Tahririy tahlil
Tahrir-ozod qilish; tuzatish, muharrirlik qilish; yozish, asar yozish. Yozma ishni, asarni tuzatishlar kiritib yaxshilash, tuzatish.
Tahlil-yozish; tekshirish, surishtirish; hal qilish, ochish. Narsa, hodisa va shu kabilarni mohiyat, qonuniyat va boshqa jihatlardan tekshirish, oʻrganish ishi.
Tahririy tahlil-tahrirlash texnikasining asosiy tarkibiy qismidir. Ushbu komponent jurnalistik matnlarni toʻgʻridan-toʻgʻri tahrirlash jarayonidan avval boʻlishi kerak. Muallifning asl nusxasini taqdimot mantigʻi, tuzilishi, mazmuni, tili, muammolar darajasi nuqtai nazaridan har tomonlama baholash tahrir jarayonida amalga oshiriladi. Bunda, asosan, muallifning istagi, funksionalligi, kelajakda nashr etish imkoniyatlari, uning iqtisodiy maqsadga muvofiqligi va samaradorligi hisobga olinadi.
A. E. Milchinning fikriga koʻra, tahririy tahlil „muharrir tomonidan amalga oshiriladigan prognostik jarayon boʻlib, uning maqsadi nashrga tavsiya etilgan ishni sinchkovlik bilan oʻrganib chiqib, uning oʻquvchiga qanday taʼsir qilishini toʻliq, batafsil oʻrganishdir“[1].
Tahririy tahlil quyidagilarga qaratilgan:
a) jurnalistik matnni umumiy baholash;
b) asarni maʼlum bir nashrning oʻziga xos jihatlarini aniqlash;
d) jurnalistik matn moʻljallangan auditoriya koʻlamini aniqlash;
e) ishning kuchli va zaif tomonlarini tavsiflash;
f) ishning tuzilishi va mazmunini, muallifning va nashriyotning istaklariga muvofiq ravishda yaxshilash uchun muharrirning matn muallifi bilan ishlash tartibi va hajmini belgilash.
Tahririy tahlil tuzilmasining asosiy tarkibiy qismi va uning birinchi bosqichi, bu matnni oʻqib oʻrganishdir. V. I. Alekseevning fikricha solish boʻyni oʻstiradi degan. Matn tahriridagi oʻqish uch marotabadan kam boʻlmasligi lozim. Bu matnni oʻqiyotgan tahrirchiga matn bilan tanishish, chuqur oʻqib oʻrganish va uni mufassal sayqallash imkoniyatini beradi[2].
Shuningdek, tadqiqotchi A. E. Milchin professional, koʻz yugurturib chiqish, tanlab oʻqish, vertikal, tahlil asosida oʻqish, baholov asosidagi oʻqish kabi koʻrsatkichlarni ajratib bergan[3]. Matn bilan tanishib chiqishda muharrir, asosan, matnning oʻquvchiga boʻlgan taʼsiri va uning vazifalarini aniqlab oladi. Tahririyat bosqichi matnning katta tarkibiy qismlarini tanlash va tahlil qilishni oʻz ichiga oladi. Tahririyat tahlili muammolariga bagʻishlangan ilmiy manbalarni tahlil qilish ushbu ishda oʻrganilgan tahlillar tizimini tashkil etuvchi muharrirning kasbiy harakatlar roʻyxatini aniqlashga imkon beradi.
Jurnalistik matnni tahririy tahlil qilish tizimi quyida berilgan aniq harakatlar ketma-ketligini oʻz ichiga oladi:
- tarkibni tahlil qilish;
- tuzilmani tahlil qilish;
- til va uslubni tahlil qilish;
- alohida tarkibiy boʻlinmalar uchun matnni yaxlit tanlab tahlil qilish.
Ushbu tizimli harakatlar ketma-ketligi amalga oshirilgandan soʻng, jurnalistik ishning tahririy tahlili tahririyat xulosasini yaratish bilan yakunlanadi. Unda asl muallif matnining afzalliklari va kamchiliklari obyektiv baholanadi, shuningdek, ish bilan bogʻliq keyingi bosqichni amalga oshirish boʻyicha aniq taklif ishlab chiqishni oʻz ichiga oladi.
Ushbu tadqiqot doirasida tahririy tahlil tahririyat faoliyat metodologiyasining asosiy tarkibiy qismlaridan biri hisoblanadi. Jurnalist ijodiy asarini tahririy tahlil qilish zarurati matn bilan yanada samarali ishlashning muhim shartlaridan biridir. Shu bilan birga, tahririy tahlilni amalga oshirish amaliyoti bosh muharrirga jurnalistik ishlar bilan ishlashda kasbiy qobiliyat va koʻnikmalarni rivojlantirishga imkon beradi.[4]
Manbalar
- ↑ Alekseev V. I. Redaktorskiy analiz: uchebnoe posobie dlya spesialnosti 2027 – „Jurnalistika“. M.: Min-vo vissh. i srednego spes. obrazovaniya RSFSR. Mosk. poligraf. in-t, 1978.-48 s
- ↑ Milchin A. E. Izdatelskiy slovar-spravochnik. – M.: Yurist, 1998. – 472 s.
- ↑ Milchin A. E. Metodika redaktirovaniya teksta: uchebnik. 3-e izd., pererab. i dop. – M.: Logos, 2005. – 528 s.
- ↑ Teshabaeva D. M. va boshq., Jurnalistika: Medialingvistika va tahrir. – T.: Oʻzbekiston, 2019. −503 s.