Sumak

Sumak mafrash (toʻshak xaltasi) paneli, Gruziyaning Borchali hududi, XIX asr oxiri. Naqshda kilimlarda ishlatiladigan naqshlar, jumladan, yomon koʻzdan himoyalanish maqsadida koʻz, xoch va ilgak tasvirlari aks ettirilgan. Markazdagi olmos shaklidagi naqsh esa ajdarhoni tasvirlaydi.

Sumak — gilam, palos, uy-roʻzgʻor xaltalari va choyshablar uchun pishiq va bezakdor matolar toʻqishda qoʻllaniladigan gobelen usuli. Choyshablar uchun ishlatiladigan sumak matolari „sumak mafrash“ deb nomlanadi.

Sumak — bir oz kilimga oʻxshab ketadigan, ammo undan pishiqroq va qalinroq toʻqilgan yassi toʻqima turi. Kilimning har ikki tomoni silliq boʻlsa, sumakning old tomoni silliq, orqa tomoni esa gʻadir-budur boʻladi. Sumakda kilimga xos yoriqlar boʻlmaydi, chunki u odatda uzluksiz tayanch vazifasini oʻtovchi qoʻshimcha arqoq iplari bilan toʻqiladi.

Bu usulda rangli arqoq iplari tanda iplari ustidan va ostidan oʻtkazib oʻraladi, bu esa matoga mustahkamlik va kashtasimon naqsh baxsh etadi.

Etimologiyasi

„Sumak“ nomi bir vaqtlar Sharqiy Kavkazdagi yirik savdo markazi boʻlgan Ozarbayjonning qadimiy Shemaxa shahri nomidan kelib chiqqan boʻlishi ehtimolga yaqin. Boshqa nazariyalarga koʻra, bu nom toʻqish jarayonini ifodalovchi turkcha „sekmek“ („yuqoriga va pastga sakramoq“) feʼlidan; yoki Anacardiaceae (pista oilasi) yoxud totim (sumax) oilasiga mansub boʻyoq moddalari tayyorlashda ishlatiladigan boʻyoqchi totim (Cotinus coggygria) kabi 35 ga yaqin gulli oʻsimlik turidan birining nomidan olingan boʻlishi mumkin. Agar nomning kelib chiqishiga aynan shu soʻnggi manba asos boʻlsa, demak, u arab va suryoniy tillaridagi „qizil“ maʼnosini anglatuvchi „summāq“ soʻzidan olingan.

Texnikasi

Sumak toʻqish texnikasi arqoqni maʼlum sondagi (odatda toʻrtta) tanda ipi ustidan oʻrab, soʻngra oxirgi ikkitasining ostidan qaytarib oʻtkazishni oʻz ichiga oladi. Bu jarayon bir chekkadan ikkinchisigacha takrorlanadi. Arqoq iplari uzluksiz emas; toʻquvchi rangli iplarni navbat bilan tanlab, har birini kerakli rangdagi naqsh tushiriladigan maydonga oʻrab chiqadi. Gilamdan farqli oʻlaroq, soʻmakning orqa tomoni tartibsiz boʻlib, unda har xil rangdagi arqoq iplarining boʻsh uchlari (baʼzan bir necha dyuymgacha) koʻrinib turadi, bu esa qoʻshimcha qalinlik va issiqlikni taʼminlaydi. Yana bir farqi, gilamdagidek ranglar tutashgan joylarda tirqishlar boʻlmaydi, chunki rangli naqsh arqogʻini tutib turuvchi qoʻshimcha yoki tayanch arqoq mavjud boʻladi. Biroq, kurdlar tomonidan toʻqilgan baʼzi soʻnggi davr sumaklari „arqoqsiz“ boʻlib, ularda tayanch arqoq boʻlmaydi va choklar tabiiy ravishda ustma-ust tushadi.

Sumaklar, odatda, mayda toʻqilgan boʻladi va garchi tukli gilamlarchalik pishiq boʻlmasa-da, kilimlardan koʻra mustahkamroqdir. Sumak oʻramasi koʻpincha xalta yoki gilamning butun yuzasini qoplaydi, biroq uni soddaroq va yupqaroq tekis toʻqilgan qismlardan ajralib turadigan bezakli yoʻllar shaklida ham qoʻllash mumkin. Masalan, Sharqiy Turkiyadagi Malatiya tuya xurjunlari qizil va koʻk rangdagi oddiy tekis toʻqima yoʻllar bilan, shuningdek, serhosillik va himoya ramzi boʻlgan naqshlar bilan bezatilgan keng sumak arqoq oʻramali qilib toʻqilishi mumkin edi.

Baʼzan xaltalarning old tomoni sumak usulida toʻqilib, ustki qismi esa ranglar boʻlaklari orasida yoriqlar hosil qiluvchi gobelen toʻqimali kilimga oʻxshash qilib ishlangan: xaltani bogʻlash va yopish uchun shu yoriqlar qatoridan arqon oʻtkazilgan. Ularning oʻlchamlari turlicha boʻlib, gilam oʻlchamidan tortib, koʻrpa-toʻshak solinadigan yoki yuk tashuvchi hayvonlarga ortiladigan xurjunlar va kichik qabilaviy roʻzgʻor xaltalarigacha boʻladi. Quyidagi suratlarda XX asr oxirida Luristonda toʻqilgan aynan shunday soʻmak egarturvaning tashqi koʻrinishi va tuzilishi aks etgan. Lurlar baʼzan, bu yerda koʻrsatilganidek, bitta buyumni bezash uchun sumak va tugunli patli gilamdoʻzlik usullarini birga qoʻllashadi. Naqshlarni hosil qilish uchun toʻquvchi arqoq iplarini xohlagancha surib, egri yoki qiya shakllar yasashi mumkin.