Tashkilot
Tashkilot — bu biror maqsadga erishish uchun birlashgan shaxslar yoki resurslar yigʻindisidir. Tashkilotlar inson faoliyatining turli sohalarida — iqtisodiyot, taʼlim, fan, madaniyat, sogʻliqni saqlash va boshqalarda muhim ijtimoiy institut sifatida faoliyat yuritadi. Ular huquqiy shaxs maqomiga ega yoki ega boʻlmasligi mumkin hamda turli tashkiliy-huquqiy shakllarda mavjud boʻladi.
Etymologiyasi
"Tashkilot" soʻzi arab tilidagi *tashkīl* — “tuzish”, “shakllantirish”, “tartibga solish” soʻzidan olingan. Dastlab bu atama boshqaruv tizimlarida yoki davlat idoralarida ishlatilgan boʻlsa, keyinchalik har qanday tuzilma yoki uyushma maʼnosida keng qoʻllanila boshlagan.[1]
Umumiy tavsif
Tashkilot — bu maʼlum bir ijtimoiy, iqtisodiy yoki maʼmuriy maqsadni amalga oshirish uchun tashkil etilgan tizimdir. Har bir tashkilotda quyidagi asosiy elementlar mavjud boʻladi:
- maqsad — tashkilot mavjudligining asosiy sababi;
- tuzilma — ichki boshqaruv va ierarxiya tizimi;
- resurslar — inson, moliyaviy, moddiy va axborot manbalari;
- boshqaruv — maqsadlarga erishishni taʼminlovchi faoliyatlar majmui.
Tashkilot turlari
Tashkilotlar faoliyat sohasi va maqsadlariga koʻra quyidagi turlarga ajratiladi:
1. Iqtisodiy tashkilotlar
Bu turdagi tashkilotlar foyda olishni maqsad qiladi. Masalan:
2. Davlat tashkilotlari
Davlat boshqaruvi, ijtimoiy xizmatlar yoki xavfsizlikni taʼminlovchi tuzilmalar. Masalan:
3. Ijtimoiy tashkilotlar
Ijtimoiy manfaatlarni himoya qiluvchi, notijorat maqsadlarda faoliyat yurituvchi birlashmalar. Masalan:
- kasaba uyushmalari;
- nodavlat notijorat tashkilotlari (NNT);
- jamoat birlashmalari.
4. Xalqaro tashkilotlar
Bir necha davlat aʼzoligida faoliyat yurituvchi global yoki mintaqaviy tuzilmalar. Masalan:
- Birlashgan Millatlar Tashkiloti (BMT);
- Yevropa Ittifoqi;
- Jahon sogʻliqni saqlash tashkiloti (JSST);
- Jahon savdo tashkiloti (JST).
Huquqiy maqomi
Tashkilotlarning huquqiy maqomi ularning tashkiliy-huquqiy shakliga bogʻliq. Oʻzbekiston Respublikasi qonunchiligiga koʻra, tashkilotlar:
- huquqiy shaxs maqomiga ega (masalan, korxonalar, muassasalar, jamiyatlar);
- yoki huquqiy shaxs maqomiga ega emas (masalan, tashabbus guruhlari, vaqtinchalik birlashmalar).
Huquqiy shaxs tashkilotning oʻz nomi, mulki, bank hisobraqami va muhriga ega boʻlishini taʼminlaydi. U shuningdek sudda daʼvogar yoki javobgar sifatida qatnashish huquqiga ega.[2]
Tuzilishi va boshqaruvi
Har bir tashkilotda ichki boshqaruv tizimi mavjud. U odatda quyidagi elementlardan iborat boʻladi:
- Rahbariyat — strategik qarorlar qabul qiluvchi yuqori pogʻona;
- Boʻlimlar — aniq yoʻnalishlar boʻyicha masʼul tuzilmalar (masalan, moliya, marketing, kadrlar);
- Xodimlar — kundalik faoliyatni amalga oshiruvchi ijrochilar;
- Nazorat mexanizmlari — ichki audit, tahlil va hisob tizimlari.
Tashkilotlar faoliyati odatda nizom yoki ustav asosida yuritiladi.
Iqtisodiy va ijtimoiy roli
Tashkilotlar jamiyat taraqqiyotida markaziy oʻrin tutadi. Ular:
- yangi ish oʻrinlarini yaratadi;
- iqtisodiy resurslarni boshqaradi;
- innovatsiyalar va raqobatni ragʻbatlantiradi;
- ijtimoiy barqarorlikni taʼminlaydi.
Davlat iqtisodiyotining asosiy qismi tashkilotlar faoliyati orqali amalga oshiriladi.
Tashkilotlar va boshqaruv nazariyalari
Menejment fanida tashkilotlar faoliyati turli nazariyalar orqali tahlil qilinadi:
- klassik nazariya (F. Teylor, A. Fayol);
- byurokratik model (M. Veber);
- insoniy munosabatlar nazariyasi (E. Meyo);
- tizimli yondashuv (L. Bertalanfi);
- zamonaviy kibernetik va tarmoqli modellar.
Ushbu nazariyalar tashkilotlarning ichki aloqalari, qaror qabul qilish jarayonlari va rahbarlik uslublarini oʻrganadi.[3]
Oʻzbekiston amaliyotida
Oʻzbekiston Respublikasida tashkilotlar faoliyati quyidagi asosiy qonunlar bilan tartibga solinadi:
- Oʻzbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksi;
- Nodavlat notijorat tashkilotlari toʻgʻrisidagi qonun;
- Xoʻjalik jamiyatlari toʻgʻrisidagi qonun;
- Davlat organlari toʻgʻrisidagi qonun.
Tashkilotlar roʻyxatdan oʻtishi Oʻzbekiston Respublikasi Adliya vazirligi tomonidan amalga oshiriladi.[4]
Shuningdek qarang
Manbalar
- ↑ “Oʻzbek tilining izohli lugʻati”. 5 jildlik. – Toshkent: “Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi” Davlat ilmiy nashriyoti, 2008.
- ↑ O‘zbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksi, 42-modda // Lex.uz
- ↑ Fayol, A. (1916). Administration Industrielle et Générale. Paris: Dunod.
- ↑ O‘zbekiston Respublikasi Adliya vazirligi rasmiy sayti