Tabriz gilami

Anʼanaviy Tabriz uslubidagi odatiy „Afshan gilami“, Ozarbayjon gilam muzeyi.

Tabriz uslubidagi „Ov tasvirli gilami“, Museo Poldi Pezzoli.

Tabriz uslubidagi „Ardabil gilami“, Victoria va Albert muzeyi.

Tabriz uslubidagi „Farhod va Shirin gilami“, Ozarbayjon tarixi milliy muzeyi

Tabriz uslubidagi „Hayvonlar tasviri tushirilgan gilam“, Victoria va Albert muzeyi

Tabriz gilami — Eronning shimoli-gʻarbidagi Sharqiy Ozarbayjon viloyatining markazi Tabriz shahrida toʻqiladigan fors gilamlari turkumiga mansub gilam. Bu shahar eng qadimiy gilamdoʻzlik markazlaridan biri boʻlib, u yerda gilamlarning xilma-xil turlari ishlab chiqariladi. Gilamlar sifati bozor uchun moʻljallangan 24 rajdan (gilam enining har 7 santimetriga toʻgʻri keladigan tugunlar soni) boshlanib, aql bovar qilmas darajada nafis boʻlgan 110 rajgacha yetadi. Raj — tugun zichligi birligi boʻlib, u gilamning tandasi (asos ipi) uchun ishlatilgan iplar soniga asoslangan holda gilam pishiqligini koʻrsatadi. Tanda iplari odatda paxtadan, oʻta nafis gilamlar uchun esa ipakdan tayyorlanadi.

Tabriz gilamlari oʻzining turfa xil naqshlari bilan ajralib turadi: ular orasida markaziy medalyonli, Herati/Mahi deb ataluvchi naqshli, odam surati tushirilgan, manzarali va hatto uch oʻlchamli (3D) shakldagi gilamlar ham bor.

Bugungi kunda Tabrizdagi yirik ishlab chiqaruvchilar qatoriga quyidagilar kiradi: Alabaf of Tabriz, Galibafi Nassadji Tabriz va Miri Brothers.

Tabriz Eron va jahon miqyosidagi yirik va dunyoga mashhur gilamdoʻzlik markazi hisoblanadi. U bezak va amaliy sanʼatning boy anʼanalarini rivojlantirishda muhim oʻrin tutgan.

Tabriz gilamdoʻzlik sanʼati 12–16-asrlarda oʻzining yuksak choʻqqisiga chiqqan. 14-asrning mumtoz yoki „oltin“ davriga oid Tabriz maktabining 200 ga yaqin durdona asarlari miniatyura va toʻquvchilik sanʼatining uygʻunligi hamda rassomlar va gilamdoʻzlarning yuksak mahorati bilan ajralib turadi.

Tabriz maktabini ikki kichik guruhga boʻlish mumkin: Tabriz va Ardabil.

Ardabil gilamlari

„Ardabil“, „Shayx Safi“, „Sarobi“, „Shoh Abbosiy“ va „Mir“.

Tabriz gilamlari

„Tabriz“, „Heris“, „Lachak-turunj“, „Afshon“, „Ogʻajli“, „Toʻrt fasl“, „Sardorud“.

Tabriz

Bu yerda oddiy va murakkab kompozitsiyaga ega boʻlgan turli xil gilamlar, jumladan, tukli va yassi toʻqilgan gilamlar tayyorlangan. Gilamdoʻzlik sanʼati avloddan-avlodga oʻtib kelgan va eng qimmatli meros sanalgan. Tabriz gilamlari uchun anʼanaviy mavzu naqshinkor bezaklar boʻlib, ularda asosan qaymoqrang, qizil yoki toʻq koʻk rangli fon ustunlik qiladi. Ushbu maktabga xos eng namunali gilamlar „Lachak turunj“ umumiy nomi ostida birlashtirilgan. Gilamning markaziy maydoni oʻrtasida „turunj“ (forscha: ترنج sitron) va burchaklarida „lachak“ (forscha: لچک uchburchak) joylashgan boʻladi. Gilam markazidagi turunj Oy ramzi hisoblanadi, chetlari arra tishli barglar bilan bezatilgan rombsimon naqsh esa yarim tunda Oy aksiga mahliyo boʻlib suv yuzasiga qalqib chiquvchi baliq tangachalarini ifodalaydi. Bu kompozitsiyaning kelib chiqishi 9–10-asrlarga borib taqaladi. Koʻpincha Tabriz gilamlarining mavzulari buyuk Sharq shoirlari asarlaridan olinadi. Gilamlarda lochin ovi manzaralari yoki vahshiy sher suratlari tez-tez tasvirlanadi. Shuningdek, saroy va masjidlar qiyofasi, jang lavhalari aks ettirilgan Tabriz gilam-suratlari ham mashhur. Koʻp hollarda u yoki bu naqshinkor bezakni yaratishda gilam toʻquvchilar qadimiy kitoblarning qoʻlda chizilgan muqovalaridan ilhomlanganlar.

Heris

Bu gilamlarning nomi Tabrizdan shimoli-sharqda joylashgan Heris yoki Herez qishlogʻi nomidan olingan. „Heris“ gilamlarining uslubiy bezaklari ancha oʻziga xos. Uning kompozitsiyasi va naqshlarining umumiy shakllari bargsimon egri chiziqli bezaklar asosida yaratilgan „lachak turanj“ kompozitsiyasiga borib taqaladi. Biroq, vaqt oʻtishi bilan bu kompozitsiyadagi naqshlar nuqtali shaklga kirib, mustaqil gilam bezagini yuzaga keltirgan. Odatda, gilamlar chizmasiz, xotiraga tayanib toʻqilgan. Chunki 16-asr boshidan to hozirgi kungacha Heris ustalari anʼanaviy tarzda faqat shu turdagi gilamlarni toʻqib keladi va uning tuzilishi hamda naqshlarini mukammal biladi. Shuningdek, Heris ahli palos va kilim kabi tekis toʻqilgan gilamlar tayyorlashi bilan ham mashhur.