Sena imo-ishora tili
| Sena imo-ishora tili | |
|---|---|
| Til oilasi | Qishloq imo-ishora tili |
| Til kodlari | |
Sena imo-ishora tili — Braziliyaning shimoli-sharqiy qismidagi Piauí shtatining sertão (butazor choʻl) hududida joylashgan Várzea Queimada nomli kichik qishloq xoʻjaligi jamoasida qoʻllanadigan „qishloq imo-ishora tili“dir. Undan 34 nafar kar-soqov (imo-ishora tilida soʻzlashuvchi) va eshitish qobiliyati bor koʻplab aholi foydalanadi. Hozirda bu til oʻzining uchinchi avlod foydalanuvchilari tomonidan ishlatilmoqda.
Tarixi
Sena tilining mavjudligi asosan ikki omil bilan izohlanadi: mahalliy aholi orasida tugʻma karlikning global yoki milliy koʻrsatkichlarga nisbatan yuqoriligi va jamoaning geografik izolyatsiyasi. Bu jamoa yaqin vaqtgacha bir necha avlod davomida qishloqlarni mintaqaviy avtomobil yoʻli bilan bogʻlaydigan yoʻlsiz yashab kelgan. Sena (soʻzma-soʻz tarjimasi: „sahna“, yaʼni imo-ishora qiluvchilar oʻz qoʻllari bilan tasvirlab berayotgan voqea-hodisani anglatuvchi soʻz) Várzea Queimada jamoasining mahalliy tili boʻlib, u 1950-yillardan boshlab qishloqda bir nechta kar-soqov bolalar tugʻilgandan keyin paydo boʻlgan. Kar-soqov bolalarning dastlabki guruhi qishloq imo-ishora tillarining paydo boʻlishida umumiy turtki hisoblanadi; bunga Kata Kolok, Al-Sayyid badaviy imo-ishora tili va Adamorobe imo-ishora tili kabi misollarni keltirish mumkin.
Tilshunoslik
Sena tili oʻzining boy va mustahkam lugʻat tarkibiga, jumladan, mahalliy qoʻshma soʻzlarga ega[1][2]. Leksik hujjatlashtirish ishlari ushbu tilning dastlabki lingvistik tavsifini yaratishga, shuningdek, dunyodagi birinchi imo-ishora lugʻatlaridan biri boʻlgan Sena-Libras lugʻatining shakllanishiga xizmat qildi. Tipologik jihatdan sena tili barcha imo-ishora tillariga xos boʻlgan xususiyatlarni, masalan, qoʻl harakatlarisiz, yaʼnni yuz ifoda bilan bajariladigan oʻzgarishlarni namoyon etadi. Shu bilan birga, u aynan qishloq imo-ishora tillariga xos boʻlgan jihatlarga ham ega. Umumiy maʼlumotlar va tushunchalar darajasi yuqori boʻlgan kichik jamoalarda, narsa-hodisalarga ishora qilish orqali real dunyodagi joylashuvdan foydalanish keng tarqalgan. Sena ham bundan mustasno emas. Shuningdek, sena tilining oʻziga xos boʻlgan mahalliy qoʻl alifbosi mavjud emas.
Taʼlimi
Jamiyatda taʼlimning ikki xil oqimi mavjud boʻlib, ular Manoel Barbosa Municipal School negizida faoliyat yuritadi. Ushbu maktab qishloq va uning atrofidagi hududlarda yashovchi bolalar, oʻsmirlar hamda kattalar uchun barcha asosiy taʼlim turlarini taqdim etadi. Kunduzgi smenada maktabgacha va boshlangʻich taʼlim, kechki smenada esa oʻrta maktab darslari hamda eshitish qobiliyati cheklangan kattalar uchun qoʻshimcha taʼlim tashabbuslari mavjud. Tarixan eshitish qobiliyati cheklangan oʻquvchilarning bolalik yoki oʻsmirlik davrida maktabni tashlab ketishlari odatiy hol boʻlgani sababli, bunday tashabbuslar ularga katta boʻlganda ham taʼlimga qaytish imkonini beradi. Vaqtinchalik muddatga ushbu sinflarda dars berish uchun Libras oʻqituvchisi yollangan boʻlib, u darslarni Libras va yozma portugal tilida olib borgan. Biroq, oʻqitish resurslarining yetishmasligi va eshitish qobiliyati cheklangan oʻquvchilar uchun moslashtirilgan oʻquv dasturining yoʻqligi ushbu tashabbusning samaradorligini cheklab qoʻydi. Uch tilli muhit koʻplab qiyinchiliklarni yuzaga keltirdi va bu holat xodimlardan faqat bir nafari sena tilini bilishi, qolganlarida esa bu koʻnikma yoʻqligi sababli yanada murakkablashdi.
Ehtimol, aynan shu kabi toʻsiqlar asosiy sabablardan biri boʻlib, bir nechta eshitish qobiliyati cheklangan kattalar darslarga qatnashishni toʻxtatdilar. Shu bois, jamoa ichida Libras tilini mukammal bilish kamdan-kam uchraydi, ayniqsa, keksa yoshdagi eshitish qobiliyati cheklangan aholi oʻrtasida. Sena jamiyatda ustun til hisoblanadi va koʻp hollarda imo-ishora tilida soʻzlashuvchilar ham sena, ham Libras tilida soʻzlashmaydi. Várzea Queimadaʼdagi eshitish qobiliyati cheklangan aholi bilan ishlagan sobiq oʻqituvchilar taʼlim jarayonida Libras tilining rad etilishini qayd etishgan, shuningdek, imo-ishora tilida soʻzlashuvchilarning oʻzlari ham kundalik hayotda Sena tilini afzal koʻrishlarini taʼkidlashadi (va amalda namoyish etishadi)[3].
Manbalar
- ↑ „With almost 300 expressions created by the local population, dictionary of the Sign Language of Várzea Queimada is launched in Jaicós“. Cidades na net. Qaraldi: 2024-yil 2-aprel.
- ↑ „Community of Várzea Queimada launches sign language dictionary created by the local population“. Universo Piaui. 2024-yil 2-aprelda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2024-yil 2-aprel.
- ↑ Franco, Telma (2022). Escolarização do surdo plurilíngue de Várzea Queimada/PI (concepção dos professores) (Thesis). Universidade Federal do Piauí.