Kontent qismiga oʻtish

Shveysariya madaniyati

ZiyoSfera, erkin ensiklopediya
Anʼanaviy kiyim kiygan fermer oilalari Shveysariya Alp togʻlaridan qoramollarni haydab tushmoqda.
Urnäschdagi Silvesterklaus.

Shveysariya Yevropaning bir nechta yirik madaniy hududlari tutashgan mintaqada joylashgan. Bu davlatda qitʼaning uch asosiy tili — nemis, fransuz va italyan tillari — milliy til sifatida qoʻllaniladi. Bundan tashqari, Romansh tili ham mavjud boʻlib, undan kichik bir aholi qismi foydalanadi. Shu bois Shveysariya madaniyati turli xil anʼana va urf-odatlarning uygʻunligi bilan ajralib turadi. Bu holat mamlakatdagi 26 kantonning madaniy xilma-xilligi bilan yanada kuchayadi[1].

Mintaqaviy farqlarga qaramay, Alp togʻlari Shveysariyaning tarixiy va madaniy shakllanishida muhim roʻl oʻynagan[2][3]. Baʼzi tadqiqotchilar, jumladan, Claude Reichler, Kathleen Kete and Joseph Jung, XVIII asrning oʻrtalari va oxirlarini shunday burilish davri sifatida taʼkidlaydilar. Alp togʻlari avval xavfli va estetik jihatdan yoqimsiz toʻsiq sifatida qaralgan boʻlsa, keyinchalik millat goʻzalligini ifodalovchi madaniy ramz sifatida eʼtirof etila boshlagan.[4][5][6]. Gotthard dovoni hududi XIV asr boshlarida Shveysariya ittifoqining shakllanish markazlaridan biri boʻlgan. Hozirgi kunda esa Shveysariyaning togʻli hududlari changʻi sporti va alpinizm anʼanalari bilan mashhur boʻlib, ular alforn chalish va yodel kabi xalq musiqiy anʼanalari bilan chambarchas bogʻlangan. Bundan tashqari, Shveysariya madaniyatini ifodalovchi asosiy belgilar sifatida shokolad, pishloq, soatlar, sigir qoʻngʻiroqlari, bank tizimi hamda Shveysariya armiyasi pichoqlari keng tanilgan.

Xalq sanʼati

William Tellning yashaganligi haqida asosli shubhalar mavjud boʻlsa-da, afsonaning oʻzi Shveysariya tarixi va madaniyatiga katta taʼsir koʻrsatgan[7].
Shveysariyaning anʼanaviy ramzlaridan baʼzilari: Shveysariya bayrogʻi, alforn va qorli Alp togʻlari

Shveysariyada xalq sanʼati mamlakat boʻylab turli tashkilotlar orqali saqlanib va rivojlanib kelinadi. U asosan musiqa, raqs, she’riyat, yogʻoch oʻymakorligi hamda kashtachilik kabi yoʻnalishlarda namoyon boʻladi. Shuningdek, yil davomida vaqt va fasllarni belgilab beruvchi koʻplab hududiy va mahalliy marosimlar ham mavjud. Yodeling Shveysariya uchun odatiy boʻlishiga qaramay, keng tarqalmagan va faqat baʼzi togʻli hududlar bilan cheklangan. Xuddi shunday akkordeon ham baʼzan Schwiizerörgeli deb ataladi, bu esa uni goʻyoki Shveytsariyaga xos cholgʻu sifatida koʻrsatadi (aslida esa u nemis Handorgel nomi bilan ham tanilgan). Alforn yogʻochdan tayyorlanadigan, karnayga oʻxshash puflama cholgʻu asbobi hisoblanadi. U asosan togʻli hududlarda ishlatiladi va ayrim joylarda juda mashhurdir. Yodeling hamda akkordeon kabi, alpforn ham Shveysariya musiqasining ramziga aylangan.

Xalq musiqasi kuylarining ohangi hududlarga qarab farq qiladi. Chorvachilik bilan shugʻullaniladigan hududlarda kuylar keng va erkin boʻlsa, ichki va janubiy Alp togʻlarida ular koʻproq qoʻshiqsimon va diapazoni torroq boʻladi. Eng koʻp uchraydigan mavzular sevgi va vatan haqida boʻlsa-da, vatanparvarlik, chorvachilik hayoti hamda ovchilik mavzulari ham keng tarqalgan.

Shveysariyaning anʼanaviy xalq festivali (Unspunnen bayrami)

Alp mintaqasiga xos xalq madaniyati nihoyatda ifodali raqslari bilan ajralib turadi. Ayniqsa togʻli hududlarda, xususan Shveysariyaning fransuz tilida soʻzlashiladigan qismida kichik musiqiy ansambllar keng tarqalgan.

Yogʻoch oʻymakorligining eng keng tarqalgan turi mayda naqshli oʻyma hisoblanadi. Bunday oʻymakorlik odatda kundalik hayotda ishlatiladigan buyumlarni bezash uchun qoʻllaniladi, masalan sut uchun moʻljallangan taburetkalar, qoʻngʻiroq tasmalari, yogʻoch qoshiqlar yoki hassalar. Shuningdek, figurali oʻymakorlik ham keng rivojlangan boʻlib, ayniqsa Iso tugʻilishi sahnalarini tasvirlashda keng qoʻllanadi. Baʼzi hududlarda uylarning tashqi fasadlari ham yogʻoch oʻymakorligi bilan boy bezatiladi. Bu holat ayniqsa Bernese Oberland mintaqasida keng tarqalgan boʻlib, bu yerda protestant xristanligi ustun hisoblanadi. Rim-katolik hududlarda esa bunday bezaklar ancha kam uchraydi.

Kashtachilik anʼanaviy kiyimlarda, ayniqsa ayollar liboslarida keng tarqalgan. Odatda kashta kiyimning koʻzga tashlanadigan qismlariga, masalan, yeng uchlari, bosh kiyimlar va roʻmollarga ishlanadi. Shuningdek, kashtachilik matolarni bezashda ham qoʻllaniladi. Ilgari kashtachilik Shveysariyaning shimoli-sharqiy va sharqiy hududlarida uy hunarmandchiligining muhim tarmoqlaridan biri boʻlgan. Hozirgi kunda esa anʼanaviy kiyimlar kundalik hayotda deyarli qoʻllanilmagani sababli, kashtachilik asosan turizm sohasi bilan cheklanib qolgan.

Kuzning baʼzi tunlarida Alman Shveysariyasida fonuslar bilan bolalarning yurishlari odatiy holdir. Bu fonuslar Räbeliechtli deb ataladi (maʼnosi „sholgʻom chirogʻi“). Fonarlar ildizmevalardan, odatda sholgʻomdan, ichki qismini olib tashlab, ichiga sham qoʻyish orqali qoʻlda oʻyib yasaladi.

Räbeliechtli odatda quyosh, oy va yulduzlar kabi anʼanaviy naqshlar bilan oʻyib bezatiladi. Soʻngra bu chiroq uchta zanjir yordamida osib qoʻyiladi. Bolalar qoʻllarida shu chiroqlar bilan shahar koʻchalari boʻylab yurib, anʼanaviy qoʻshiqlarni kuylaydilar. Ushbu urf-odat noyabr oyida hosil yigʻimi yakuniga bagʻishlangan minnatdorchilik anʼanalaridan kelib chiqqan[8]. U Xellouin bayrami arafasida Irlandiya, Shotlandiya, Men oroli hamda Angliya va Uelsning ayrim hududlarida sholgʻomdan fonus yasash anʼanasiga juda oʻxshash. Shveysariyada bayram 31-oktabr kuni nishonlanadi va u keltlarning Yangi yil arafasini nishonlashga bagʻishlangan.

Yana qarang

Manbalar

  1. ↑ Swiss culture. (Wayback Machine saytida 2013-05-29 sanasida arxivlangan). swissworld.org. Retrieved on 2009-12-01.
  2. ↑ Mountains and hedgehogs. (Wayback Machine saytida 2009-11-06 sanasida arxivlangan). swissworld.org. Retrieved on 2009-12-01.
  3. ↑ [http://journals.cambridge.org/download.php? In Search of Natural Identity: Alpine Landscape and the Reconstruction of the Swiss Nation], Oliver Zimmer, London School of Economics and Political Science.
  4. ↑ Perisanu, Mariana (2004-12-01). "Claude Reichler, La Découverte des Alpes et la question du paysage". Studi Francesi (143 (XLVIII | II)): 384. doi:10.4000/studifrancesi.39536. ISSN 0039-2944. https://doi.org/10.4000/studifrancesi.39536. 
  5. ↑ Costantini, Giovanna L. (2025). "The Alpine Enlightenment: Horace-Bénédict de Saussure and Nature’a Sensorium". Leonardo 58 (3): 309–311. doi:10.1162/leon_r_02695. ISSN 0024-094X. https://doi.org/10.1162/leon_r_02695. 
  6. ↑ Jung, Joseph „The Discovery of the Mountains“, . The laboratory of progress: Switzerland in the nineteenth century, volume 1, Routledge studies in modern European history. New York: Routledge, Taylor & Francis Group, 2023. ISBN 978-1-032-15224-0. 
  7. ↑ The Legend of William Tell geschichte-schweiz.ch. Retrieved on 2009-06-24
  8. ↑ Plättner, Anya. „Rääbeliechtli, wo gaasch hii?“ (2006-yil 15-noyabr). 2018-yil 13-martda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2012-yil 6-fevral.

Havolalar

Vikiomborda „Shveysariya madaniyati“ mavzusi boʻyicha mediafayllar bor. 
"https://ziyosfera.uz/index.php?title=Shveysariya_madaniyati&oldid=780490" dan olindi