Sharqiy Grenlandiya oqimi
Sharqiy Grenlandiya oqimi (inglizcha: East Greenland Current, qisqartmasi: EGC) — sovuq va sho‘rligi past okean oqimi bo‘lib, u Fram boʻgʻozidan (taxminan 80° shimoliy kenglik) Farewell burnigacha (taxminan 60° shimoliy kenglik) cho‘zilgan. Oqim Grenlandiyaning sharqiy qirg‘og‘i bo‘ylab, uning kontinental chegarasi yaqinida oqadi[1] . Bu oqim Nord dengizlari (ya’ni Grenlandiya va Norvegiya dengizlari) orqali oqib o‘tadi hamda Daniya boʻgʻozidan o‘tib, Shimoliy Atlantika okeaniga tutashadi[2]. Sharqiy Grenlandiya oqimi bir nechta sabablarga ko‘ra muhim: U Arktika okeanini Shimoliy Atlantika bilan bevosita bog‘laydi, arktikadagi muzlarni janubga tashuvchi asosiy oqimlardan biri hisoblanadi[3]. Shu bilan birga, u Arktika uchun katta miqdordagi toza suv chiqish manbai vazifasini bajaradi. Bu oqimning sovuq va sho‘rligi past suv massalari Grenlandiya dengizi orqali janubga siljib, Atlantika okeani suv aylanishiga ta’sir ko‘rsatadi. Shu tariqa u Arktika muzlarining erishi, sho‘rlik darajasining o‘zgarishi va iqlim tizimidagi issiqlik almashinuvi jarayonlarida muhim rol o‘ynaydi.
Hozirgi tadqiqotlar
Sharqiy Grenlandiya oqimi bo‘yicha olib borilayotgan hozirgi tadqiqotlar asosan, toza suv oqimlari ga qaratilgan. Bu oqimdagi toza suv oqimi nafaqat suyuq shaklda, balki muz shaklidagi suv sifatida ham o‘rganiladi. EGC Grenlandiya dengizi orqali oqib o‘tib, keyinchalik Labrador dengiziga (bu yerda u G‘arbiy Grenlandiya oqimi nomini oladi) yetadi. Shu sababli, bu oqim Grenlandiya va Labrador dengizlarida chuqur suv hosil bo‘lish jarayonining kuchayishi yoki susayishiga bevosita ta’sir ko‘rsatishi mumkin.
Meridional aylanish sirkulyatsiyasi — bu zichlik farqlari bilan boshqariladigan global okean oqimi tizimi bo‘lib, zichlikdagi hatto kichik o‘zgarishlar ham Nord dengizlaridagi chuqur suv hosil bo‘lish tezligini sekinlashtirishi yoki tezlashtirishi mumkin. Jones va uning hamkorlari[4] Sharqiy Grenlandiya oqimida uchta asosiy toza suv manbasi mavjudligini aniqlaganlar: tinch okeani suvlari, daryo suvlari, muz erish suvlari. Ularning tadqiqotlariga ko‘ra, suvlari eng katta daryolarga qoʻyiladi; undan keyin Tinch okeani suvlari, eng kichik — deyarli sezilarsiz — ta’sir esa muz erish suvlariga to‘g‘ri keladi. Shunga qaramay, bu manbalar chuqur konveksiya sodir bo‘ladigan markaziy Grenlandiya dengiziga yaxshi kirib bora olmaydi. Shu sababli olimlar bu hududga boshqa toza suv manbasi ta’sir qilayotgan bo‘lishi kerak degan xulosaga kelganlar. Ularning fikricha, bu manba — katta muz massalarining markaziy Grenlandiya dengiziga ko‘chib o‘tib, erishi bo‘lishi mumkin. Qattiq dengiz muzlari juda harakatchan bo‘lib, shamol va okean oqimlari ularni uzoq masofalarga surib olib borishi mumkin.
Avvalroq ayrim tadqiqotchilar Yan Mayen uzilish zonasi orqali EGC suvlarining qayta aylanishi markaziy Grenlandiya dengizidagi sho‘rlikning kamayishiga sabab bo‘ladi, deb hisoblashgan edi[5]. Biroq Rudels va hamkorlari bu nazariyani rad etib[6], suvning tozalanishi asosan qattiq dengiz muzining erishi va yog‘ingarchilik natijasida yuz berishini isbotlaganlar.
Manbalar
- ↑ Hopkins, T (1991). "The GIN Sea—A synthesis of its physical oceanography and literature review 1972–1985". Earth-Science Reviews 30 (3–4): 175–318. doi:10.1016/0012-8252(91)90001-V. https://archive.org/details/sim_earth-science-reviews_1991-06_30_3-4/page/175.
- ↑ Woodgate, Rebecca A.; Fahrbach, Eberhard; Rohardt, Gerd (1999). "Structure and transports of the East Greenland Current at 75°N from moored current meters". Journal of Geophysical Research 104 (C8): 18059–18072. doi:10.1029/1999JC900146.
- ↑ Manba xatosi: Invalid
<ref>tag; no text was provided for refs namedmultiple3 - ↑ Jones, E; Anderson, L; Jutterstrom, S; Swift, J (2008). "Sources and distribution of fresh water in the East Greenland Current". Progress in Oceanography 78 (1): 37–44. doi:10.1016/j.pocean.2007.06.003.
- ↑ Aagaard, K.; Carmack, E. C. (1989). "The Role of Sea Ice and Other Fresh Water in the Arctic Circulation". Journal of Geophysical Research 94 (C10). doi:10.1029/JC094iC10p14485.
- ↑ Rudels, B; Bjork, G; Nilsson, J; Winsor, P; Lake, I; Nohr, C (2005). "The interaction between waters from the Arctic Ocean and the Nordic Seas north of Fram Strait and along the East Greenland Current: results from the Arctic Ocean-02 Oden expedition". Journal of Marine Systems 55 (1–2): 1–30. doi:10.1016/j.jmarsys.2004.06.008. http://acsys.npolar.no/meetings/final/abstracts/metadata_abstracts.php?format=All&id=30&letter=R&limit=10&q=&s=0&sorder=First_Author&stype=phrase&table=Abstracts&tag=All&type=.