Scientism
Scientizm (o'qilishi - "sayintizm") — bu ilm-fan metodlari va tushunchalarining barcha bilim sohalariga tatbiq etilishi kerakligi haqidagi nuqtai nazar[1]. Ushbu yondashuv tarafdorlari ilm-fan eng ishonchli bilim manbai ekanligini ta’kidlaydi va koʻpincha falsafa, din yoki san’at kabi boshqa bilim tarmoqlarini ikkinchi darajali deb hisoblashadi[2].
Ta’rifi va mohiyati
Scientizm deganda ilmiy metod va empirik dalillarning inson bilimi uchun yagona asos ekanligini ta’kidlaydigan qarash tushuniladi. Ushbu nuqtai nazar boʻyicha, faqat ilmiy metod yordamida sinab koʻrish va kuzatish mumkin boʻlgan hodisalar haqiqiy bilim sifatida qabul qilinishi kerak. Shu sababli, scientizm tarafdorlari metafizik, diniy yoki subyektiv bilim shakllarini ishonchsiz deb qarashadi.
Scientizmni ikki asosiy shaklga ajratish mumkin:
- Zaif scientizm – ilm-fanni eng ishonchli bilim manbai sifatida qabul qilish, lekin boshqa bilim tarmoqlarining ham qisman qiymatga egaligini tan olish.
- Kuchli scientizm – faqat ilm-fan haqiqiy bilim bera oladi, degan fikr. Boshqa bilim shakllari (masalan, falsafa yoki din) mutlaqo ishonchsiz deb hisoblanadi.
Tarixi va rivojlanishi
Scientizmning ildizlari qadimgi Yunoniston davriga borib taqaladi, ayniqsa Aristotelning empirik kuzatishlarga asoslangan falsafasida koʻrinadi. Lekin hozirgi zamonaviy shaklda scientizm XIX-XX asrlarda, ayniqsa ilmiy taraqqiyotning rivojlanishi va pozitivizm falsafasining shakllanishi bilan ommalashdi[3].
Oʻtgan asrlarda A. Kont tomonidan ilgari surilgan pozitivizm oqimi scientizmning asosiy negizlaridan biri boʻlib xizmat qilgan. Ushbu oqimga koʻra, barcha bilim tajribaga asoslanishi va ilmiy metod yordamida isbotlanishi kerak. XX asrda esa Karl Poper, Tomas Kun va boshqa faylasuflar scientizmning chegaralarini koʻrsatib berganlar va ilm-fanning absolyut haqiqat emasligi haqida bahs yuritganlar.
Scientizm va din
Scientizm koʻpincha diniy qarashlar bilan ziddiyatli deb hisoblanadi, chunki u koʻpgina diniy da’volarni isbotlanmaydigan yoki tekshirib boʻlmaydigan deb ko‘radi. Ayniqsa, materialistik scientizm tarafdorlari koinot va hayotning kelib chiqishini toʻliq ilmiy tushuntirish mumkin deb hisoblaydilar.
Biroq, ba’zi olimlar va faylasuflar ilm-fan va dinning bir-birini toʻldirishi mumkinligini ta’kidlaydilar. Masalan, Stiven Jey Gould ilmiy bilim va diniy e’tiqodni ikkita mustaqil soha sifatida koʻrib, ularni bir-biridan ajratish kerakligini aytgan.
Tanqidlar
Scientizm koʻplab faylasuflar tomonidan tanqid qilingan. Ushbu tanqidlarning asosiy yoʻnalishlari quyidagilardir:
- Falsafiy cheklovlar – Karl Poper ilmiy nazariyalar falsifikatsiya qilinishi kerakligini ta’kidlagan va ilmiy metodning oʻzini ham tanqidiy baholash lozimligini aytgan.
- Ilmiy reduksionizm – Gumanitar fanlar va san’at kabi sohalar ilmiy metod bilan toʻliq tushuntirib boʻlmaydigan murakkab hodisalar bilan shugʻullanadi.
- Axloqiy oqibatlar – Agar faqat ilm-fan bilimning yagona manbai deb qabul qilinsa, bu axloqiy va estetik qadriyatlarning rolini kamaytirishi mumkin.
Manbaalar
- ↑ „"Glossary Definition: Scientism". PBS.org. 1999.“.
- ↑ „"Scientism". Merriam-Webster.com. Merriam-Webster.“.
- ↑ Elkus, Savilla Alice (1909). „Review of La Philosophie Moderne“. The Journal of Philosophy, Psychology and Scientific Methods. 6-jild, № 2. 51–53-bet. doi:10.2307/2011609. ISSN 0160-9335.