Kontent qismiga oʻtish

Tarixiy sotsiologiya

ZiyoSfera, erkin ensiklopediya

Tarixiy sotsiologiya — sotsiologiyaning jamiyatlarning tarixiy taraqqiyotini oʻrganishga qaratilgan tarmogʻidir. Odatda tabiiy va oʻz-oʻzidan mavjud deb qaraladigan ijtimoiy tuzilmalar aslida murakkab hamda uzoq davom etgan ijtimoiy jarayonlar natijasida shakllanishini tahlil qiladi. Zamonaviy tarixiy sotsiologiya tadqiq etadigan asosiy masalalar qatoriga kapitalizmning vujudga kelishi, inqiloblar va ijtimoiy harakatlar, imperiyalarning paydo boʻlishi, mavjud boʻlishi hamda tanazzulga uchrashining sabablari, davlatlarning tabiati va davlat qurilishi jarayonlari, shuningdek ijtimoiy tengsizlik va gender masalalari kiradi[1].

Vujudga kelishi va rivojlanishi

Richard Lachmannning taʼkidlashicha, sotsiologiya dastlab tarixiy fan sifatida shakllangan boʻlib, uning asosiy tadqiqot obyekti ijtimoiy transformatsiyalar edi. Biroq vaqt oʻtishi bilan sotsiologlar tobora koʻproq zamonaviy jamiyatni oʻrganishga, jamiyatning muayyan bir davrdagi holatini tahlil qilishga hamda individual xulq-atvorni izohlashga eʼtibor qaratdilar. Shu bois zamonaviy tarixiy sotsiologiya „sotsiologiya doirasida fan asoschilari — Karl Marx, Max Weber va Émile Durkheimning fundamental ilmiy loyihasiga sodiq qolish usuli“ oʻlaroq qaraladi[2].

1920–1950-yillarda sotsiologiyada tarixiy yondashuv deyarli yoʻqolib ketadi. Bu yoʻnalishga mansub ayrim tadqiqotchilar, jumladan Karl Polanyi va uning „The Great Transformation“ („Buyuk transformatsiya“) nomli fundamental asari, oʻsha davrdagi sotsiologiyaning umumiy rivojlanishidan chetda qolgan. Hatto Norbert Eliasning keyinchalik klassik asar sifatida eʼtirof etilgan „The Civilizing Process“ (1939) kitobi ham nashr etilgan paytda deyarli eʼtibor qozonmaydi.

1960-yillarning oʻrtalaridan boshlab AQShda tarixiy sotsiologiya qayta tiklanib, jadal rivojlana boshlaydi[3]. Keyinchalik Randall Collins bu davrni „makrotarixiy sotsiologiyaning oltin asri“ning boshlanishi deb atadi[4]. Mazkur davrning dastlabki muhim asarlaridan biri Barrington Moore Jr.ning „Social Origins of Dictatorship and Democracy“ („Diktatura va demokratiyaning ijtimoiy ildizlari“, 1966) nomli kitobi boʻlib, kitob keyinchalik klassik maqomga ega boʻlgan tadqiqotlar turkumiga yoʻl ochgan.

Barrington Moore Jr., Randall Collins, Reinhard Bendix, Seymour Martin Lipset, Charles Tilly, Theda Skocpol, Michael Mann va boshqa olimlarning ishlari tufayli tarixiy sotsiologiya sotsiologiyaning nufuzli yoʻnalishiga aylanadi[5]. Bu davr tarixiy sotsiologiyasining oʻziga xos belgisi taqqoslama metoddan keng foydalanish boʻldi[6].

Tarixiy sotsiologiyaning „ikkinchi toʻlqini“ vakillarining ishlari koʻp jihatdan modernizatsiya nazariyasining kamchiliklariga javob tariqasida yuzaga keladi[1]. Ular insoniyat jamiyatlari rivojlanishini haddan tashqari soddalashtiruvchi yondashuvni tanqid qilib, yanada ilmiy asoslangan usullarni ilgari suradilar hamda ijtimoiy tuzilmalardagi oʻzgarishlarga alohida eʼtibor qaratadilar. Shu davrda Immanuel Wallerstein va Giovanni Arrighi boshchiligidagi dunyo-tizimlar tahlili maktabi ham shakllangan.

1990-yillarda tarixiy sotsiologiyaning „uchinchi toʻlqini“ yuzaga keladi. Uning vakillari, jumladan Richard Lachmann[7], Ronald Aminzade, Elisabeth S. Clemens va Brian Dill, avvalgi tadqiqotlarni tarixiylik yetarli darajada hisobga olinmaganligi uchun tanqid qilganlar[8][9]. Ular oʻz tadqiqotlarida tarixiy jarayonlarning dinamikasi, oʻzgaruvchanligi, tarixiy subyektlarning faolligi hamda ularning harakatlarining uzoq muddatli va oldindan aytib boʻlmaydigan oqibatlariga eʼtibor qaratganlar.

Bundan tashqari, uchinchi toʻlqin vakillari madaniyat omiliga avvalgi ikki toʻlqin olimlariga nisbatan ancha katta ahamiyat beradilar va uning tarixiy jarayonlardagi oʻrnini alohida taʼkidlaydilar. Bu yondashuv koʻp jihatdan gender tadqiqotlari, postkolonial nazariya va boshqa ilmiy yoʻnalishlarning rivojlanishi hamda „real sotsializm“ tuzumlarining qulashiga javoban shakllangan[1]. 1990-yillarda tarixiy sotsiologiyadagi „madaniy burilish“ning asosiy tarafdorlaridan biri William H. Sewell Jr. edi[10]. Biroq u 2000-yilda madaniyat va subyektlikka ortiqcha eʼtibor qaratish kapitalizmning asosiy obyektiv sharoitlarini eʼtibordan chetda qoldirishga olib kelayotganini, ayni paytda kapitalizm dunyo miqyosida oʻz taʼsiri va hukmronligini kengaytirayotganini taʼkidlab, tadqiqotlarda yana ijtimoiy tuzilmalarni oʻrganishga qaytishga chaqiradi[11].

Hozirgi kunda AQSh universitetlarida tarixiy sotsiologiya oʻziga xos mavqega ega. Bu yoʻnalishda nisbatan kam sonli tadqiqotchilar faoliyat yuritsalar-da, ularning ilmiy ishlari Amerika sotsiologiya uyushmasi tomonidan eng yaxshi ilmiy kitob va maqolalar uchun beriladigan mukofotlarning nomutanosib darajada katta ulushini qoʻlga kiritmoqda[1].

Adabiyotlar

  • Алстед Я. Историческая социология — зачем и как? Wayback Machinedagi asl nusxadan arxivlangan arxiv nusxasi. (10-avgust 2017-yil) // Социологические исследования. 2005. № 5. С. 122—129.
  • Алстед Я., Бобров М. Я., Девятко И. Ф., Зборовский Г. Е., Миронов Б. Н., Рожков А. Ю. Историческая социология: опыт и перспективы (заочный круглый стол) Wayback Machinedagi asl nusxadan arxivlangan arxiv nusxasi. (23-noyabr 2018-yil) // Социологические исследования. 2005. № 1. С. 41-53.
  • Аржоманд С. А. Что произошло со «сравнительным» в сравнительной и исторической социологии? // Социологические исследования. 2014. № 1. С. 101—103.
  • Афанасьев В. В. Историческая социология. Барнаул: Изд-во Алтайского государственного университета, 1995.
  • Бобров М. Я. Законы исторической социологии и методы их исследования. Барнаул: Изд-во Алтайского государственного университета, 1999.
  • Валлерстайн И. О сравнении в сравнительно-исторической социологии // Социологические исследования. 2014. № 1. С. 103—104.
  • Гриффин Л. Историческая социология, нарратив и структурно-событийный анализ: пятнадцать лет спустя // Социологические исследования. 2010. № 2. С. 131—140.
  • Громыко М. М. О некоторых задачах исторической социологии // Известия Сибирского отделения АН СССР. Серия общественных наук. 1967. Вып. 3. № 11. С. 115—120.
  • Историческая социoлогия: опыт и перспективы // Социологические исследования. 2005. № 1. С. 41-53.
  • Кремлёв Н. Т. Историческая социология. Вопросы теории общественного развития. М.: ЦСПиМ. 2016.
  • Кудинов В. В. Современная западная историческая социология. Критический обзор. М.: ИНИОН АН СССР, 1989.
  • Кудинов В. В. Историческая социология // Энциклопедический социологический словарь. М.: ИСПИ РАН, 1995 (2005). С. 716—718.
  • Лахман Р.. Что такое историческая социология?. М.: Изд. дом «Дело» РАНХиГС, 2016. ISBN 978-5-7749-0978-0. 
  • Мартынов А. Ю. Историческая социология или социология истории? Wayback Machinedagi asl nusxadan arxivlangan arxiv nusxasi. (26-avgust 2018-yil) // Социология: теория, методы, маркетинг. 2004. № 3. С. 179—185.
  • Мартынов А. Ю. Историческая социология Wayback Machinedagi asl nusxadan arxivlangan arxiv nusxasi. (15-avgust 2016-yil) // Andoza:ЕІУ
  • Масловский М. В. Парадигмы современной исторической социологии // Вестник ННГУ им. Н. И. Лобачевского. Серия: Социальные науки. Вып.1 (2). Н. Новгород: Изд-во ННГУ, 2002. С. 150—154.
  • Масловский М. В. Анализ советской версии модерна в исторической социологии Йохана Арнасона // Социологический журнал. 2011. № 1. С. 5-9.
  • Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов. — M. : Большая российская энциклопедия, 2004—2017.
  • Миронов Б. Н. Историк и социология. Л.: Наука, 1984. 176 с.
  • Миронов Б. Н. Социология и историческая социология: взгляд историка Wayback Machinedagi asl nusxadan arxivlangan arxiv nusxasi. (23-noyabr 2018-yil) // Социологические исследования. 2004. № 10. 55—63.
  • Миронов Б. Н. Историческая социология России: Учебное пособие. СПб.: Издательский дом С.-Петербургского гос. ун-та; Интерсоцис, 2009. 536 с.
  • Розов Н. С. Историческая макросоциология: методология и методы. Новосибирск: НГУ, 2009.
  • Романовский Н. В. Историческая социология: опыт ретроспективного анализа Wayback Machinedagi asl nusxadan arxivlangan arxiv nusxasi. (23-noyabr 2018-yil) // Социологические исследования. 1998. № 5. С. 7-14.
  • Романовский Н. В. Визитная карточка исторической социологии // Социологические исследования. 1999. № 9. С. 100—106.
  • Романовский Н. В. Историческая социология в структуре социологического знания Wayback Machinedagi asl nusxadan arxivlangan arxiv nusxasi. (21-sentyabr 2018-yil) // Социологические исследования. 2000. № 6. С. 10-19.
  • Романовский Н. В. Историческая социология: проблемы и перспективы Wayback Machinedagi asl nusxadan arxivlangan arxiv nusxasi. (23-noyabr 2018-yil) // Социологические исследования. 2002. № 10. С. 114—121.
  • Романовский Н. В. Социология историческая // Социологическая энциклопедия. В 2-х т. Т. 2. М.: Мысль, 2003. С. 527—529.
  • Романовский Н. В. К итогам «круглого стола» по исторической социологии Wayback Machinedagi asl nusxadan arxivlangan arxiv nusxasi. (16-avgust 2017-yil) // Социологические исследования. 2006. № 7. С. 123—132.
  • Романовский Н. В. Историзация — закономерность развития социологической теории Wayback Machinedagi asl nusxadan arxivlangan arxiv nusxasi. (15-avgust 2017-yil) // Социологические исследования. 2008. № 10. С. 3-13.
  • Романовский Н. В. Историческая социология. Монография. М.: Канон+, 2009.
  • Романовский Н. В. История социологии. Опыт изучения факторов развития // Социологические исследования. 2010. № 10. С. 123—133.
  • Романовский Н. В. Историческая социология в России: плоды и тревоги // Социологические исследования. 2018. № 6. С. 79-90.
  • Тилли Ч. Историческая социология // Социологические исследования. 2009. № 5. С. 95-101.
  • Тощенко Ж. Т. Историческая память и социология // Социологические исследования. 1998. № 5. С. 3-6.
  • Травин Д. Я. Как государство богатеет: путеводитель по исторической социологии. — М.: Издательство Института Гайдара, 2022. — 400 с. ISBN 978-5-93255-585-9.
  • Черных А. И. Историческая социология: становление социальных институтов Советской России (20-е годы): автореферат дис. … кандидата социологических наук : 22.00.01. — Москва, 1997. — 48 c.
  • Черных А. И. Историческая социология на Западе (конец XX в.) Wayback Machinedagi asl nusxadan arxivlangan arxiv nusxasi. (16-avgust 2017-yil) // Социологические исследования. 2002. № 2.

Manbalar

  1. ↑ 1,0 1,1 1,2 1,3 Лахман 2016.
  2. ↑ Станислав Гавриленко. Социальный мир как исторический порядок контингентности (Рец. на кн.: Лахман Р. Что такое историческая социология? М., 2016) Wayback Machinedagi asl nusxadan arxivlangan arxiv nusxasi. (8-sentyabr 2017-yil)
  3. ↑ Масловский М. Парадигмы современной исторической социологии Wayback Machinedagi asl nusxadan arxivlangan arxiv nusxasi. (15-fevral 2017-yil)
  4. ↑ Рэндалл Коллинз. Золотой век макроисторической социологии (Wayback Machine saytida 2018-12-01 sanasida arxivlangan) Wayback Machinedagi asl nusxadan arxivlangan arxiv nusxasi. (1-dekabr 2018-yil) // Время мира, вып 1, 1998, с 72-89.
  5. ↑ Кром М. М. Сравнительно-историческая социология // Кром М. М. Введение в историческую компаративистику. — СПб, 2015.
  6. ↑ Кром М. Сравнение в истории и исторической социологии: общность метода и различие дисциплинарных подходов // «Стены и мосты» — II: междисциплинарные и полидисциплинарные исследования в истории: материалы Международной научной конференции, Москва, Российский государственный гуманитарный университет, 13-14 июня 2013 г. Wayback Machinedagi asl nusxadan arxivlangan arxiv nusxasi. (6-sentyabr 2017-yil) — М.: Академический Проект, 2014. — с. 30
  7. ↑ Георгий Дерлугьян Буржуазных революций не бывает! // Ричард Лахман. Капиталисты поневоле: конфликт элит и экономические преобразования в Европе раннего Нового времени / пер. с англ. А. Лазарева. — М. : «Территория будущего», 2010. — с.9.
  8. ↑ Савельева И. Историческая социология и социальная история в XXI веке: мосты и переправы // «Стены и мосты»: междисциплинарные подходы в исторических исследованиях: материалы Международной научной конференции, Москва, РГГУ, 13—14 июня 2012 г. Wayback Machinedagi asl nusxadan arxivlangan arxiv nusxasi. (15-dekabr 2017-yil) — М.:Совпадение, 2012. — с.118-126.
  9. ↑ Савельева И. Американская историческая социология об изменчивости и специфичности прошлого Wayback Machinedagi asl nusxadan arxivlangan arxiv nusxasi. (6-sentyabr 2017-yil) // ПостНаука. — 17.12.2014.
  10. ↑ Татьяна Татарчевская О новом историческом повороте в социологии (Wayback Machine saytida 2018-02-26 sanasida arxivlangan) Wayback Machinedagi asl nusxadan arxivlangan arxiv nusxasi. (26-fevral 2018-yil) // Социологическое обозрение. — 2012, Т 11, № 1. — С. 75-83.
  11. ↑ Вивек Чиббер. Спасение класса от культурного поворота Wayback Machinedagi asl nusxadan arxivlangan arxiv nusxasi. (26-fevral 2018-yil) // Спільне. — 8.01.2018