Shabon Vali
Shabon-i Vali (turkcha: Şaban-ı Veli), shuningdek Shaʼbon Vali (vafoti hijriy 976-yil/milodiy 1569-yil), Kastamonulik Usmonli soʻfiy avliyosi va Xalvatiya tariqatining Shaboniyya tarmogʻi asoschisi edi[1]. U Bolulik Hayreddin Tokodiyning qoʻlida tarbiya topgan va uning muridi (shogirdi) boʻlgan.
Hayoti
U Kastamonuning Toshkoʻpru tumanida tugʻilgan. Uning hayoti haqidagi maʼlumotlarning muhim qismi Shabon-i Valiyning beshinchi shayxi Umar Fuodiy tomonidan yozilgan va Menâkıb-ı Şerîf-i Pir-i Halveti Hazret-i Şaʼbân-ı Veli deb nomlangan Shabon-i Vali dargohiga oid asarga tayanadi. Umar Fuodiy uning tugʻilgan sanasi haqida maʼlumot bermaydi. Soʻnggi manbalarda tugʻilgan yili sifatida hijriy 902-yil (milodiy 1497-yil)[2] va hijriy 905-yil (milodiy 1499–1500)[3] tilga olinadi. Yaqinda topilgan Shaboniyaga oid bir ijozatnomadagi (icâzetnâme) yozuvga asoslanib, u hijriy 886-yilda (milodiy 1481-yil) tugʻilgan, degan daʼvo ilgari suriladi va Shabon-i Vali muzeyida topilgan bir silsilada ham aynan shu sana keltirilgani aytiladi[4]. Shabon-i Vali yoshligida ota-onasidan ayrilgan va bir ayol (hanım evladı) tomonidan asrab olingan. Boshlangʻich taʼlimini Toshkoʻpruda tamomlagach, u yerda tafsir va hadis ilmini oʻrgangan va Kastamonudagi Abdurrazzoq masjidi maqbarasiga dafn etilgan Usmon oʻgʻli Vali Xoʻjadan ijozat olgan. Keyin u tahsilini davom ettirish uchun Istanbulga borib, Fotih tumanidagi (Konstantinopol) madrasalardan birida yashagan[5]. Mavjud maʼlumotlarga koʻra, bu madrasa Qora dengiz Bashkirsunlu madrasasi boʻlib, u yerda u toʻqqiz yil davomida Qurʼon, tafsir va hadis kabi diniy ilmlarni oʻrgangan va keyinchalik Eyüp Sulton masjidida shayx va mudarris lavozimlariga tayin qilingan[6][7]. Bu maʼlumotlar eski manbalarda uchramaydi[1].
Shaboniy shayxlaridan biri boʻlgan Umar Fuodiydan tashqari, Ibrohim Has ham Shabon-i Valiy haqida menâkıbnâme yozgan boʻlib, unga Tezkiretü'l-Has deb nom bergan[8][9]. Shabon-i Vali dargohining soʻnggi shayxi Mehmed Atoulloh Efendiy (Armoy) esa Umar Fuodiyning Menokibnomasiga ilova yozgan. Xalvatiya tariqati eng koʻp tarmoqlangan tariqat boʻlganidek, uning ichidagi Shaboniyya tariqati ham koʻplab shoxobchalarga ega eng keng tarqalgan tarmoqlardan biri boʻlgan. Shaboniyya Anadoludan boshlab, Bolqon yarim oroli, Iroq, Suriya va Hijozdan tortib, Hindiston ichkarilari va Afrikagacha boʻlgan juda keng hududda mavjud boʻlgan[1].
Anadoluning toʻrt qutbi
Shabon-i Vali barcha tariqat doiralarida Onadoʻlining toʻrt qutbidan (aqtab) biri sifatida qabul qilinadi, qolgan uchtasi esa Mavlono Rumiy, Hoji Bektosh Vali va Hoji Bayrom Validir[1].