Shamsiddin Abu Abdulloh al-Xaliliy
| Al-Haliliy | |
|---|---|
| شمس الدين عبد الله محمد بن محمد الخليلي | |
 Al-Xaliliy tomonidan tuzilgan jadval, unda turli uzunlik va kengliklardan qibla yoʻnalishi koʻrsatilgan | |
| Tavalludi | 1320 |
| Vafoti | 1380 |
Shamsiddin Abu Abdulloh Muhammad ibn Muhammad al-Xaliliy (arabcha: شمس الدين عبد الله محمد بن محمد الخليلي ; 1320–1380) – astronomik jadvallar tuzgan Mamluklar davridagi suriyalik astronom. Umrining koʻp qismini Damashqdagi Umaviylar masjidida muvaqqit (diniy vaqt hisobchisi) sifatida ishlagan[1].
Uning hayoti haqida oz narsa maʼlum.
Ishlari
Al-Xaliliy oʻzining ikkita matematik jadval toʻplami bilan tanilgan boʻlib, ikkisi ham taxminan 30 000 ta yozuvdan iborat. Misrlik mashhur musulmon astronomi Ibn Yunus tomonidan tuzilgan barcha yozuvlarni, al-Xaliliyning oʻzi Damashq shahri uchun tuzgan yozuvlaridan tashqari, jadvalga kiritgan. U oʻzining „Umumiy jadvallari“ga 13 000 ta yozuv kiritib, unda turli yordamchi funksiyalarni hisoblab chiqqan, bu esa unga istalgan kenglik uchun sferik astronomiyaning standart masalalarini yechishga imkon bergan. Bundan tashqari, 3 000 ta yozuvdan iborat jadval tuzgan boʻlib, unda XIV asrdagi barcha musulmon mamlakatlari uchun barcha kenglik va uzunliklar boʻyicha Makka shahrining yoʻnalishi boʻlgan qibla koʻrsatilgan[2]. Al-Xaliliyning jadvallaridagi qiymatlar uch yoki toʻrt aniq raqamgacha toʻgʻri aniqlangan deb hisoblanadi. Al-Xaliliy har bir yozuvni aniq qanday hisoblab chiqqani nomaʼlum[3].
Manbalar
Adabiyotlar
- Van Brummelen, G. (1991). "The numerical structure of al-Khalili's auxiliary tables" (thesis). Rivista Internazionale di Storia della Scienza 28 (3): 667–697. ISSN 0031-9414. https://summit.sfu.ca/item/7911.
- King, David A. (1973). "Al-Khalili's Auxiliary Tables for Solving Problems of Spherical Astronomy". Journal for the History of Astronomy 4 (2): 99–110. doi:10.1177/002182867300400202. ISSN 0021-8286.
- King, David A. (1975). "Al-Khalīlī's Qibla Table". Journal of Near Eastern Studies 34 (2): 81–122. doi:10.1086/372399. ISSN 0022-2968. https://www.jstor.org/stable/545208.
Further reading
- King, David A. „Wābkanawī: Shams al-Munajjim [Shams al-Dīn] Muḥammad ibn ҁAlī Khwāja al-Wābkanawī [Wābkanawī]“, . The Biographical Encyclopedia of Astronomers. Springer, 2007 — 625–626-bet. DOI:10.1007/978-0-387-30400-7_1433. ISBN 978-1-4419-9918-4. (PDF version)
- OʻConnor, John J.; Robertson, Edmund F. „Shams al-Din Abu Abdallah Al-Khalili“. MacTutor. University of St Andrews. Qaraldi: 2023-yil 26-fevral.
- King, David A. „Khalīlī, Shams al-Dīn Abū ʿAbdallāh Muḥammad Ibn Muḥammad al-“, . Dictionary of Scientific Biography. New York: Scribner, 1981. OCLC 755137603.
- Roegel, Denis „An Extension of Al-Khalīlī's Qibla Table to the Entire World“. Hal-Inria. HAL (2008). Qaraldi: 2023-yil 26-fevral.