Shotlandiya

Shotlandiya — Buyuk Britaniyaning maʼmuriy-siyosiy qismi (tarixiy-geografik hudud). Buyuk Britaniya orolning shim. qismi va unga yondosh orollar (Gebrid, Orkni, Shetland)da joylashgan. Maydoni 78,8 ming km². Aholisi 5 mln. kishidan ortiq (2000). Asosiy shahri — Edinburg. Maʼmuriy jihatdan 9 rayon va orol hududga boʻlingan. Yer yuzasi, asosan, qir va togʻlar, qisman pasttekislik. Sohil boʻyi kambar pasttekislik. Iqdimi okean iqlimi. Daryo va koʻl koʻp. Hududining 2/1 qismi vereskli yalangliklar. Aholisining asosiy qismi shotlandlar. shahrida gellar shotland millatining oʻziga xos etnik guruhini tashkil qiladi.

Shotlandiyaning qadimiy aholisi piktlar boʻlgan. V—VI asrlarda Irlandiyadan skottlar koʻchib kela boshlagan. Shotlandiya nomi (5so11aps1 —skottlar mamlakati) shundan kelib chiqqan. VII asrda Shotlandiya hududining jan.ga angllar kelib joylashgan. XI asrdan Shotlandiya qirolligi tashkil boʻldi. 11 a.ning 2-yarmida Shotlandiya Angliyaning normann bosqinchilari hujumiga uchradi. Shotland qiroli oʻzini Angliya qirolining vassali deb tan oldi. 1296—1314-yillarda Shotlandiya Angliyaga qarshi mustaqillik urushini olib bordi. 1328-yil Angliya Shotlandiya mustaqilligini tan oldi. XVI asrda cherkovni isloh qilish harakati avj oldi (qarang Reformatsiya). 1560-yil Shotlandiya parlamenti (1289—92 yillarda tashkil topgan) mamlakatda presviterianlik cherkovini taʼsis etish toʻgʻrisida Kovenant — shartnomani eʼlon qildi. 1603-yil Styuartlar sulolasi ingliz taxtida tasdiqlangach, Shotlandiya Angliya bilan shaxsiy ittifoq (uniya) sifatida birlashdi. 1651 — 52 yil rasmiy ravishda Angliyaga qoʻshib olindi. 1707-yil Shotlandiya-Angliya ittifoqi toʻgʻrisidagi hujjat qabul qilingach, Shotlandiya butunlay Angliyaga qoʻshildi.

Adabiyoti

Shotlandiyada gel tilida boy xalq ogʻzaki ijodi mavjud. XIII asrdayoq xalq balladalari, qoʻshiqlari, bardlar asarlari paydo boʻlgan. Sheʼriyat gel adabiyotining oʻtgan davrlardagi ham, hozirgi zamondagi ham asosiy janridir (A.Makdonald, D.Makintayr XVIII asr shoirlaridir). Mustaqillik uchun kurash (1296—1314) ingliz tilining shotland variantida vatanparvarlik sheʼriyatining rivojiga olib keldi (J.Barborning „Bryus“, G.Menestrelning „Uolles“ dostonlari va boshqalar). XV—XVI asrlarda shotland sheʼriyatida umumevropa adabiyoti uchun mushtarak boʻlgan gumanistik gʻoyalar aks etdi [qirol va shoir Yakov I (1394—1437)ning „Qirol kitobi“ dostoni, R.Xenrison (1430— 1506)ning „Kressida vasiyati“ dostoni va masallari]. Uygʻonish davrshtt qaldirgʻochi G.Duglas (1474—1522) „Qalb qiroli“ (1516) dostonini yozdi. A.Skott (taxminan 1525—85) va A.Montgomeri (taxminan 1556—1610) gumanistik lirikaning yorqin namunalarini yaratishdi. XVII asr adabiyoti siyosiy va diniy kurash ohanglariga toʻla boʻlsada, u oʻtgan asrlardagidek baquvvat emas edi. XVIII asr shoirlari A.Ramzey (1680—1758), R.Fergyuson (1750—74) oʻz sheʼrlariga xalq sheʼriyatidagi hayotiylik va erksevarlikni olib kirdilar. R.Byornsnnsh oʻziga xos chuqur demokratik sheʼriyatida erksevar xalqning haqiqat va tenglik haqidagi orzulari oʻz ifodasini topdi. 17—a.lardan boshlab koʻp shotland adiblari milliy koloritni saqlagan holda ingliz tilida ijod qildilar (U.Drammond, J.Bosuel, T. J. Smollet, L.Karleyl, M.Spark va boshqalar). 19asr jahon adabiyotining buyuk vakili V.Skott yangi davr adabiyotidagi tarixiy roman janrining asoschisi boʻldi. Kechki romantizm namoyandalaridan R. L. Stivenson (1850—94) tarixiy romanlari shuhrat qozondi. XX asrning 20-yillaridan shotland Uygʻonishi deb atalgan davr — sheʼriyatning gullagan davri boshlandi. Uning yorqin vakili Xyu Makdiarmid (1892—1978) boʻldi. 1930-yillarda D.Allan, L.Gressika Gibon, J.Bleykning ijtimoiy mavzudagi romanlari yuzaga keldi. 1970—90 yillardagi mashhur adiblar: R.Jenkins, J. M. Braun, I. K. Smit.

Meʼmorligi

Shotlandiya hududida urugʻchilik tuzumi davrlariga mansub choʻponlarning tosh kulba, yertoʻla va silindrsimon minoralardan iborat qishloqlarining qoldiqlari saqlangan. Oʻrta asrlarda ilk xristianlik cherkovlari hamda murakkab geometrik va oʻsimliksimon naqshlar bilan uygʻunlashgan diniy mazmundagi tasvirlar ishlangan tosh butlar yaratildi. XII asrdan roman uslubida binolar, XIII asrdan gotika uslubida ibodatxona va qoʻrgʻonlar bunyod etildi. XV—XVII asrlarda qoʻrgʻonlar minorali saroylar shaklida qurildi. XVIII asrda klassitsizm uslubi shaharlarga hasham baxsh etdi. XIX asr oxiri — XX asr boshlarida kottejlarning yangi tiplari yaratildi va milliy anʼanalarda bezatildi (meʼmor B.Skott va boshqalar). Meʼmor Ch. R.Makintosh shotland moderni uslubida binolar yaratdi. XX asr oʻrtalarida turar joy majmualarini qurish rivojlandi (Glazgo shahridavgi Toriglen turar joy majmuasi, 1955—56, meʼmor J. O. Bent). Yoʻldoshshaharlar barpo boʻldi. Tasviriy sanʼati. shahrida tasviriy sanʼat milliy maktablari XVIII asrning 2-yarmida shakllangan. Bu davr tasviriy sanʼati G. Rebyorn, E. Geddes, P.Nesmit, J.Tomson, D.Uilki kabi romantik rassomlar ijodi bilan bogʻliq. XIX asr Shotlandiya rassomligida portret, manzara va boshqalar janrlar keng yoyilgan. XX asrda impressionizm anʼanalarida (U.Markgregor, U.MakTaggart), ekspressionizmga yaqin ruhda (S.Peplo, L.Xanter, J.Maksuell) asarlar yaratildi. XX asrning 50—80-yillarida J.Erdli, R.Filipson kabi rassomlar samarali ijod qildilar. Xalq sanʼatida jun mato toʻqish, yogʻoch oʻymakorligi, savat toʻqish, rangbarang kulollik buyumlari tayyorlash va boshqalar rivoj topgan.

Musiqa sarchashmalari mamlakat hududida qadimdan yashagan kelt, skott, brit, skandinav va boshqalar xalqlar musiqalaridan boshlanadi. Qadim zamonlardan XIX asrlargacha sayyor qoʻshiqchi, musiqachilar xalqqa xizmat koʻrsatgan. Shotland qoʻshiqlari pentatonika va boshqalar natural ladlarga asoslanadi. Ril, stretspey, fling raqs turlari bor. Ashula va raqslar arfa (XII asrdan), volinka (XV asrdan milliy musiqa cholgʻusiga aylangan), skripka, fidel (torli kamonchali) kabi cholgʻular joʻrligida ijro etiladi. Professional cherkov va dunyoviy musiqa XII asrdan rivoj topa boshlagan. XII asrda Stirlingda, XVI asrda Edinburgda qirollik kapellasi tuzilgan. XVI asr 1-yarmida R.Karver, R.Jonson, D.Pibls, R.Duglas, A.Bekuell kabi kompozitorlar mashhur boʻlgan. XVIII asrda Shotlandiya va Angliyada shotland musiqiy folkloriga qiziqish kuchaydi, shotland qoʻshiqlari toʻplamlari nashr etildi. Xalq qoʻshiqlari asosida 1725-yil ilk opera (A.Ramzey, „Oliyjanob choʻpon“) ijod qilingan. XIX asrda musiqa taʼlimi rivojlandi: Edinburg universiteti huzurida musiqa kafedrasi (1839), Qirollik musiqa akademiyasi (1890) ochildi. 1929-yil Edinburgda Shotlandiya milliy musiqa akademiyasi tashkil etildi. Hozirgi kompozitorlik maktabining asoschisi A.Makenzidir (opera, oratoriya, kantata va boshqalar). 1970—80-yillarda kompozitorlardan S.Deyvi, R.Krouford, T.Masgreyn samarali ijod qildilar. Edinburgda konservatoriya, simfonik orkestr, xor ishlaydi. Glazgo shahri ham musiqa markazi hisoblanadi. 1947-yildan Edinburgda xalqaro musiqa va drama festivallari oʻtkaziladi.

Teatri

Shotlandiyada drama teatrlari XVIII asrning oʻrtalarida paydo boʻlgan (Glazgoda 3 teatr qurilgan). 1769-yil aktyor va rejissyor D.Ross Edinburgda „Royyal“ teatrini tashkil etdi. 1883-yil „Litseum“ teatri ochildi. 1782— 1863-yillar Glazgoda „Danlop strit tietr“, 1805—29 yillar „Kuin strit tietr“, 1842—48 yillar „Adelfi“, keyinchalik „Kuins tietr“ va „Prins tietr“ teatrlari ishladi. 1909-yil Glazgoda rejissyor A.Uering tashkil qilgan teatr milliy teatr sanʼati rivojida muhim rol oʻynadi. Unda xorijiy va shotland dramaturglarining pyesalari sahnalashtirildi. Birinchi jahon urushi boshlanishi bilan bu jamoa oʻz faoliyatini toʻxtatdi. 1921-yil „Shotland milliy aktyorlari“ truppasi tuzildi. 1930-yillarda bu truppa tarqalib ketdi, ammo uning faoliyatini Glazgodagi „Kyortn tietr“ teatri (1933—40) davom ettirdi. 1943-yil Glazgoda fuqarolik teatri ochildi. 1970— 80 yillarda „Travers tietr klab“ (Edinburg), „Klouz studia tietr“ (Glazgo) teatrlari ishladi. Pert, Dandi, Pitloxri va boshqalar shaharlarda ham teatrlar bor. shahrining mashhur teagr arboblari: M.Yurkvarg, D.Makre, J.Gibson, S.Bakster. Glazgo shahrida aktyor va rej.larni tayyorlovchi drama kolleji bor.