Tektek togʻlari

Tektek togʻlari (Tektek daglari (turk tili); shuningdek Tektek dagʻlari) — Turkiyaning janubi-sharqida, Suriya bilan chegaradosh Shanliurfa sharqidagi (Urfa, ilgari Edessa togʻ tizmasi^[1]^[2]^[3].

Tektek togʻlari har bir balandlikda katta tosh belgilar va qabrlarning koʻpayishi bilan mashhur^[1]. Shuningdek, u yerda kamida ikkita qadimiy joy bor: Karahan tepaligi va Sumatar xarobasi.

Geologik xaritasi

Tektek togʻlari Urfa-Harron tekisligining shimoliy chegarasida, Dajla va Frot daryolarining bosh suvlari oraligʻida joylashgan^[4]. 801 metr (2,628 ft) balandlikka koʻtarilgan bu shox Tur Abdin togʻ tizmasidan janubga, taxminan 30 kilometr (19 mi) uzoqlikda choʻzilgan^[2]. Tektek gʻarbda Şre va Susuz togʻlari bilan birga zanjir hosil qiladi. 1,200 square kilometer (460 kv mi) maydonni egallagan Viranshehir tekisligi Tektek va Karacadag togʻlari oraligʻida joylashgan.

Togʻ tizmasi Eotsen va Miotsen ohaktoshdan iborat boʻlib, uning vodiylari muzlararo va muzlikdan keyingi davrlarga xos nam iqlim sharoitida shakllangan. Hech qanday bazalt mavjud emas. Tektek togʻlari oʻrmonlardan xoli, tizmaning shimoli-gʻarbiy chekkasidagi pista (pistacia khinjuk) daraxtlari oʻsadigan hudud bundan mustasno^[3].

Aholisi

Tektek togʻlaridagi qishloqlarda kelib chiqishi nomaʼlum boʻlgan yarim koʻchmanchi chorvadorlar va qishloq xoʻjaligi bilan shugʻullanuvchilar yashaydi, ularning uylari yerga pastroq, baʼzan esa ular ichida joylashgan loydan foydalangan holda qurilgan. Ekinlarni bahorda yetishtirish mumkin, ammo yozning jazirama issiqligi aholining koʻpchiligini yilning oʻsha vaqtida boshqa joylarda ketishiga sabab boʻladi^[1]. Karaja togʻidagi koʻchmanchi oilalar kuz va qish mavsumlarida hayvonlarini boqish va yovvoyi hayvonlarni ovlash uchun Tektek togʻlariga kelishadi^[1]. Kechili Tepe, xuddi shu nomdagi kichik bir qishloq bor^[3].

Qadimiy joylar

Tektek togʻlarida joylashgan ikkita qadimiy joy Karaxon Tepe, baʼzilari Urfadan 63 kilometr (39 mi) sharqda va Sumatar xarobasi, baʼzilari 60 kilometr (37 mi) ham xuddi shu joydan^[3].

Sumatar Xarobasi – voha yarim koʻchmanchi xalqlar uchun qadimiy sugʻorish joyi boʻlib xizmat qilgan, shuningdek, Gunoh xudosiga sigʻinish uchun moʻljallangan baetillar va mehroblar bilan muqaddas joy.

Karahan Tepaligi – 1997 yilda kashf etilgan va miloddan avvalgi davrga tegishli sayt. Miloddan avvalgi 9500–9000 yillar Bahattin Chelik, turk arxeologi. U 325,000 square metre (3,500,000 kv ft) maydonni egallagan boʻlib, u bir qancha tosh T-ustunlar va baland relyeflardan iborat boʻlib, ularda boshqa tasvirlar qatorida oʻralgan ilon va yalangʻoch odamning kaltaklangan tanasi tasvirlangan^[3]. Bundan tashqari, sayqallangan qoyatoshlar va jayronlar ham bor.

Bibliografiya

Rim Edessa: Rim imperiyasining sharqiy chekkalarida siyosat va madaniyat, 114-241-yillar. K.. ISBN 9780415187879.

Manbalar

↑ ^1,0 ^1,1 ^1,2 ^1,3 Fakaros va Pauls, 2000, p. 500.
↑ ^2,0 ^2,1 Ross, 2001, p. 24.
↑ ^3,0 ^3,1 ^3,2 ^3,3 ^3,4 Yangi erta-neolitik turar-joy: Karahan Tepe. https://www.exoriente.org/docs/00019.pdf.
↑ Gazeta korxonasi uyushmasi, 1903, bet. 277.

Havolalar

Tektek togʻlari milliy bogʻi^{[sayt ishlamaydi]} – Turkiya Madaniyat portali (turk tilida)
Shonliurfa madaniyat va turizm boshqarmasi – Rasmiy maʼlumotlar
Karahan Tepe: Insoniyatning yangi tarixi – Hujjatli film (video)
Wikimedia Commons’da Tektek togʻlari boʻyicha media-fayllar

[Facarosp500-1] 1,0 ^1,1 ^1,2 ^1,3 Fakaros va Pauls, 2000, p. 500.

[Rossp24-2] 2,0 ^2,1 Ross, 2001, p. 24.

[Celik-3] 3,0 ^3,1 ^3,2 ^3,3 ^3,4 Yangi erta-neolitik turar-joy: Karahan Tepe. https://www.exoriente.org/docs/00019.pdf.

[Almanacp277-4] Gazeta korxonasi uyushmasi, 1903, bet. 277.

[1]

[2]

[3]

[4]