Сарматлар

Сарматияликлар (қадимги юнонча: Σαρμάται қадимги юнонча: Σαρμάται, лотинча: СарматаэСарматлар) — кўчманчи эронийзабон[1][2][3][4] қабилалардан ташкил топган қадимги халқ, милоддан аввалги ИВ асрдан. эрамизнинг биринчи асрларигача. Дунайдан Орол денгизигача (замонавий Украина, Россия ва Қозоғистон ҳудуди) Евросиёнинг дашт зонасида яшайди.
Тадқиқотчилар[5] маълумотларига кўра, сарматлар “ Сауроматияликлар ” номи билан биринчи марта Геродот (милоддан аввалги В аср) томонидан тилга олинган.), унда шундай хабар берилган: "Агар сиз Танаис дарёсидан ўцангиз (замонавий. Дон), энди у ерда скиф ерлари эмас, балки Савроматлар ҳудуди мавжуд ”[6]. Натижага кўра. Лисенко, Марк Випсаниус Агриппа томонидан дунё харитаси тузилган пайтдан бошлаб (милоддан аввалги И аср). Милоддан аввалги) "Сауроматианс" ва "Сарматианс" этнонимлари синоним сифатида ишлатилган[7].
Қадимги муаллифлар сарматлар қаторига киритилган[8] : аорслар, язиглар, сираклар, аланлар, рохоланлар , саклар[9].
Ҳикоя
Эрта тарих
Диодор Сиcулус скифларнинг Мидиядан Танаис дарёсига Савроматларни кўчириши ҳақида хабар беради. Плиний, шунингдек, сарматияликларнинг Мидия билан қариндошлиги ҳақида хабар берган[10].
Геродотнинг хабар беришича, сарматияликлар Амазонкалардан келиб чиққан бўлиб, улар хотинлари билан "Танаис шарқига, шимолий шамол йўналиши бўйича уч кунлик йўлда" кўчиб келган скиф ёшларига уйланганлар[11][12].
Бироқ, Геродот скифларнинг ўзларининг келиб чиқиши ҳақида гапирар экан, Осиёда яшаган "скиф кўчманчилари" массагетлар томонидан қувиб чиқарилган ва "Аракс дарёсидан ўтиб, Киммерлар ўлкасига кетган"[13][14][15], ноаниқ[16] эса, массагетларнинг ўзларини худди ўша скифларга[17][18] ҳисоблайди. Геродот, шунингдек, "сауроматлар" тили скиф эканлигини, "лекин улар узоқ вақтдан бери хато билан гаплашишган"[11]. Доро И нинг скифияга бостириб кириши пайтида сарматлар скифларни қўллаб-қувватлаб, скиф подшолари қўшини таркибига кирган[19].
"Сарматияликлар" номининг келиб чиқиши ҳақида яна бир версия мавжуд. ВА. Маркварт уни[20] Траэтаонанинг ўғилларидан бири Саирим номига яқинлаштирди, уч ака-ука Саирим, Тура ва Аря ҳақидаги Авесто ҳикоясининг қаҳрамони. Фирдавсий « Шоҳнома »да «Ғарб» Салму (Сайрим), Тур- Чин ва Турон, Ирежу (Аря) — Эроннинг мулкига ўтганини ёзади.
Скифиянинг забт этилиши

Милоддан аввалги В-ИВ асрларда. Сарматлар Скифиянинг тинч қўшнилари эди. Шарқий мамлакатларга йўл олган скиф савдогарлари Сарматлар ерларидан бемалол ўтишди. Форслар билан урушда сарматлар скифларнинг ишончли иттифоқчилари бўлган. Атей даврида иттифоқчилик муносабатлари сақланиб қолган, Сармат отрядлари армияда ва скиф шоҳи саройида хизмат қилган. Сарматларнинг алоҳида гуруҳлари Европа Скифияси ҳудудида жойлашдилар.
Милоддан аввалги ИВ аср охирида вазият ўзгарди. Скифлар Фракия ҳукмдори Лисимач томонидан мағлубиятга учрадилар, фракияликлар ва Галатияликларнинг келт қабилалари скифларни ғарбдан босдилар. Муваффақияциз урушларнинг натижаси иқтисодиётнинг таназзулга учраши ва илгари босиб олинган ерлар ва қабилаларнинг бир қисмининг Скифиядан ажралиб чиқиши эди. Скифлар подшолиги заифлашганидан кейин унинг сарматлар билан дўстона муносабатлари милоддан аввалги ИИИ асрда ўзгарган тажовузкор ва жангари ёш Сармат бирлашмаларининг Скифияга душманлиги ва ҳужуми.
Лусианнинг машҳур "Токсарис ёки дўстлик" ҳикоясида скифлар Дандамис ва Амизок сарматлар босқинининг оғир воқеаларида дўстликка содиқлигини синаб кўришади. “ Сауроматияликлар ўн минг отлиқлар орасида бизнинг юртимизга келишди, пиёда, дедилар, уч баробар кўп. Улар келишини кутмаган одамларга ҳужум қилгани учун, улар ҳаммани учиб кетишди, бу одатда бундай ҳолларда содир бўлади; улар қурол кўтаришга қодир бўлганларнинг кўпини ўлдиришди, қолганларини тириклайин олиб кетишди, фақат дарёнинг нариги томонига сузиб ўтишга муваффақ бўлганлар бундан мустасно, бизда кўчманчилар лагерининг ярми ва вагонларнинг бир қисми... ҳамма билан вагонлар бор эди. уларда кимлар бор эди. »[21].
Доимий рейдлар ва скифлар ҳудудининг сарматлар томонидан аста-секин босиб олиниши сармат қабилаларининг Шимолий Қора денгиз минтақасига оммавий кўчиши билан якунланди.
Помпониус Мела ўз тавсифида милоддан аввалги 5-йилда Ютландияга етиб борган Рим денгиз экспедицияси ҳақидаги маълумотлардан фойдаланган. Барча герман қабилаларидан фақат гермионлар[эн] Элбанинг шарқида яшаган, аммо Помпониус ўзларининг шарқий қўшнилари ҳақида билмас эди, шекилли, уларни сарматлар деб ҳисобларди, чунки бу Рим империясининг ҳозирги Венгрия билан чегарасида эди. ва бу этнонимни Дунайнинг шимолидаги ва Элбанинг шарқидаги барча герман бўлмаган қабилалар учун қўллаган.[22].
Халқларнинг буюк миграцияси
Бизнинг эрамизнинг бошида халқларнинг Буюк кўчиши даври бошланди, унинг ташаббускорлари, кўплаб тадқиқотчиларнинг фикрига кўра, Готлар, кейин эса хунлар эди.
Аммианус Марcеллин (милоддан аввалги 330-400)), хунларни тасвирлаб, бу қабила Меот ботқоғидан ташқарида (замонавий. Азов денгизи) Шимолий Муз океани томон , улар Аланлар ерига, қадимги Массагетлар га етиб боришди. Самиҳ Алан Марселлинус Танаис дарёсининг шарқида жойлашган (замонавий. Дон) скиф чўллари[23] ва Истра шимолидаги Савроматларнинг чексиз бўшлиқларида (замонавий. Дунай), ирмоқлардан сув билан тўлдирилиб, у ҳудуди Танаисгача чўзилган Сауроматлардан оқиб ўтади[23]. Бу шуни кўрсатадики, Аммианус Марcеллинус Сауроматесни Аланлардан ажратиб туради.
Аврелий Виктор ўзининг “Цезарлар ҳақида” асарида ёзадики , Констант[24] Қайсар деб эълон қилинганда (тахминан 320—350-йилларда) готлар ва сарматлар[25] қўшинлари мағлубиятга учраган. Сократ Схоластикнинг хабар беришича, Валентиниан вафот этган йили (321-375.) Сарматлар Рим империясига[26] ҳужум қилиб, Дунай дарёсини Резиа[27] ҳудудида кесиб ўтдилар.
370—380-йиллар оралиғида хунлар остготларни [[28] ] тор-мор этганлар ва бундан олдин Иорданиянинг сўзларига кўра, Меотида[29] дан ўтиб, Аланларни бўйсундириб, уларни тез-тез босқинлар билан заифлаштирган.[30].
Сарматия Птолемей
Клавдий Птолемей ўзининг "География қўлланмаси" рисоласида[31] Европа[32] ва Осиё[33] Сарматия ҳақида ёзган, улар орасидаги чегара Танаис дарёси деб ҳисобланган.
Европа скифиясини босиб олгандан кейин сарматлар қадимги дунёнинг энг қудратли халқларидан бири сифатида шуҳрат қозондилар. Бутун Шарқий Европа, Кавказ билан биргаликда Сарматия деб номланган. Европа даштларида ўз ҳукмронлигини ўрнатган сарматлар қишлоқ хўжалиги халқлари билан тинч ҳамкорлик ўрнатишни бошладилар, халқаро савдога ва Қора денгиз минтақасидаги юнон шаҳарларига ҳомийлик қилдилар. Сармат қабилаларининг сиёсий бирлашмалари Хитойдан Рим империясигача бўлган яқин ва узоқ қўшниларни ўзлари билан ҳисоблашишга мажбур қилди.[34]
Милоддан аввалги ИИ асрдан бошлаб Сарматияликлар юнон, рим ва шарқ муаллифларининг асарларида тез-тез учрайди. Тарихчи Страбон уларнинг қабилаларини ёзиғлар, рохоланлар, аорсеслар, сираклар, аланлар деб атайди ; Тацит эрамизнинг 68-йилида Рим империясининг Моэзиянинг Данубия провинсиясига роксоланиларнинг ҳалокатли рейди ҳақида ёзади, бу ерда улар " иккита когортани кесиб ташлашди "; 8-йилда Томи шаҳрига сургун қилинган; шоир Овид соғинч ва қўрқув билан ўзининг "Ғамли элегиялари" да шаҳар остидаги сарматияликларни тасвирлайди - " от ва узоққа учадиган ўқ билан кучли душман, қўшни мамлакатни вайрон қилмоқда "; Иосиф Флавий ва Арриан И—ИИ асрларда Аланларнинг Арманистон ва Кападокиядаги урушлари ҳақида хабарлар қолдирди - " қаттиқ ва абадий жанговар Аланлар ".[35]
"Европа сарматияси"

Ғарбий сармат қабилалари - Роксаланлар ва Иазиглар - Шимолий Қора денгиз минтақаси даштларини эгаллаган. Тахминан милоддан аввалги 125-йил улар жуда кучли бўлмаса-да, кучли федерацияни яратдилар, унинг пайдо бўлиши шарқий сармат қабилаларининг босимига қарши туриш зарурати билан изоҳланади. Кўриниб турибдики, бу кўчманчиларга хос бўлган дастлабки давлат бўлиб, унга сарматияликлар қабиласи бошчилик қилган. Бироқ, ғарбий сарматлар скифларнинг давлат тажрибасини такрорлай олмадилар - милоддан аввалги И аср ўрталаридан бошлаб улар иккита мустақил иттифоқ сифатида ҳаракат қилдилар. Дон ва Днепр ўртасидаги даштларда рохоланлар айланиб юрган, уларнинг ғарбида - Днепр ва Дунай ўртасида - тиллар яшаган.
Милодий И асрнинг биринчи ярмида Язиглар Ўрта Дунай текислигига кўтарилиб, у ерда Дунай ва Тиса дарёлари оралиғини (ҳозирги Венгрия ва Сербия ҳудудининг бир қисми) эгаллаган. Тилларни кузатиб, Роксолани Рим империясининг чегарасига яқинлашди, уларнинг аксарияти Дунайнинг қуйи оқимида (замонавий Руминия ҳудудида) жойлашдилар. Ғарбий сарматияликлар Римнинг нотинч қўшнилари эдилар, улар унинг иттифоқчилари ёки рақиблари сифатида ҳаракат қилдилар ва империя ичидаги ўзаро курашга аралашиш имкониятини қўлдан бой бермадилар. Сарматияликлар ҳарбий демократия даврида Римни бой ўлжа манбаи деб билишган. Уни қўлга киритиш усуллари ҳар хил эди: йиртқич рейдлар, ўлпон олиш, ҳарбий ёлланма аскарлар.
И асрнинг иккинчи ярмидан бошлаб Дакия қироли Декебалнинг чақириғига жавобан сарматияликлар Дакия урушларида қатнашадилар. 87-йилда Корнилий Фускус бошчилигидаги Рим қўшини Дакияга бостириб киради. Римликлар Тапай жангида мағлуб бўлди. Даклар Рим чегараларини ҳимоя қилишда қатнашиш эвазига Римдан йиллик субсидиялар тўлашди. Бу субсидияларнинг бир қисмини Язиғлар ҳам олган. Роксоланлар ва Язиглар дакияликларнинг содиқ иттифоқчилари бўлиб, 106-йилнинг ёзигача, 106-йилнинг ёзигача, Дакийларнинг Римликларга қарши барча ҳарбий юришларида, шу жумладан Траяннинг биринчи Дакия юришида ва Траяннинг иккинчи Дакий юришларида қатнашган. император Траян бошчилигидаги қўшинлар ниҳоят Дакия ва унинг пойтахти Сармизегетусани эгаллаб олишди. Катта йўқотишларга учраган Язиғлар ҳеч қачон аввалги кучларини тиклай олмадилар. Энди раҳбарлик шарқда яшаган ва шунинг учун Рим истилоси остида қолмаган қабилалар - Роксоланиларга ўтди. Дакия қулагандан сўнг, римликлар бир мунча вақт Рохоланларга ўлпон тўлашда давом этишди, аммо тез орада бундан воз кечишди. Роксоланлар ва Иазиглар ўлпон олишни тўхтатиб, 117-йилда Римнинг Дунай провинсияларига бостириб киришди. Икки йиллик рейдлардан сўнг, шарқий чегараларида тинчликни истаган Рим империяси Рохоланларга тўловни қайта тиклашга мажбур бўлди. Римликлар икки унвонга эга бўлган қирол Распараган билан тинчлик шартномаси туздилар - "Рохоланлар қироли" ва "Сарматияликлар қироли". Эҳтимол, бу Язйгс ва Рохоланс расмий равишда ягона олий ҳокимиятни сақлаб қолганлигини кўрсатади. Кўпинча улар яқин иттифоқда ҳаракат қилишган, гарчи Иазигс Ўрта Дунай текисликларини эгаллаган бўлса-да, Роксоланлар эса Қуйи Дунай ва Шимолий-Ғарбий Қора денгиз минтақасида жойлашдилар. Римликлар тиллар ва рохоланлар ўртасида яшаган дакияликларни забт этиб, уларнинг алоқаларини йўқ қилишга ва ҳатто улар орасидаги алоқани тақиқлашга ҳаракат қилишди. Сарматлар бунга уруш билан жавоб беришди.
160—170-йилларда сарматларнинг Рим билан кураши айниқса ўжар эди. Тинчлик шартномасининг шартлари маълум бўлиб, ёзиглар 179-йилда император Марк Аврелий билан тузган. Уруш Римликлардан ҳам, Сарматияликлардан ҳам чарчаган эди, уларнинг лагерида икки томон - Рим билан келишув тарафдорлари ва мухолифлари курашган. Ниҳоят, тинчлик партияси ғалаба қозонди ва уруш тарафдорлари бошлиғи Банадасп шоҳи ҳибсга олинди. Марк Аврелий билан музокараларни қирол Зантик олиб борди. Шартномага кўра, ёзиғлар Рим ерлари орқали Роксоланлар қўлига ўтиш ҳуқуқини олдилар, аммо бунинг эвазига Дунай бўйлаб кемаларда сузиб юрмаслик ва чегарага яқин жойлашмасликка ваъда беришди. Кейинчалик, римликлар бу чекловларни бекор қилдилар ва сарматлар савдо учун Дунайнинг Рим қирғоғига ўтишлари мумкин бўлган кунларни белгиладилар. Язиғлар 100 минг маҳбусни Римга қайтардилар.
Язигия отлиқларининг саккиз мингинчи отряди Рим армиясига қабул қилинди, баъзи чавандозлар Британияга хизмат қилиш учун кетишди. Жорж Думезил каби баъзи олимларнинг фикрига кўра, бу сарматияликлар қирол Артур ва давра столининг рицарлари ҳақидаги келт афсоналарининг манбаи бўлган[36].
Сарматлар ва Рим ўртасидаги тўқнашувлар кейинроқ содир бўлди. Тинчлик ўз ўрнини урушга бўшатиб берди, кейин яна ҳамкорлик. Сармат отрядлари Рим армияси ва герман қабилаларининг қироллари хизматига киришди. Ғарбий сарматлар гуруҳлари Рим вилоятларида - ҳозирги Венгрия, Руминия, Болгария, Югославия, Франсия, Италия, Буюк Британия ҳудудида жойлашган.[34]
"Осиё Сарматияси"

Аорсес ва Сиракларнинг Шарқий Сармат иттифоқлари Азов ва Каспий денгизлари орасидаги бўшлиқларда, жанубда уларнинг эрлари Кавказ тоғларигача чўзилган. Сираки Азов даштларини ва Кубан шимолидаги Шимолий Кавказ текислигини эгаллаган. Марказий Кискавказнинг тоғ олди ва текислик ҳудудлари ҳам сираклар таркибига кирган, аммо янги давр бошида улар аорслар томонидан четга сурилган. Аорслар Дондан Каспий денгизигача бўлган даштларда, Қуйи Волга ва Шарқий Кискавказда юрган. Уларнинг кўчманчи лагерлари Волгадан нариги жанубий Урал ва Ўрта Осиё даштларига етиб борди.
Қадимги юнон географи ва тарихчиси Страбоннинг таъкидлашича, Аорси ва Сираки “ қисман кўчманчи, қисман чодирларда яшайди ва деҳқончилик билан шуғулланади ”.
Сираклар ижтимоий тараққиётнинг энг юқори даражаси билан ажралиб турди, улар Шимоли-Ғарбий Кавказдаги меотия деҳқонларини ўзига бўйсундирди ва ўз давлатини яратди. Сиракия қиролларининг қароргоҳларидан бири Азов денгизининг шарқий қирғоғидан унчалик узоқ бўлмаган жойда жойлашган Успа шаҳри эди.
Каспий ва Кискавказ даштларида яшаган аорлар “юқори аорлар” деб аталган. Улар Каспий денгизининг ғарбий ва шимолий соҳилларида ҳукмронлик қилиб, Кавказ ва Ўрта Осиё орқали ўтадиган савдо йўлларини назорат қилганлар. Аорсиларнинг кучи ва бойлиги қадимги даврларда халқаро савдодаги иштироки билан изоҳланган. Хитойда Аорсес мамлакати "Янцай" деб номланган - у орқали Хитой ва Марказий Осиёни Шарқий Европа ва Қора ва Ўрта ер денгизларида денгиз савдоси билан боғлайдиган йўл.
Сираки ва Аорси ўртасидаги муносабатлар ҳақида жуда кам нарса маълум. Милоддан аввалги И аср ўрталарида улар иттифоқчи бўлиб, Босфор қироли Фарнакга биргаликда ҳарбий ёрдам кўрсатдилар. Милодий И аср ўрталарида Босфор қироли Митридат ВИИИ ва унинг укаси Котис ўртасидаги тахт учун курашда Аорси ва Сиракийлар душман сифатида ҳаракат қиладилар. Сираклар Митридатни қўллаб-қувватладилар, аорсийлар римликлар билан биргаликда Котис тарафида эдилар. Римликларнинг бирлашган қўшинлари, аорсийлар ва босфор мухолифати Сиракдаги Успа шаҳрини эгаллади. Бу воқеаларни Рим тарихчиси Корнилий Тацит тасвирлаб берган. Унинг айтишича, Успа қулагандан кейин Сироқ подшоси Зорсин " ўз халқининг яхшилигини афзал кўришга қарор қилди " ва қуролларини қўйди. Иттифоқчилардан маҳрум бўлган Митридатлар тез орада қаршиликни тўхтатди. Римликларнинг қўлига тушишни истамай, Аорси Эвнон подшосига таслим бўлди. Тацит ёзади: " У подшоҳнинг хоналарига кирди ва Эвноннинг тиззаларига чўккалаб: "Сизнинг олдингизга ихтиёрий равишда пайдо бўлган, римликлар кўп йиллардан бери таъқиб қилган Митридатлар " деди.[34]
Аланлар — кўчманчи Шарқий сарматларнинг эронийзабон қабилалари иттифоқи[37], И аср ўрталарида антик муаллифлар эътиборига тушган. "Алан" атамаси скиф-сармат аҳолиси этнонимиясида машҳур бўлган қадимги эронча "Ариана" сўзидан келиб чиққан.
Аланлар, айниқса, аорслар бошчилигидаги Шарқий Сармат бирлашмалари орасида жангарилиги билан ажралиб турарди. Ўша давр манбалари "мағул бўлмас", "жасур", "абадий жангчи" Аланлар ҳақида ҳаволалар билан тўла. Қадимги анъаналар уларни Дунайнинг қуйи оқимида ҳам, Шимолий Қора денгиз минтақасида ҳам, Кискавказ даштларида ҳам эслатиб ўтади.
ИИ асрда "Алания" аланлар яшайдиган ҳудуд сифатида тилга олинади. Айни пайтда Терек дарёси "Алонта" номини олди. ИИИ асрнинг ўрталаридан кечикмай, Хитой йилномаларида Орол - Каспий чўлларида маҳаллийлаштирилган аорсларнинг собиқ эгаликлари “Алания” деб ўзгартирилган. Шу билан бирга, бошқа сармат қабилаларининг номлари ҳам манбалар саҳифаларидан йўқолган. Буларнинг барчаси жараённинг муҳим босқичлари бўлиб, уларнинг моҳияти шундан иборат эдики, аланлар, ИВ аср муаллифи Аммианус Марcеллинуснинг сўзларига кўра, " доимий ғалабалар билан аста-секин қўшни халқларни чарчатиб, уларнинг номини ёйишди ".
Аланлар 134-йилда бўлгани каби Дарял (" Алан Гейц ") ва Дербент довонларидан фойдаланиб, Кавказ бўйлаб юриш қилдилар, Кавказ Албаниясини, Атропатенани вайрон қилдилар ва Кападокияга этиб бордилар. Шимолий Кавказнинг баъзи тоғ қабилалари билан алоқа ўрнатиб, улар Зақафқазиянинг ҳақиқий балосига айландилар. Бу воқеаларнинг акс-садолари грузин йилномаларида қадимги воқеалардан ташқари сақланиб қолган. Каппадокия ҳукмдори Флавий Арриан "Алания тарихи" асарини яратишни муҳим деб ҳисоблади.
Аланлар Босфор қироллиги ишларида фаол қатнашдилар. Фанагорияда бир гуруҳ аланиялик таржимонлар бор эди. Аланларнинг ҳарбий ҳокимияти шунчалик катта эдики, Рим империясида улар махсус ҳарбий қўлланма - уларга қарши курашиш учун қўлланма яратдилар ва Рим отлиқлари Алания отлиқларидан бир қатор тактикаларни олдилар.[38]
И—ИИ асрларда сираликлар аорсийлар, римликлар ва босфорлар билан бўлган урушларда катта инсоний йўқотишларга учрадилар. П.нинг хулосаларига кўра. У. Оутлева ва Н. ДА. Анфимов[39] га кўра, тирик қолган Сиракларнинг кўп қисми Босфор қироллигида элленизацияни бошдан кечирган, сўнгра улар аланлар этносининг шаклланишида иштирок этган, кичикроқ қисми эса меотлар томонидан ассимиляция қилинган. Айнан мана шу тарихий воқеалар, П. У. Аутлев, Осетин Нарт достонида Нарт Саусйрик каби қаҳрамоннинг пайдо бўлишига сабаб бўлди (у буни "ўткир сирак" деб тушунди).
Палеогенетика
Покровкадан илк сарматиялик (милоддан аввалги В-ИИ асрлар) Милоддан аввалги э.) жануби-ғарбий Уралда Й-хромосомали ҳаплогруп Р1б1а2а2-CТС1078[40] эди.
ИИ—ИИИ асрларда Шимолий Кавказдан сарматлар маданиятига мансуб иккита намунада Й-хромосомали Ж1 (М267+) гаплогрупи ва митохондриял Ҳ1c21 ва К1а3 гаплогрупалари аниқланган. ИИ-ИХ асрлардаги сармат-алан этник бўлинишлари билан боғлиқ антропологик материални таҳлил қилиш Й-хромосома гаплогруплари мавжудлигини аниқлади: Г2а (П15+), Р1а1а1б2а (З94+, З95+), Ж1 (М267 +) ва Ж10+.. Аёллар чизиғи митохондриал ҳаплогруплар билан тавсифланади: И4а, Д4м2, Ҳ1c21, К1а3, W1c ва Х2и. Автосомал белгиларни ўрганиш шуни кўрсатдики, турли йўналишдаги аралашмалар мавжудлигига қарамай, умуман олганда, бу натижаларда типик Европа генотиплари топилганлигини айтишимиз мумкин[41].
Й-хромосомали гаплогруп И2 Шимолий Қозоғистон сарматида топилган. Й-хромосома гаплогруплари Р1а1а1б2а2б2-Й57&гт;Й52 ва Қ-ЙП771[42][43] иккита ўрта сарматларда топилган, генетик жиҳатдан ўрта сарматияликларнинг кеч сарматлар (Аланлар) билан ҳеч қандай умумийлиги йўқ эди[44]. Яна бир тадқиқот шуни кўрсатдики, сарматлар, "темир даври"нинг кўплаб кўчманчи халқлари каби, келиб чиқиши аралаш эди. Ушбу тадқиқотда ўрганилган сарматларнинг кўпчилиги Й-хромосомали Р1б ҳаплогроупини (ДА136 намунасида Р1б1б2-ПҲ200) олиб юрган[40][45].
Антропология
Антропологик жиҳатдан сарматлар бир оз монголоид аралашмаси билан кавказоидларга мансуб эди. Кўпинча, бурун ва бурун кўпригининг Кавказоид, кескин профилли тузилиши текисланган юз билан бирлаштирилди[46]. Сарматияликларнинг пайдо бўлиши Тацит томонидан ўзининг " Германия " асарида тасодифан эслатиб ўтилган ва у ерда феннлар, вендлар ва бастарн қабилаларини тасвирлаб берган. У ёзяпти. аралаш никоҳлар туфайли уларнинг ташқи кўриниши "борган сари хунук" бўлиб, "сарматларнинг хусусиятлари" ни эгаллайди. Контекстдан сарматларнинг кўриниши унинг учун жирканч деб ҳисобланган деб тахмин қилиш мумкин[47].
Сарматларнинг антропологик тури вақт ўтиши билан ўзгариб борди, бу эса аҳолининг шарқдан келиши билан боғлиқ. Милоддан аввалги ИИ-И асрларда Ўрта Осиё маданият унсурларини олиб келган узун бошли кавказликларнинг салмоғи ортиб бормоқда. Даврлар бўйида аҳолининг янада оммавий оқими Жанубий Сибир монголоид-кавказоид хусусиятлари билан тавсифланади. Ниҳоят, бизнинг эрамизнинг биринчи асрларида миграция оқими асосан эркак доличоcепҳалиc Кавказоид популяцияси бўлиб, улар охир-оқибат субстрат брахисефалларини ўзлаштирган[48]. Қуйи Волга бўйидаги сарматлар доликокраниал бўлиб, ўрта босқичда текисланган юз ва кейинги босқичда Ўрта Осиё ёки Жанубий Сибирдан кўчманчиларнинг кўчиши билан боғлиқ бўлган кескин профилли юз билан ажралиб турарди.[49]
Бошнинг сунъий деформацияси одати ниҳоятда кенг тарқалган эди[50].
Археология

Сарматлар археологик маданияти сарматлар билан боғлиқ бўлиб, асосан тепаликлар билан ифодаланади. Унинг доирасида учта алоҳида (хронологик кетма-кет) маданиятлар ажралиб туради: Эрта Сарматия ("Прохоровская"), Ўрта Сарматия ("Сусловская"), Кеч Сарматия.
Сармат маданиятлари туркумидаги илк сармат ("Прохоровская") ИВ—ИИ асрларга тўғри келади. Милоддан аввалги э. У 1911-йилда деҳқонлар томонидан қазилган Прохоровка қишлоғи (Оренбург вилоятининг Шарлик тумани) яқинида жойлашган тепаликлар туфайли ўз номини олди. Бу тепаликлар 1916 -йилда С. И. Руденко томонидан қўшимча ўрганилган. М. ВА. Ростовцев , қишлоқ яқинидаги қазиш материалларини нашр этган. Прохоровка биринчи марта бу турдаги ёдгорликларни ИИИ-ИИ асрларга оид тарихий сарматлар билан аниқлади. Милоддан аввалги "Прохоровка маданияти" классик концепциясини Б. Н. Волга ва Урал минтақаларидаги шунга ўхшаш ёдгорликлар учун Граков. Ҳозирги вақтда "Прохоровка маданияти" га тегишли бўлган сўнгги ёдгорликлар даврлар бошига тўғри келади.
Ўрта Сарматия ("Сусловская") маданияти 1927-йилда П.Д.Рау томонидан аниқланган. Унинг даврийлаштиришида бундай ёдгорликлар А босқичини (“А”) ташкил этган ва сарматларнинг илк даврига тегишли. У ушбу ёдгорликларни (уларнинг кўпчилиги Саратов вилоятининг Совет туманида жойлашган Суслов қабристонидан олинган) ИИ аср охири - И аср охирига тўғри келди. Милоддан аввалги э. Даврлашда Б. Н. Граков, шунга ўхшаш мажмуалар Сармат ёки "Сусловская" маданияти деб аталган. Бундан ташқари, К. асарларида. Ф. Смирнов, уларнинг орқасида "Ўрта Сармат маданияти" замонавий номи ўрнатилди.
Дафн маросимлари
Қабристон қўрғонлари — маълум бир қоидага кўра бир нечта қабрлар жойлашган: ҳалқа ёки қатор[51]. Кўмилганлар тўртбурчаклар чуқурликларда ётадилар, орқа томонига чўзилган, бошлари жанубга. Моддий топилмалардан, одатда, ярим ой шаклидаги дастаси бўлган қилич ва ханжарлар, бронза ва темир ўқ учлари, жабдуқлар тўпламидан ва қисқичлар, ворворки[ук] сопол буюмлар, бронза ойналар, суяк тешувчи, шпиндел ва суяк қошиқлар топилган.
моддий маданият
кийим
Сарматларнинг асосий кийимлари узун, кенг шимлар, чарм курткалар, юмшоқ теридан тикилган этиклар ва қиррали кигиз шляпалар (бошлик) эди.
Қадимги тарихчиларнинг гувоҳликларига кўра, сарматлар " жанговар, эркин, исёнкор қабила ва шу қадар шафқациз ва шафқацизларки, ҳатто аёллар ҳам эркаклар билан тенг равишда урушда қатнашган " (эрамизнинг И асрдаги Рим географи Помпониус Мела).
Манбалар
- ↑ Щукин М. Б. На рубеже эр. СПб.: Фарн, 1994. С. 145.
- ↑ Археология: Учебник. Под редакцией академика РАН В. Л. Янина. М.: Изд-во Моск. ун-та, 2006. С. 327, 344.
- ↑ Сулимирский Т. Сарматы. Древний народ юга России. М.: ЗАО Центрполиграф, 2008. С. 126.
- ↑ Скифы и сарматы: проблемы этничности. Беседа с антиковедом А. Иванчиком
- ↑ Доватур А. И., Каллистов Д. П., Шишова И. А. Народы нашей страны в «Истории» Геродота. — М., 1982. — С. 109.
- ↑ Геродот. «История», 4. 21.
- ↑ Н. Лысенко. Языги на дунайском Лимесе Рима в И—ИИ вв. н. э. — С. 3—4.
- ↑ Сарматиан // Британниcа.
- ↑ Асайи (ασάιοι) — сарматское племя, обитавшее в Причерноморье незадолго до нашествия кельтского племени галатов. Из сайев наиболее известен царь Сайтафарн.
- ↑ Плиний Старший. Естественная история. Книга шестая (компиляция переведённых фрагментов)
- ↑ 11,0 11,1 Геродот. «История». 4, 110—117.
- ↑ Доватур А. И., Каллистов Д. П., Шишова И. А. Народы нашей страны в «Истории» Геродота. — М., 1982. — С. 143—147.
- ↑ Геродот. «История», 4. 11.
- ↑ По другой версии, изложенной в главе 4, 13 «Истории», Геродот, ссылаясь на Аристея из Проконнеса, говорит, что скифов вытеснили исседоны (а не массагеты).
- ↑ Доватур А. И., Каллистов Д. П., Шишова И. А. Народы нашей страны в «Истории» Геродота. — М., 1982. — С. 103.
- ↑ А. А. Немировский. Массагеты Геродота и саки тиграхауда. // Эдубба вечна и постоянна. — СПб., 2005. — С. 217—224.
- ↑ Геродот. «История». 1, 201.
- ↑ Доватур А. И., Каллистов Д. П., Шишова И. А. Народы нашей страны в «Истории» Геродота. — М., 1982. — С. 85.
- ↑ Геродот. «История», 4. 119—120.
- ↑ Ж. Марқуарт. Эрансаҳр…, П. 155.; Он же. Wеҳрот унд Аранг. — П. 136.
- ↑ Лукиан из Самосаты. Токсарид, или дружба, 39.
- ↑ Тадеуш Сулимирский. Сарматы. Древний народ юга России. [www.литмир.нет/бр/?б=144140&п=27 Языги в Венгрии: ранний период]. М., 2008.
- ↑ 23,0 23,1 Манба хатоси: Инвалид
<реф>таг; но техт wас провидед фор рефс намедМарцеллин ХХХИ, 2.12—13 - ↑ Флавий Юлий Констант (ок. 320—350 гг.), младший сын Константина И. Цезарем был провозглашён в 333 г. н. э.
- ↑ Аврелий Виктор. «О Цезарях» (ХЛИ).
- ↑ Сократ Схоластик. Церковная история (ИВ. 31) (Wайбаcк Мачине сайтида 2013-09-27 санасида архивланган).
- ↑ Роберц W. Э. Валентиниан И. // Ан Онлине Энcйcлопедиа оф Роман Эмперорс.
- ↑ Иордан. «Гетика» (129—130). Перевод Е. Ч. Скржинской.
- ↑ Иордан. «Гетика» (121—127). Перевод Е. Ч. Скржинской.
- ↑ Андоза:Автор „Аланы“, . Российская историческая энциклопедия. М.: ОЛМА МЕДИА ГРУПП, 2011 — 220—221-бет.
- ↑ Клавдий Птолемей. Географическое руководство // ВДИ. 1948. — № 2.
- ↑ Примечание: Европейскую Сарматию Птолемей описывает в части (ИИИ, 5) «Географии».
- ↑ Примечание: Азиатскую Сарматию Птолемей описывает в части (ИИИ, 8) «Географии».
- ↑ 34,0 34,1 34,2 М. М. Блиев, Р. С. Бзаров. История Осетии
- ↑ „Конный дворик. Энциклопедия конника. Сарматы“. 2017-йил 6-майда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 29-июн.
- ↑ Георгес Думéзил, А. З. Алмазова, Борис Александрович Калоэв. «Скифы и нарты»
- ↑ Аланы // БРЭ. Т. 1. М., 2005.
- ↑ „Аланы“. 2009-йил 14-февралда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 29-июн.
- ↑ Н. В. Анфимов. Меоты-предки адыгов. Майкоп 1989
- ↑ 40,0 40,1 Мартина Унтерлäндер эт ал. Анcестрй анд демограпҳй анд десcенданц оф Ирон Аге номадс оф тҳе Эурасиан Степпе, 03 Марч 2017
- ↑ Афанасьев Г. Е., Ван Л., Вень Ш., Вэй Л., Добровольская М. В., Коробов Д. С., Решетова И. К., Ли Х., Тун С. Хазарские конфедераты в бассейне Дона // Тезисы докладов на Всероссийской научной конференции «Естественнонаучные методы исследования и парадигма современной археологии». М.: ИА РАН. 2015. С. 9.
- ↑ {{{заглавие}}}.
- ↑ „Анcиэнт Эурасиан Степпе селеcтед Й анд мтДНА ҳаплогроупс анд Гедматч ИДс“. доcс.гоогле.cом. Қаралди: 2018-йил 15-май.
- ↑ Екатерина Русакова. „Учёные построили «генетическую карту» евразийских степных народов“. нплус1.ру. Қаралди: 2018-йил 15-май.
- ↑ Мажа Крзеwиńска эт ал. Анcиэнт геномес суггест тҳе эастерн Понтиc-Cаспиан степпе ас тҳе соурcе оф wестерн Ирон Аге номадс, 2018
- ↑ Багашев А. Н. Материалы к краниологии сарматов // Вестник археологии, антропологии и этнографии. 1997.
- ↑ „Тацит. О происхождении германцев и местоположении Германии“. www.ҳист.мсу.ру. Қаралди: 2021-йил 8-май.
- ↑ Балабанова М. А., Пилипенко А. С., Трапезов Р. О., Черданцев С. В. К вопросу о выделении антропологических и генотипических особенностей мигрантов в сарматских популяциях Нижнего Поволжья // Пилес оф бонес: палеоантропология, биоархеология, палеогенетика. СПб.: МАЭ РАН, 2018.
- ↑ Козинцев А. Г. Рец. на кн.: Половозрастная структура сарматского населения Нижнего Поволжья: погребальная обрядность и антропология // Нижневолжский археологический вестник. 2016. Том 15. № 1.
- ↑ Кириченко Д. А. Сарматы Румынии по данным антропологии // Вестник археологии, антропологии и этнографии. 2015. № 1 (28).
- ↑ Байте // БРЭ. Т. 2. М., 2005.