Kontent qismiga oʻtish
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦

The Seventh Seal

ZiyoSfera, erkin ensiklopediya
The Seventh Seal
Det sjunde inseglet
7th Seal logo
Rejissyor(lar) Ingmar Bergman
Prodyuser(lar) Allan Ekelund
Ssenariy
muallif(lar)i
Ingmar Bergman
Qaysi asarga
asoslangan
Ingmar Bergmanning
Trämålning („Yogʻoch rasm“) asari
Rollarda
Bastakor(lar) Erik Nordgren
Operator(lar) Gunnar Fischer
Montajyor(lar) Lennart Wallén
Studiya Svensk Filmindustri
Distribyutor AB Svensk Filmindustri
Premyera
sanasi
Davomiylik 96 daqiqa[1]
Mamlakat Shvetsiya bayrogʻi Shvetsiya
Tillar
Byudjet $150 000

The Seventh Seal (Yettinchi muhr; shvedcha: Det sjunde inseglet) — 1957-yilda Ingmar Bergman tomonidan ssenariysi yozilgan va suratga olingan shved tarixiy fantaziya filmi. Filmda Max von Sydow Salib yurishlaridan keyin „Qora vabo“ davrida Shvetsiyaga qaytgan oʻrta asr ritsari Antonius Block rolini oʻynagan. U oʻzining oʻlimini biroz boʻlsada kechiktirish maqsadida Oʻlim farishtasiga shaxmat oʻynashni taklif qiladi. Film 1957-yilgi Cannes kinofestivalida Hakamlar hay’atining maxsus mukofotini qoʻlga kiritdi va Bergmanni jahon kinosining yetakchi rejissyorlaridan biriga aylantirdi[2].

Syujeti

Oʻn yillik shafqatsiz Salib yurishlaridan soʻng ruhan ezilgan va hayotdan hafsalasi pir boʻlgan ritsar Antonius Block hamda uning dunyoga hazilkash yaroqdori (qurolbardori) Jöns uzoq safardan oʻz vatanlariga qaytib kelishadi. Biroq shvetsiyalik jangchilar u yerda daxshatli vabo (oʻlat) epidemiyasi butun mamlakatni xarobaga aylantirganiga guvoh boʻlishadi. Sokin dengiz qirgʻogʻida ritsarning qarshisidan toʻsatdan qora kiyingan sirli sharpa, Oʻlim farishtasi chiqadi. Oʻz hayotining mantiqiy maʼnosini haligacha topa olmagan Block oʻz jonini asrab qolish va savollariga javob topish ilinjida Oʻlim farishtasini shaxmat oʻyiniga chorlaydi, u shaxmat partiyasi davom etayotgan muddat ichida omon qolishiga umid qiladi. Ortga qaytish yoʻlida ular qishloqma qishloq yurib tomosha koʻrsatadigan aktyorlar karvonini uchratib qolishadi. Bu guruhda soddadil Jof, uning mehribon rafiqasi Mia, mitti goʻdak oʻgʻli Mikael hamda teatr boshligʻi Jonas Skat bor edi. Erta tongda uygʻongan Jof kutilmaganda Bibi Maryam chaqaloq Isoni qoʻlidan yetaklab yurganini gʻayritabiiy ravishda koʻrib qoladi, biroq erining bunday sirli vahiylariga koʻnikib ketgan Mia shunchaki kulib, uning gapiga ishonmaydi.

Block va uning qurolbardori Jöns cherkov ichida rassom tomonidan chizilayotgan daxshatli „Oʻlim raqsi“ devoriy suratini (freskasini) tomosha qilishadi. Hayotga sovuqqonlik bilan qaraydigan Jöns oʻzini qiynab, salib yurishlarga chiqqan odamlarning koʻr koʻrona dindorligini tanqid qiladi va rassomni cherkovning bu qoʻrqitish siyosatiga sherik boʻlgani uchun ayblaydi. Shu vaqtda diniy tavba xonasiga (eʼtirof kabinasiga) kirgan Block yuzini yashirib oʻtirgan ruhoniyga oʻz ichini boʻshatadi, u hayoti butkul besamar oʻtganini, oʻlimidan oldin insoniyat uchun kamida „bitta maʼnoli ish“ qilishni xohlashini tan oladi hatto Oʻlim farishtasini yutish uchun shaxmatda qanday hiyla ishlatmoqchi ekanini ham aytib qoʻyadi. Biroq suhbatdoshi toʻsatdan yuzini ochganda, ritsar oʻz sirlarini ruhoniyga emas, balki Oʻlim farishtaning oʻziga aytib qoʻyganini daxshat ichida anglab yetadi. Cherkovdan tashqariga chiqqan ritsar iblis (shayton) bilan til biriktirganlikda ayblanib, oʻtda yoqishga hukm qilingan baxtsiz yosh qizni uchratadi. Block undan oʻlimdan keyingi hayot sirlarini soʻramoqchi boʻladi, biroq daxshatli qiynoqlardan qizning aqldan ozganini koʻrib, chorasiz qoladi.

Vabo tufayli huvillab qolgan vahimali qishloqda Jöns tasodifan gapira olmaydigan soqov xizmatkor qizni zoʻrlamoqchi boʻlgan Raval ismli odamga duch keladi va qizni qutqarib qoladi. Raval oʻn yil avval ritsarlarni uyini va oilasini tashlab salib yurishiga ketishga majburlagan dindor edi, hozir esa vabo tufayli oʻlgan odamlarning kiyim kechaklarini va taqinchoqlarini tunaydigan ashaddiy oʻgʻriga aylangan ilohiyotchi edi. Jöns oʻsha soqov qizni oʻziga hamroh va xizmatkor qilib oladi. Keyinchalik, aktyorlarning qishloq maydonidagi quvnoq tomoshasi oʻzlarini azoblab, tavba qilib kelayotgan dindorlarning dahshatli yurishi tufayli yarim yoʻlda toʻxtab qoladi. Mahalliy mehmonxonada oʻsha oʻgʻri Raval soddadil aktyor Jofni qoʻrqitib, ustidan kulmoqchi boʻlganida, vaqtida yetib kelgan Jöns vaziyatga aralashib, Ravalning yuziga pichoq bilan ogʻir jarohat yetkazadi.

Block yosh aktyor Jofning oilasi bilan yam yashil oʻtloqda sokin dam oladi, ular Mianing oʻrmondan terib kelgan yovvoyi qulupnaylaridan tanovul qilishadi. Ritsar qalbida paydo boʻlgan bu xotirjamlik onlarini umrining oxirigacha muqaddas xotira sifatida asrashga vaʼda beradi. U beozor aktyorlarni daxshatli vabodan asrash uchun oʻzining olisdagi mustahkam qalʼasiga taklif qiladi. Ular oʻrmon boʻylab ketayotganlarida, aktyorlar guruhi rahbari Skat temirchi Plogning xotini Lisa bilan yashirincha uchrashadi lekin Lisa erining yoniga qaytgach, Skat tavba qilgan kishi roʻlini oʻynab, oʻz joniga qasd qilgandek yolgʻondam sahna koʻrsatadi. Biroq uning bu oʻyini haqiqatga aylanadi, tunda daraxt ustida oʻtirganida, Oʻlim farishtasi paydo boʻladi va daraxtni tagidan arralab tashlaydi. Yoʻl yoʻlakay Block oʻtda yoqib yuborilayotgan baxtsiz qizga yaqinlashib, undan Shaytonni chaqirishni iltimos qiladi, chunki u iblis orqali narigi dunyo sirlarini bilmoqchi edi, dahshat ichida qolgan qiz uni aytganini qiladi, lekin ritsar uning koʻzlarida shaytonni emas, balki faqat cheksiz azobni koʻradi. Block uning dardi yengillashishi uchun maxsus ogʻriq qoldiruvchi giyohlar beradi. Koʻp oʻtmay ular vabodan oʻlayotgan oʻsha oʻgʻri Ravalni uchratishadi, u hech kimning yordamisiz, daxshatli yolgʻizlikda jon taslim qiladi.

Tunda Jof tasodifan ritsarning zulmat qoʻynida Oʻlim farishtasi bilan oxirgi shaxmat oʻyinini oʻynayotganini koʻrib qoladi va daxshatga tushib, oilasi bilan karvonda qochishga qaror qiladi. Block buni sezib qoladi va beozor oilaga vaqt yutib berish uchun qasddan Oʻlim farishtasining eʼtiborini chalgʻitib, shaxmat donalarini turtib, agʻdarib yuboradi. Biroq sovuqqon Oʻlim farishtasi donalarni qaytadan joyiga qoʻyadi va navbatdagi yurishda ritsarni mot qilib, gʻolib chiqadi. Nihoyat, oʻz qalʼasiga yetib kelgan Block uzoq ayriliqdan soʻng vafodor xotini bilan uchrashadi. Hamma soʻnggi bor kechki ovqatga yigʻilgan bir pallada, xonaga dahshatli Oʻlim farishtasi kirib keladi. Hamma qoʻrquvdan tiz choʻkib ibodat qilayotgan bir vaqtda, oʻsha soqov xizmatkor qiz ritsarga qarab, barcha azoblar tugaganini anglatuvchi „Tugadi“ degan soʻzlarni aytadi. Shu payt Jof va uning oilasi kuchli boʻrondan arang panoh topib, omon qolishadi. Ertasi kuni ertalab esa tepalikda ritsar va uning doʻstlari Oʻlim farishtasi ortidan bir-birlarining qoʻllarini ushlab, raqs tushib ketayotganini uzoqdan koʻrishadi.

Ishlab chiqarish

Rejissyor Bergman film ssenariysini oʻzining „Yogʻoch rasm“ (Trämålning) deb nomlangan kichik teatr asari (pyesasi) asosida yozgan. U ushbu sahna asarini Malmyo shahar teatri aktyorlik boʻlimi talabalari uchun tayyorlagan edi. Bu asar birinchi marta 1954-yilda radioda eshittirilgan, keyingi yilning bahorida esa Malmyo teatrida shaxsan Bergman tomonidan sahnada namoyish etilgan. Stokgolm shahridagi teatr namoyishiga Bengt Ekerot rejissyorlik qilgan. Qizigʻi shundaki, aynan shu inson keyinchalik filmda Oʻlim farishtasi rolini ijro etgan. Bergman oʻzining „Sehrli fonus“ deb nomlangan esdalik kitobida „Yogʻoch rasm“ asari asta sekin „Yettinchi muhr“ filmiga aylanganini eslagan. Rejissyor ushbu asarni baʼzi kamchiliklariga qaramay oʻzi uchun juda qadrli ekanini hamda u qiyin sharoitda, lekin cheksiz kuch quvvat va quvonch bilan suratga olinganini taʼkidlagan[3].

Film ssenariysi Bergman Stokgolmdagi Karolinska shifoxonasida oshqozon kasalligidan davolanayotgan paytda yozilgan. „Svensk Filmindustri“ kinostudiyasi rahbari Carl Anders Dymling ssenariyni dastlab rad etgan. U faqat Bergmanning „Yoz tuni tabassumlari“ (Smiles of a Summer Night) filmi Cannes kinofestivalida muvaffaqiyat qozonganidan keyingina ushbu loyihaga ruxsat bergan. Bergman ssenariyni besh marta qayta yozishga majbur boʻlgan. Unga filmni suratga olish uchun atigi 35 kunlik muddat va 150 000 dollar mablagʻ (budjet) ajratilgan. Bu uning rejissyor sifatida suratga olgan 17-filmi edi[4]. Rejissyor ushbu asarni yaratishda Tyaby cherkovidagi Albertus Pictor chizgan devoriy suratlar, Pikassoning ikki dorboz (akrobat) tasvirlangan rasmi, Carl Orffning „Carmina Burana“ musiqiy asari hamda Strindbergning teatr pyesalaridan ilhomlangan.

Ikki sahnadan tashqari filmdagi barcha kadrlar Solna shahridagi „Filmstaden“ studiyasida va uning atrofida suratga olingan. Faqatgina dengiz boʻyida Oʻlim farishtasi va ritsar shaxmat oʻynaydigan mashhur ochilish sahnasi hamda film yakunidagi „Oʻlim raqsi“ sahnasi bundan mustasno, ularning ikkalasi ham Skaniya hududining shimoli gʻarbidagi Hovs Hallar qoyali sohilida tasvirga olingan[5]. Bergmanningeslashicha, qora bulut ostidagi oʻsha mashhur „Oʻlim raqsi“ kadri juda shoshilinch tarzda suratga olingan, chunki aktyorlarning aksariyati oʻsha kuni ishini tugatib, uylariga ketib boʻlgan edi. Shu sababli rejissyor yordamchilari, chiroq ustalari (elektriklar), grimchi va u yerga shunchaki dam olishga kelgan, voqeadan mutlaqo bexabar ikki nafar sayyohga qahramonlar kiyimini kiygizishga majbur boʻlishgan. Ovoz yozmaydigan kamerani tezda oʻrnatib, osmondagi qora bulutlar tarqalib ketmasidan oldin ushbu sahna tasvirga olingan[3].

Film Shvetsiyada 1957-yil 16-fevralda namoyish etilganida tanqidchilarda fikri turlicha boʻlgan, undagi tasvirlar goʻzalligi juda maqtalgan boʻlsada, ssenariysi qattiq tanqid qilingan. Jurnalist Hanserik Hjertén hatto ushbu kartinani „bolalar uchun qoʻrqinchli film“ deb atagan. Shunga qaramay, Bergmanning dunyo miqyosidagi obroʻ eʼtibori aynan shu film sababli mustahkamlandi[6]. Film Cannes kinofestivalida Hakamlar hayʼatining maxsus mukofotini qoʻlga kiritdi, 1958-yilda Fransiyaning mashhur „Cahiers du Cinéma“ jurnalida yilning eng yaxshi filmlari roʻyxatida 2-oʻrinni egalladi. 1961-yilda esa Bergman Italiyaning „Nastro d’Argento“ mukofotini „Eng yaxshi xorijiy film rejissyori“ nominatsiyasida qoʻlga kiritdi[2]. Ushbu kartina 30-Oscar mukofotining „Eng yaxshi xorijiy film“ nominatsiyasi uchun Shvetsiya nomidan taqdim etilgan boʻlsada, yakuniy nomzodlar roʻyxatiga (short-listga) kira olmadi. Mashhur „Sight & Sound“ jurnali tomonidan 2022-yilda rejissyorlar oʻrtasida oʻtkazilgan soʻrovnomada film barcha davrlarning eng yaxshi filmlari orasida 72-oʻrinni egalladi.

Rollarda

Manbalar

  1. ↑ „The Seventh Seal“. British Board of Film Classification. 22-iyul 2015-yilda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 29-iyun 2013-yil.
  2. ↑ 2,0 2,1 „Festival de Cannes: The Seventh Seal“. festival-cannes.com. Qaraldi: 8-fevral 2009-yil.
  3. ↑ 3,0 3,1 Bergman, Ingmar (1988). The Magic Lantern. London: Penguin Books. 274–275-betlar.
  4. ↑ Bragg, Melvyn (1998). The Seventh Seal (Det Sjunde Inseglet). BFI Publishing. 27, 46, 48–49-betlar. ISBN 978-0-85170-391-6.
  5. ↑ „Ingmar Bergman Shooting the film – The Seventh Seal“. Ingmar Bergman Foundation. 23-avgust 2010-yilda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 10-iyun 2026-yil.
  6. ↑ Steene, Birgitta (2005). Ingmar Bergman: A Reference Guide. Amsterdam University Press. 224-bet. ISBN 978-9053564066.

Havolalar