Kontent qismiga oʻtish
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦

Tashkilot: Versiyalar orasidagi farq

ZiyoSfera, erkin ensiklopediya
Oʻzbekcha Vikipediyadan (UzWiki) 100% asl holatida import qilindi.
Oʻzbek imlo, tinish belgilari, ichki havolalar va turkumlar tuzatildi
{{Asosiy maqola|Korporatsiya}}
{{Asosiy maqola|Korporatsiya}}


'''Tashkilot''' — bu biror maqsadga erishish uchun birlashgan shaxslar yoki resurslar yig‘indisidir. Tashkilotlar inson faoliyatining turli sohalarida — [[iqtisodiyot]], [[taʼlim]], [[fan]], [[madaniyat]], [[sogʻliqni saqlash]] va boshqalarda muhim ijtimoiy institut sifatida faoliyat yuritadi. Ular [[huquqiy shaxs]] maqomiga ega yoki ega boʻlmasligi mumkin hamda turli tashkiliy-huquqiy shakllarda mavjud boʻladi.
'''Tashkilot''' — bu biror maqsadga erishish uchun birlashgan shaxslar yoki resurslar yigʻindisidir. Tashkilotlar inson faoliyatining turli sohalarida — [[iqtisodiyot]], [[taʼlim]], [[fan]], [[madaniyat]], [[sogʻliqni saqlash]] va boshqalarda muhim ijtimoiy institut sifatida faoliyat yuritadi. Ular [[huquqiy shaxs]] maqomiga ega yoki ega boʻlmasligi mumkin hamda turli tashkiliy-huquqiy shakllarda mavjud boʻladi.


== Etymologiyasi ==
== Etymologiyasi ==
"Tashkilot" so‘zi arab tilidagi *tashkīl* — “tuzish”, “shakllantirish”, “tartibga solish” so‘zidan olingan. Dastlab bu atama boshqaruv tizimlarida yoki davlat idoralarida ishlatilgan boʻlsa, keyinchalik har qanday tuzilma yoki uyushma maʼnosida keng qoʻllanila boshlagan.<ref>“Oʻzbek tilining izohli lugʻati”. 5 jildlik. – Toshkent: “Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi” Davlat ilmiy nashriyoti, 2008.</ref>
"Tashkilot" soʻzi arab tilidagi *tashkīl* — “tuzish”, “shakllantirish”, “tartibga solish” soʻzidan olingan. Dastlab bu atama boshqaruv tizimlarida yoki davlat idoralarida ishlatilgan boʻlsa, keyinchalik har qanday tuzilma yoki uyushma maʼnosida keng qoʻllanila boshlagan.<ref>“Oʻzbek tilining izohli lugʻati”. 5 jildlik. – Toshkent: “Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi” Davlat ilmiy nashriyoti, 2008.</ref>


== Umumiy tavsif ==
== Umumiy tavsif ==


=== 4. Xalqaro tashkilotlar ===
=== 4. Xalqaro tashkilotlar ===
Bir necha davlat a’zoligida faoliyat yurituvchi global yoki mintaqaviy tuzilmalar. Masalan:
Bir necha davlat aʼzoligida faoliyat yurituvchi global yoki mintaqaviy tuzilmalar. Masalan:
* [[Birlashgan Millatlar Tashkiloti]] (BMT);
* [[Birlashgan Millatlar Tashkiloti]] (BMT);
* [[Yevropa Ittifoqi]];
* [[Yevropa Ittifoqi]];


== Huquqiy maqomi ==
== Huquqiy maqomi ==
Tashkilotlarning huquqiy maqomi ularning tashkiliy-huquqiy shakliga bog‘liq. O‘zbekiston Respublikasi qonunchiligiga ko‘ra, tashkilotlar:
Tashkilotlarning huquqiy maqomi ularning tashkiliy-huquqiy shakliga bogʻliq. Oʻzbekiston Respublikasi qonunchiligiga koʻra, tashkilotlar:
* '''huquqiy shaxs maqomiga ega''' (masalan, korxonalar, muassasalar, jamiyatlar);
* '''huquqiy shaxs maqomiga ega''' (masalan, korxonalar, muassasalar, jamiyatlar);
* yoki '''huquqiy shaxs maqomiga ega emas''' (masalan, tashabbus guruhlari, vaqtinchalik birlashmalar).
* yoki '''huquqiy shaxs maqomiga ega emas''' (masalan, tashabbus guruhlari, vaqtinchalik birlashmalar).


Huquqiy shaxs tashkilotning o‘z nomi, mulki, bank hisobraqami va muhriga ega bo‘lishini ta’minlaydi. U shuningdek sudda da’vogar yoki javobgar sifatida qatnashish huquqiga ega.<ref>[https://lex.uz/docs/5382490 O‘zbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksi, 42-modda] // Lex.uz</ref>
Huquqiy shaxs tashkilotning oʻz nomi, mulki, bank hisobraqami va muhriga ega boʻlishini taʼminlaydi. U shuningdek sudda daʼvogar yoki javobgar sifatida qatnashish huquqiga ega.<ref>[https://lex.uz/docs/5382490 O‘zbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksi, 42-modda] // Lex.uz</ref>


== Tuzilishi va boshqaruvi ==
== Tuzilishi va boshqaruvi ==
Har bir tashkilotda ichki boshqaruv tizimi mavjud. U odatda quyidagi elementlardan iborat bo‘ladi:
Har bir tashkilotda ichki boshqaruv tizimi mavjud. U odatda quyidagi elementlardan iborat boʻladi:
* '''Rahbariyat''' — strategik qarorlar qabul qiluvchi yuqori pog‘ona;
* '''Rahbariyat''' — strategik qarorlar qabul qiluvchi yuqori pogʻona;
* '''Bo‘limlar''' — aniq yo‘nalishlar bo‘yicha mas’ul tuzilmalar (masalan, moliya, marketing, kadrlar);
* '''Boʻlimlar''' — aniq yoʻnalishlar boʻyicha masʼul tuzilmalar (masalan, moliya, marketing, kadrlar);
* '''Xodimlar''' — kundalik faoliyatni amalga oshiruvchi ijrochilar;
* '''Xodimlar''' — kundalik faoliyatni amalga oshiruvchi ijrochilar;
* '''Nazorat mexanizmlari''' — ichki audit, tahlil va hisob tizimlari.
* '''Nazorat mexanizmlari''' — ichki audit, tahlil va hisob tizimlari.


== Iqtisodiy va ijtimoiy roli ==
== Iqtisodiy va ijtimoiy roli ==
Tashkilotlar jamiyat taraqqiyotida markaziy o‘rin tutadi. Ular:
Tashkilotlar jamiyat taraqqiyotida markaziy oʻrin tutadi. Ular:
* yangi ish o‘rinlarini yaratadi;
* yangi ish oʻrinlarini yaratadi;
* iqtisodiy resurslarni boshqaradi;
* iqtisodiy resurslarni boshqaradi;
* innovatsiyalar va raqobatni rag‘batlantiradi;
* innovatsiyalar va raqobatni ragʻbatlantiradi;
* ijtimoiy barqarorlikni ta’minlaydi.
* ijtimoiy barqarorlikni taʼminlaydi.


Davlat iqtisodiyotining asosiy qismi tashkilotlar faoliyati orqali amalga oshiriladi.
Davlat iqtisodiyotining asosiy qismi tashkilotlar faoliyati orqali amalga oshiriladi.
* zamonaviy kibernetik va tarmoqli modellar.
* zamonaviy kibernetik va tarmoqli modellar.


Ushbu nazariyalar tashkilotlarning ichki aloqalari, qaror qabul qilish jarayonlari va rahbarlik uslublarini o‘rganadi.<ref>Fayol, A. (1916). ''Administration Industrielle et Générale.'' Paris: Dunod.</ref>
Ushbu nazariyalar tashkilotlarning ichki aloqalari, qaror qabul qilish jarayonlari va rahbarlik uslublarini oʻrganadi.<ref>Fayol, A. (1916). ''Administration Industrielle et Générale.'' Paris: Dunod.</ref>


== O‘zbekiston amaliyotida ==
== Oʻzbekiston amaliyotida ==
O‘zbekiston Respublikasida tashkilotlar faoliyati quyidagi asosiy qonunlar bilan tartibga solinadi:
Oʻzbekiston Respublikasida tashkilotlar faoliyati quyidagi asosiy qonunlar bilan tartibga solinadi:
* [[O‘zbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksi]];
* [[Oʻzbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksi]];
* [[Nodavlat notijorat tashkilotlari to‘g‘risidagi qonun]];
* [[Nodavlat notijorat tashkilotlari toʻgʻrisidagi qonun]];
* [[Xo‘jalik jamiyatlari to‘g‘risidagi qonun]];
* [[Xoʻjalik jamiyatlari toʻgʻrisidagi qonun]];
* [[Davlat organlari to‘g‘risidagi qonun]].
* [[Davlat organlari toʻgʻrisidagi qonun]].


Tashkilotlar ro‘yxatdan o‘tishi [[Adliya vazirligi (O‘zbekiston)|O‘zbekiston Respublikasi Adliya vazirligi]] tomonidan amalga oshiriladi.<ref>[https://minjust.uz O‘zbekiston Respublikasi Adliya vazirligi rasmiy sayti]</ref>
Tashkilotlar roʻyxatdan oʻtishi [[Adliya vazirligi (Oʻzbekiston)|Oʻzbekiston Respublikasi Adliya vazirligi]] tomonidan amalga oshiriladi.<ref>[https://minjust.uz O‘zbekiston Respublikasi Adliya vazirligi rasmiy sayti]</ref>


== Shuningdek qarang ==
== Shuningdek qarang ==

2026-yil 21-noyabr, 08:08 dagi (joriy) koʻrinishi

Tashkilot — bu biror maqsadga erishish uchun birlashgan shaxslar yoki resurslar yigʻindisidir. Tashkilotlar inson faoliyatining turli sohalarida — iqtisodiyot, taʼlim, fan, madaniyat, sogʻliqni saqlash va boshqalarda muhim ijtimoiy institut sifatida faoliyat yuritadi. Ular huquqiy shaxs maqomiga ega yoki ega boʻlmasligi mumkin hamda turli tashkiliy-huquqiy shakllarda mavjud boʻladi.

Etymologiyasi

[tahrir | manbasini tahrirlash]

"Tashkilot" soʻzi arab tilidagi *tashkīl* — “tuzish”, “shakllantirish”, “tartibga solish” soʻzidan olingan. Dastlab bu atama boshqaruv tizimlarida yoki davlat idoralarida ishlatilgan boʻlsa, keyinchalik har qanday tuzilma yoki uyushma maʼnosida keng qoʻllanila boshlagan.[1]

Umumiy tavsif

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Tashkilot — bu maʼlum bir ijtimoiy, iqtisodiy yoki maʼmuriy maqsadni amalga oshirish uchun tashkil etilgan tizimdir. Har bir tashkilotda quyidagi asosiy elementlar mavjud boʻladi:

  • maqsad — tashkilot mavjudligining asosiy sababi;
  • tuzilma — ichki boshqaruv va ierarxiya tizimi;
  • resurslar — inson, moliyaviy, moddiy va axborot manbalari;
  • boshqaruv — maqsadlarga erishishni taʼminlovchi faoliyatlar majmui.

Tashkilot turlari

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Tashkilotlar faoliyat sohasi va maqsadlariga koʻra quyidagi turlarga ajratiladi:

1. Iqtisodiy tashkilotlar

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Bu turdagi tashkilotlar foyda olishni maqsad qiladi. Masalan:

2. Davlat tashkilotlari

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Davlat boshqaruvi, ijtimoiy xizmatlar yoki xavfsizlikni taʼminlovchi tuzilmalar. Masalan:

3. Ijtimoiy tashkilotlar

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Ijtimoiy manfaatlarni himoya qiluvchi, notijorat maqsadlarda faoliyat yurituvchi birlashmalar. Masalan:

4. Xalqaro tashkilotlar

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Bir necha davlat aʼzoligida faoliyat yurituvchi global yoki mintaqaviy tuzilmalar. Masalan:

Huquqiy maqomi

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Tashkilotlarning huquqiy maqomi ularning tashkiliy-huquqiy shakliga bogʻliq. Oʻzbekiston Respublikasi qonunchiligiga koʻra, tashkilotlar:

  • huquqiy shaxs maqomiga ega (masalan, korxonalar, muassasalar, jamiyatlar);
  • yoki huquqiy shaxs maqomiga ega emas (masalan, tashabbus guruhlari, vaqtinchalik birlashmalar).

Huquqiy shaxs tashkilotning oʻz nomi, mulki, bank hisobraqami va muhriga ega boʻlishini taʼminlaydi. U shuningdek sudda daʼvogar yoki javobgar sifatida qatnashish huquqiga ega.[2]

Tuzilishi va boshqaruvi

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Har bir tashkilotda ichki boshqaruv tizimi mavjud. U odatda quyidagi elementlardan iborat boʻladi:

  • Rahbariyat — strategik qarorlar qabul qiluvchi yuqori pogʻona;
  • Boʻlimlar — aniq yoʻnalishlar boʻyicha masʼul tuzilmalar (masalan, moliya, marketing, kadrlar);
  • Xodimlar — kundalik faoliyatni amalga oshiruvchi ijrochilar;
  • Nazorat mexanizmlari — ichki audit, tahlil va hisob tizimlari.

Tashkilotlar faoliyati odatda nizom yoki ustav asosida yuritiladi.

Iqtisodiy va ijtimoiy roli

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Tashkilotlar jamiyat taraqqiyotida markaziy oʻrin tutadi. Ular:

  • yangi ish oʻrinlarini yaratadi;
  • iqtisodiy resurslarni boshqaradi;
  • innovatsiyalar va raqobatni ragʻbatlantiradi;
  • ijtimoiy barqarorlikni taʼminlaydi.

Davlat iqtisodiyotining asosiy qismi tashkilotlar faoliyati orqali amalga oshiriladi.

Tashkilotlar va boshqaruv nazariyalari

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Menejment fanida tashkilotlar faoliyati turli nazariyalar orqali tahlil qilinadi:

  • klassik nazariya (F. Teylor, A. Fayol);
  • byurokratik model (M. Veber);
  • insoniy munosabatlar nazariyasi (E. Meyo);
  • tizimli yondashuv (L. Bertalanfi);
  • zamonaviy kibernetik va tarmoqli modellar.

Ushbu nazariyalar tashkilotlarning ichki aloqalari, qaror qabul qilish jarayonlari va rahbarlik uslublarini oʻrganadi.[3]

Oʻzbekiston amaliyotida

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Oʻzbekiston Respublikasida tashkilotlar faoliyati quyidagi asosiy qonunlar bilan tartibga solinadi:

Tashkilotlar roʻyxatdan oʻtishi Oʻzbekiston Respublikasi Adliya vazirligi tomonidan amalga oshiriladi.[4]

Shuningdek qarang

[tahrir | manbasini tahrirlash]
  1. ↑ “Oʻzbek tilining izohli lugʻati”. 5 jildlik. – Toshkent: “Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi” Davlat ilmiy nashriyoti, 2008.
  2. ↑ O‘zbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksi, 42-modda // Lex.uz
  3. ↑ Fayol, A. (1916). Administration Industrielle et Générale. Paris: Dunod.
  4. ↑ O‘zbekiston Respublikasi Adliya vazirligi rasmiy sayti

Tashqi havolalar

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Andoza:Iqtisodiyot