Shimoliy dengizlar
Shimoliy dengizlar - Islandiyaning shimolida va Shpitsbergen (Svalbard) orollarining janubida joylashgan dengizlar guruhi. Ba’zan bu hudud Grenlandiya–Shotlandiya tizmasining shimolida va Fram boʻgʻozi – Shpitsbergen – Norvegiya chorrahasining janubida joylashgan mintaqa sifatida ham ta’riflanadi[1]. Shimoliy dengizlari Shimoliy Tinch okeani va Shimoliy Atlantika suvlarini bogʻlovchi muhim oʻtish zonasi hisoblanadi. Bu hududda Shimoliy Atlantika chuqur suvlari tarkibidagi eng zich suv massalari hosil boʻladi[2]. Arktika okeanining eng chuqur suvlari dunyo okeanlari bilan aynan Nord dengizlari va Fram boʻgʻozi orqali tutashgan. Nord dengizlari tarkibiga uchta asosiy dengiz kiradi: Grenlandiya dengizi, Norvegiya dengizi, Islandiya dengizi[1]. Shimoliy dengizlari umumjahon okeanining atigi 0,75 % qismini tashkil etadi[2]. Shu kichik maydonda turli xil geologik va okeanografik xususiyatlar mavjud — masalan, okean o‘rta tizmalari, sayoz kontinental shelf, tik nishablar va chuqur havzalar. Hudud iqlimi mavsumiy o‘zgaruvchanlik bilan ajralib turadi. Qishda, ayniqsa g‘arbiy va shimoliy qismlarida muz qoplami hosil bo‘ladi, yoz oylarida esa hududning katta qismi muzdan xoli bo‘ladi. Bu joylarda atmosfera va okean o‘rtasidagi energiya va gaz almashinuvi faol kechadi, bu esa butun Shimoliy Atlantika iqlim tizimiga sezilarli ta’sir ko‘rsatadi.
Nord dengizlarida bir nechta turli suv massalari o‘zaro ta’sir qiladi. Bu suv massalari subduktsiya (suvning pastga cho‘kishi), chuqur konvektiv aralashish, yuza va front aralashuvi, shuningdek past va yuqori kengliklardan suvlarning kirib kelishi natijasida hosil bo‘ladi. Shu sababli mintaqada suvning fizik va kimyoviy sharoitlari o‘zgaruvchan bo‘ladi.
Bu hududda birlamchi biologik ishlab chiqarish darajasi yuqori bo‘lib, odatda qayta tiklangan ishlab chiqarishdan ortiq bo‘ladi. Ayniqsa, Atlantika suvlari bilan aralashadigan joylarda yangi ishlab chiqarish yuqoriroq bo‘ladi, chunki Atlantika suvlari oziqa moddalarga boy hisoblanadi.
Atmosferadan okeanga uglerod oqimi jihatidan Shimliy dengizlari dunyo okeanlari orasida eng yuqori qiymatlarga ega hududlardan biri sanaladi. Bu hudud har yili katta miqdorda uglerod(IV) oksidi (CO₂) ni o‘zlashtiradi — yiliga taxminan 20 dan 85 g C m⁻² y⁻¹ oralig‘ida, bu esa dunyo okeanlari uchun yuqori ko‘rsatkich hisoblanadi.
Geografik tuzilishi
Nord dengizlari uch asosiy dengizdan tashkil topgan: Grenlandiya dengizi, Norvegiya dengizi, Islandiya dengizi[3].
Grenlandiya dengizi bilan Norvegiya dengizi o‘rtasida Mohn tizmasi (Mohn’s Ridge) joylashgan. Grenlandiya va Islandiya dengizlari o‘rtasida Yan Mayen uzilish zonasi mavjud. Norvegiya va Islandiya dengizlari esa Aegir tizmasi bilan ajralib turadi[1]. Har bir dengiz o‘ziga xos suv massasi tarkibi va aylanish tizimiga ega bo‘lgani uchun, Nord dengizlari umumiy holda murakkab va xilma-xil gidrologik tuzilishga ega. Grenlandiya dengizi qishda sovuq iqlim va yuqori sho‘rlik tufayli zich suvlar hosil qiladi. Bu yuqori sho‘rlik asosan Atlantika oqimi orqali kiruvchi suvlarning ta’siri bilan bog‘liq. Shu bilan birga, Arktika suvlari ham Grenlandiya dengiziga kirib kelib, suv massalari aralashuvini kuchaytiradi.
Bu suv aralashmalari Shimoliy Atlantika oqimlari toshqinlari (overflows) uchun muhim rol o‘ynaydi. Ayniqsa, Grenlandiya tizmasidan oqib o‘tuvchi suvlar Shimoliy Atlantika chuqur suvlari tarkibiga kiruvchi eng zich suvlarni hosil qiladi[4], garchi bu suv massalari Nord dengizlarining o‘zida chuqur qatlamni to‘liq tashkil etmasa-da[1].
Manbalar
- ↑ 1,0 1,1 1,2 1,3 Talley, Lynne; Pickard, George; Emery, William; Swift, James. Descriptive Physical Oceanography. London, UK: Elsevier Inc, 2011 — 401–410-bet. ISBN 978-0-7506-4552-2.
- ↑ 2,0 2,1 Drange, H; Dokken, T; Furevik, T; Gerdes, R; Berger, W. The Nordic Seas: An Integrated Perspective. Washington, DC: American Geophysical Union, 2005 — 1–10-bet.
- ↑ Dauteuil, O.; Brun, J.-P. (1996-08-01). "Deformation partitioning in a slow spreading ridge undergoing oblique extension: Mohns Ridge, Norwegian Sea" (en). Tectonics 15 (4): 870–884. doi:10.1029/95TC03682. ISSN 1944-9194.
- ↑ Chen, C „Ocean Water Masses- Intermediate, Deep, and Bottom Waters“. School for Marine Sciences and Technology UMass-Dartmouth. 2022-yil 2-noyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2017-yil 2-aprel.