatida ishlay boshladi. 1930-yillarda boshlangan Tofig Quliyevning folklorshunos sifatidagi faoliyati nafaqat bastakorning ijodiy biografiyasida, balki Ozarbayjon musiqiy-ijtimoiy hayotida ham katta ahamiyatga ega boʻldi. Tofig Quliyev ozarbayjon folklorini rivojlantirish va ommalashtirishda katta xizmat koʻrsatgan ijodkorlardan biri edi. U Ozarbayjonning mugʻomlarini nota yozuviga tushirgan ilk bastakorlardan biridir. 1936-yilda u (bastakor Z. Bakirov bilan hamkorlikda) „Rast“, „Segoh“, „Zabuli“, „Dugoh“ kabi mugʻom yozuvlarini amalga oshirdi.

1939-yilda Boku shahriga qaytib kelgan Tofig Quliyev milliy orkestr tuzish boʻyicha tashkiliy ishlar bilan shugʻullandi, uning faoliyati 1941-yilda boshlangan Ulugʻ Vatan urushi bilan hamohang boʻldi. Bastakor tomonidan tuzilgan va Qizil Armiya ansambli deb atalgan estrada orkestri 402-piyoda diviziyasiga biriktirildi va urush davrida front chizigʻida konsertlar berdi. Tofig Quliyev ushbu diviziya uchun koʻplab vatanparvar qoʻshiqlar yozdi: „Bir qadam ham orqaga emas!“ (Surkov soʻzlariga), „Nafis qoʻl“ (Dorizo soʻzlariga), „Rus qizi haqida“, „Jangchi qoʻshigʻi“ shular jumlasidandir. 1943-yilda ansambl ikki qismga boʻlindi. Ulardan biri, Qizil dengiz floti ansambli deb atalgan jamoaga Tofig Quliyev rahbarlik qildi. Ansambl koʻpincha frontda, Kavkaz frontida, Qrimda chiqishlar qildi, Erondagi Armiya qismlariga konsertlar bilan bordi.

Urush tugagach, Tofig Quliyev oʻz kompozitorlik faoliyatini Samad Vurgun nomidagi Ozarbayjon davlat akademik rus drama teatri, Maksim Gorkiy nomidagi Ozarbayjon yosh tomoshabinlar davlat teatrida davom ettirdi. U bir necha yil davomida teatrlarda W. Shekspirning „Oʻn ikkinchi kecha“, Fadeyevning „Yosh gvardiya“, Jafar Jabboriyning „Aydin“, H. Seyidbeyli va I. Qasimovning „Uzoq sohillarda“, Rasul Rzaning „Birodarlar“, N. Hikmatning „Gʻalati odam“, A. Mamedxonliyning „Shirvon goʻzali“ spektakllari uchun qoʻshiqlar yozdi.

1940–1950-yillar

1940-yillarda Tofig Quliyev kino sohasida ham ishlay boshladi va keyingi oʻn yilliklarda bu faoliyatini faol davom ettirdi. U shu davrda Vatan mavzusiga bagʻishlangan koʻplab qoʻshiqlar — „Vatan haqida qoʻshiq“, „Ozarbayjon“, „Ala togʻ“ni yaratdi. Tofig Quliyev bastakor qoʻshiqlarining eng yaxshi ijrochilaridan biri boʻlgan mashhur xonanda Rashid Behbudov bilan ijodiy hamkorlikni boshladi. Ularning ijodiy dueti Sovet Ittifoqi shaharlari boʻylab katta muvaffaqiyat bilan oʻtgan gastrol safarlarini amalga oshirdi. „Ozarbayjonda milliy raqslar“ (1951), „Ozarbayjonda 15 milliy raqs“ (1955) toʻplamlari va buyuk xonanda Bulbul tahriri ostida nashr etilgan ikki jildlik „Ozarbayjon qoʻshiqlari“ (1956–1958) bastakorning Ozarbayjon viloyatlariga qilgan ekspeditsiyalari natijasi boʻldi. Keyingi yillarda bastakor folklor materiallarini yozib olish va qayta ishlash boʻyicha ishlarini davom ettirdi. 1950–1960-yillarda u arab, hind, bolgar va xitoy qoʻshiqlarini ishladi. Mugʻomlarni yozib olish va nashrga tayyorlash borasidagi Tofig Quliyev faoliyati milliy musiqiy madaniyat uchun katta ahamiyatga ega boʻldi.

Katta ijodiy va ijrochilik yutuqlariga qaramay, Tofig Quliyev tahsilini davom ettirishni afzal bildi va 1948-yilda Moskva konservatoriyasida yana oʻqishni boshladi, u yerda professor A. Ginsburgning dirijyorlik sinfida va professor K. Golubevning kompozitsiya sinfida taʼlim oldi. 1951-yilda konservatoriyani tugatgach, Tofig Quliyev Moskva konservatoriyasining aspiranturasiga kirdi va u yerda buyuk dirijyor Aleksandr Gauk rahbarligida oʻqishini yakunladi. 1954-yilda Boku shahriga qaytib kelib, u Uzeyir Hojibekov nomidagi Ozarbayjon davlat konservatoriyasida dars bera boshladi. U yerda talaba orkestriga, opera va orkestr sinflariga rahbarlik qildi, orkestrovka fanidan saboq berdi. 1958-yilda bastakor Muslim Magomayev nomidagi Ozarbayjon davlat akademik filarmoniyasida ishlay boshladi va keyinchalik uning direktori boʻldi. Shu yillarda bastakor fortepiano uchun „Lezginka“, „Variatsiyalar“ kabi asarlar, „Shoxli oltin“ (Jarkov soʻzlariga), „Magʻrur boʻlma“, „Men seni sevaman“, „Mehribon yurt, Ozarbayjon“ kabi qoʻshiqlarni yaratdi. 1959-yilda u Moskva shahrida oʻtkazilgan Ozarbayjon madaniyatining ikkinchi oʻn kunligiga atab „Moskva haqida qoʻshiq“ kantatasini yozdi. Shu yillarda u M. Volibranskiy va R. Rubinshteynning „Entoni Grant jinoyati“, M. Vishnyakovning „Akatsiya gullaganda“ pyesalari uchun koʻplab qoʻshiqlar yaratdi. Bu oʻn yilliklarda Tofig Quliyev tomonidan yaratilgan „Jazirama osmon ostida“ (1958), „Baxtiyor“ (1959), „Uni kechirisharmidi?“ (1959) kabi filmlar uchun yozilgan musiqalar katta mashhurlikka erishdi.

1960–1970-yillar

1960–1970-yillarda uning musiqiy-ijtimoiy faoliyatidagi sermahsul ijodi alohida taʼkidlanadi. Tofig Quliyev koʻplab xalqaro konferensiyalar, festivallar, sanʼat bayramlarida ishtirok etgan. 1962-yilda u Sanʼat akademiyasi taklifi bilan musiqiy sanʼatning rivojlanish muammolari va madaniy tajriba almashuviga bagʻishlangan konferensiyada qatnashdi va keyinchalik Chexoslovakiyada oʻtkazilgan Ozarbayjon sanʼati kunlarida ishtirok etdi; u yerda „Bratislava“ va „Praga haqida qoʻshiq“ni bastaladi, bu asarlar Chexoslovakiyada mashhur boʻldi.

Bu davrda Tofig Quliyev Bolgariya, Polsha va Italiyada boʻlib oʻtgan Ozarbayjon sanʼatkorlari delegatsiyasiga rahbarlik qildi. U koʻp yillar davomida Ozarbayjon kompozitorlari uyushmasining birinchi kotibi boʻlib ishladi. Yangi kompozitor kadrlarini tayyorlashga alohida eʼtibor berdi, kompozitorlar plenumlari, musiqiy festivallar, konferensiyalar, syezdlar oʻtkazilishiga rahbarlik qildi. U tez-tez Ozarbayjon sanʼatining turli muammolariga bagʻishlangan maʼruzalar va maqolalar bilan chiqish qilgan.

1966-yilda Ozarbayjonda oʻtkazilgan rus madaniyati oʻn kunligi chogʻida Tofig Quliyev bastakor Solovyov-Sedoy bilan birgalikda „Mehribon yurt, Ozarbayjon“ nomli yangi qoʻshiq yaratdi. Bu davrda u xalqaro qoʻshiqlar turkumini yaratdi: „Moldova“ (1966), Gruziya haqida qoʻshiqlar turkumi. 1972-yilda Bryussel shahrida ochilgan Ozarbayjon madaniyati xalqaro koʻrgazmasi Tofig Quliyevning „Neftchilar“ qoʻshigʻi bilan ochildi.

1980–1990-yillarda Tofig Quliyev jamoat faoliyati bilan shugʻullandi.

Tofig Quliyevning ijodi yuksak baholangan — u Ozarbayjon SSR xalq artisti unvoni, shuningdek Ozarbayjon SSRning Lenin komsomoli mukofoti laureati unvoni bilan taqdirlangan.

Vafoti

Tofig Quliyev 2000-yil 5 oktyabrda, uzoq davom etgan ogʻir kasallikdan soʻng, 82 yoshida vafot etdi. Boku shahridagi Faxriy xiyobonda dafn etilgan.

Kinosoha faoliyati

Tofig Quliyev quyidagi filmlar uchun kuylari va qoʻshiqlari muallifi boʻlgan: „Uchrashuv“ (1955), „Sevimli qoʻshiq“ (1955), „Jazirama osmon ostida“ (1957), „Oʻgay ona“ (1958), „Telefonchi qiz“ (1962), „Nesimiy“ (1973), „Darvesh Parijni portlatadi“ (1976), „Uyidan sher qochibdi“ (1977), „Baxt qadri“ (1976), „Qaynona“ (1978), „Bu yerda jannat seni kutmaydi“ (1982), „Anor daraxti haqidagi xotiralar“ (1984), „Tashqarida“ (1991).

Xotirasi

2009-yilda bastakor xotirasiga bagʻishlangan kecha Rossiya axborot-madaniyat markazida oʻtkazildi.

Havolalar

• Tofiq Quliyev at IMDb
• Tofig Quliyev: Musical Golden Oldies (Short Autobiographical Statement) AZER.com at Azerbaijan International, Vol. 3:1 (Spring 1995), pp. 50-51.
• Newsmakers: Passing of Tofig Quliyev (1917-2000) AZER.com at Azerbaijan International, Vol. 8:4 (Winter 2000), pp. 13-14.