Sarmatlar: Versiyalar orasidagi farq
Oʻzbekcha Vikipediyadan (UzWiki) 100% asl holatida import qilindi. | Oʻzbek imlo, tinish belgilari, ichki havolalar va turkumlar tuzatildi | ||
[[Fayl:028_Conrad_Cichorius,_Die_Reliefs_der_Traianssäule,_Tafel_XXVIII_(Ausschnitt_01).jpg|thumb|300x300px|<center> Dakian urushidagi Sarmatiya [[katafraktlar]]i. Trayan ustunining barelyefi.</center>]] | [[Fayl:028_Conrad_Cichorius,_Die_Reliefs_der_Traianssäule,_Tafel_XXVIII_(Ausschnitt_01).jpg|thumb|300x300px|<center> Dakian urushidagi Sarmatiya [[katafraktlar]]i. Trayan ustunining barelyefi.</center>]] | ||
'''Sarmatiyaliklar''' ({{lang-grc|Σαρμάται}} {{lang-grc|Σαρμάται}}, {{lang-la|Sarmatae}}Sarmatlar) [[Eroniy tillar|—]] koʻchmanchi <span lang="la" style="font-style:italic;">eroniyzabon</span><ref>''[[Марк Борисович Щукин|Щукин М. Б.]]'' На рубеже эр. СПб.: Фарн, 1994. С. 145.</ref><ref>Археология: Учебник. Под редакцией академика РАН В. Л. Янина. М.: Изд-во Моск. ун-та, 2006. С. 327, 344.</ref><ref>''Сулимирский Т.'' Сарматы. Древний народ юга России. М.: ЗАО Центрполиграф, 2008. С. 126.</ref><ref>[https://www.youtube.com/watch?v=oNNIUX3yrpQ Скифы и сарматы: проблемы этничности. Беседа с антиковедом А. Иванчиком]</ref> qabilalardan tashkil topgan qadimgi xalq, miloddan avvalgi IV asrdan. eramizning birinchi asrlarigacha. [[Dunay]]dan [[Orol dengizi]]gacha (zamonaviy [[Ukraina]], [[Rossiya]] va [[ | '''Sarmatiyaliklar''' ({{lang-grc|Σαρμάται}} {{lang-grc|Σαρμάται}}, {{lang-la|Sarmatae}}Sarmatlar) [[Eroniy tillar|—]] koʻchmanchi <span lang="la" style="font-style:italic;">eroniyzabon</span><ref>''[[Марк Борисович Щукин|Щукин М. Б.]]'' На рубеже эр. СПб.: Фарн, 1994. С. 145.</ref><ref>Археология: Учебник. Под редакцией академика РАН В. Л. Янина. М.: Изд-во Моск. ун-та, 2006. С. 327, 344.</ref><ref>''Сулимирский Т.'' Сарматы. Древний народ юга России. М.: ЗАО Центрполиграф, 2008. С. 126.</ref><ref>[https://www.youtube.com/watch?v=oNNIUX3yrpQ Скифы и сарматы: проблемы этничности. Беседа с антиковедом А. Иванчиком]</ref> qabilalardan tashkil topgan qadimgi xalq, miloddan avvalgi IV asrdan. eramizning birinchi asrlarigacha. [[Dunay]]dan [[Orol dengizi]]gacha (zamonaviy [[Ukraina]], [[Rossiya]] va [[Qozogʻiston]] hududi) Yevrosiyoning dasht zonasida yashaydi. | ||
Tadqiqotchilar<ref>''Доватур А. И., Каллистов Д. П., Шишова И. А.'' Народы нашей страны в «Истории» Геродота. — М., 1982. — С. 109.</ref> maʼlumotlariga koʻra, sarmatlar “ [[Savromatlar|Sauromatiyaliklar]] ” nomi bilan birinchi marta [[Gerodot|Gerodot (miloddan avvalgi V asr) tomonidan]] tilga olingan.), unda shunday xabar berilgan: "Agar siz Tanais daryosidan | Tadqiqotchilar<ref>''Доватур А. И., Каллистов Д. П., Шишова И. А.'' Народы нашей страны в «Истории» Геродота. — М., 1982. — С. 109.</ref> maʼlumotlariga koʻra, sarmatlar “ [[Savromatlar|Sauromatiyaliklar]] ” nomi bilan birinchi marta [[Gerodot|Gerodot (miloddan avvalgi V asr) tomonidan]] tilga olingan.), unda shunday xabar berilgan: "Agar siz Tanais daryosidan oʻtsangiz (zamonaviy. [[Don (daryo)|Don]]), endi u yerda [[Skiflar|skif]] yerlari emas, balki Savromatlar hududi mavjud ”<ref>Геродот. «История», 4. 21.</ref>. Natijaga koʻra. Lisenko, [[Agrippa Mark Vipsaniy|Mark Vipsanius Agrippa]] tomonidan dunyo xaritasi tuzilgan paytdan boshlab (miloddan avvalgi I asr). Miloddan avvalgi) "Sauromatians" va "Sarmatians" etnonimlari sinonim sifatida ishlatilgan<ref>''Н. Лысенко''. Языги на дунайском Лимесе Рима в I—II вв. н. э. — С. 3—4.</ref>. | ||
Qadimgi mualliflar sarmatlar qatoriga kiritilgan<ref name="Britannica">[http://britannica.com/EBchecked/topic/524377/Sarmatian Sarmatian] // Britannica.</ref> : [[aorslar]], [[yaziglar]], siraklar, [[Roksolanlar|alanlar, roxolanlar]] [[Alanlar|,]] [[saklar]]<ref>Асайи (''ασάιοι'') — сарматское племя, обитавшее в Причерноморье незадолго до нашествия кельтского племени галатов. Из сайев наиболее известен царь Сайтафарн.</ref>. | Qadimgi mualliflar sarmatlar qatoriga kiritilgan<ref name="Britannica">[http://britannica.com/EBchecked/topic/524377/Sarmatian Sarmatian] // Britannica.</ref> : [[aorslar]], [[yaziglar]], siraklar, [[Roksolanlar|alanlar, roxolanlar]] [[Alanlar|,]] [[saklar]]<ref>Асайи (''ασάιοι'') — сарматское племя, обитавшее в Причерноморье незадолго до нашествия кельтского племени галатов. Из сайев наиболее известен царь Сайтафарн.</ref>. | ||
=== Erta tarix === | === Erta tarix === | ||
[[Fayl:0_Sarcophage_-_Soumission_des_sarmates_-_Museo_Pio-Clementino_(2)_(cropped).JPG|right|thumb| Rim sarkofagidan sarmatiyalikning tasviri, eramizning II asri.]] | [[Fayl:0_Sarcophage_-_Soumission_des_sarmates_-_Museo_Pio-Clementino_(2)_(cropped).JPG|right|thumb| Rim sarkofagidan sarmatiyalikning tasviri, eramizning II asri.]] | ||
[[Diodor Sitsiliyalik|Diodor Siculus]] skiflarning [[Midiya]]dan Tanais daryosiga Savromatlarni | [[Diodor Sitsiliyalik|Diodor Siculus]] skiflarning [[Midiya]]dan Tanais daryosiga Savromatlarni koʻchirishi haqida xabar beradi. Pliniy, shuningdek, sarmatiyaliklarning Midiya bilan qarindoshligi haqida xabar bergan<ref>[http://annales.info/ant_lit/plinius/06.htm Плиний Старший. Естественная история. Книга шестая (компиляция переведённых фрагментов)]</ref>. | ||
[[Gerodot]]ning xabar berishicha, sarmatiyaliklar Amazonkalardan kelib chiqqan | [[Gerodot]]ning xabar berishicha, sarmatiyaliklar Amazonkalardan kelib chiqqan boʻlib, ular xotinlari bilan "Tanais sharqiga, shimoliy shamol yoʻnalishi boʻyicha uch kunlik yoʻlda" koʻchib kelgan [[Skiflar|skif]] yoshlariga uylanganlar<ref name="(IV, 110—117)">Геродот. «История». 4, 110—117.</ref><ref>''Доватур А. И., Каллистов Д. П., Шишова И. А.'' Народы нашей страны в «Истории» Геродота. — М., 1982. — С. 143—147.</ref>. | ||
Biroq, Gerodot skiflarning | Biroq, Gerodot skiflarning oʻzlarining kelib chiqishi haqida gapirar ekan, Osiyoda yashagan "skif koʻchmanchilari" [[massagetlar]] tomonidan quvib chiqarilgan va "Araks daryosidan oʻtib, Kimmerlar oʻlkasiga ketgan"<ref>Геродот. «История», 4. 11.</ref><ref>По другой версии, изложенной в главе 4, 13 «Истории», Геродот, ссылаясь на Аристея из Проконнеса, говорит, что скифов вытеснили [[исседоны]] (а не массагеты).</ref><ref>''Доватур А. И., Каллистов Д. П., Шишова И. А.'' Народы нашей страны в «Истории» Геродота. — М., 1982. — С. 103.</ref>, noaniq<ref>''А. А. Немировский''. Массагеты Геродота и саки тиграхауда. // Эдубба вечна и постоянна. — СПб., 2005. — С. 217—224.</ref> esa, massagetlarning oʻzlarini xuddi oʻsha skiflarga<ref>''Геродот''. «История». 1, 201.</ref><ref>''Доватур А. И., Каллистов Д. П., Шишова И. А.'' Народы нашей страны в «Истории» Геродота. — М., 1982. — С. 85.</ref> hisoblaydi. Gerodot, shuningdek, "sauromatlar" tili skif ekanligini, "lekin ular uzoq vaqtdan beri xato bilan gaplashishgan"<ref name="(IV, 110—117)"/>. [[Doro|Doro I]] ning skifiyaga bostirib kirishi paytida sarmatlar skiflarni qoʻllab-quvvatlab, skif podsholari qoʻshini tarkibiga kirgan<ref>Геродот. «История», 4. 119—120.</ref>. | ||
"Sarmatiyaliklar" nomining kelib chiqishi haqida yana bir versiya mavjud. VA. Markvart uni<ref>''J. Marquart''. Eransahr…, P. 155.; Он же. Wehrot und Arang. — P. 136.</ref> Traetaonaning | "Sarmatiyaliklar" nomining kelib chiqishi haqida yana bir versiya mavjud. VA. Markvart uni<ref>''J. Marquart''. Eransahr…, P. 155.; Он же. Wehrot und Arang. — P. 136.</ref> Traetaonaning oʻgʻillaridan biri Sairim nomiga yaqinlashtirdi, uch aka-uka Sairim, Tura va Arya haqidagi Avesto [[Avesto|hikoyasining]] qahramoni. [[Firdavsiy]] « [[Shohnoma]] »da «Gʻarb» Salmu (Sayrim), Tur- Chin va [[Turon]], Ireju (Arya) — [[Eron]]ning mulkiga oʻtganini yozadi. | ||
=== Skifiyaning zabt etilishi === | === Skifiyaning zabt etilishi === | ||
[[Fayl:Scythia-Parthia_100_BC.png|thumb|300x300px| Miloddan avvalgi birinchi ming yillikda Skifiyaning taxminiy hududi.]] | [[Fayl:Scythia-Parthia_100_BC.png|thumb|300x300px| Miloddan avvalgi birinchi ming yillikda Skifiyaning taxminiy hududi.]] | ||
Miloddan avvalgi V-IV asrlarda. Sarmatlar Skifiyaning tinch | Miloddan avvalgi V-IV asrlarda. Sarmatlar Skifiyaning tinch qoʻshnilari [[Skifiya|edi]]. Sharqiy mamlakatlarga yoʻl olgan skif savdogarlari Sarmatlar yerlaridan bemalol oʻtishdi. Forslar bilan urushda sarmatlar skiflarning ishonchli ittifoqchilari boʻlgan. [[Atey]] davrida ittifoqchilik munosabatlari saqlanib qolgan, Sarmat otryadlari armiyada va skif shohi saroyida xizmat qilgan. Sarmatlarning alohida guruhlari Yevropa Skifiyasi hududida joylashdilar. | ||
Miloddan avvalgi IV asr oxirida vaziyat | Miloddan avvalgi IV asr oxirida vaziyat oʻzgardi. Skiflar Frakiya hukmdori Lisimach tomonidan magʻlubiyatga uchradilar, [[frakiyaliklar]] va [[Galatlar|Galatiyaliklarning]] kelt qabilalari skiflarni gʻarbdan bosdilar. Muvaffaqiyatsiz urushlarning natijasi iqtisodiyotning tanazzulga uchrashi va ilgari bosib olingan yerlar va qabilalarning bir qismining Skifiyadan ajralib chiqishi edi. Skiflar podsholigi zaiflashganidan keyin uning sarmatlar bilan doʻstona munosabatlari miloddan avvalgi III asrda oʻzgargan tajovuzkor va jangari yosh Sarmat birlashmalarining Skifiyaga dushmanligi va hujumi. | ||
Lusianning mashhur "Toksaris yoki | Lusianning mashhur "Toksaris yoki doʻstlik" hikoyasida skiflar Dandamis va Amizok sarmatlar bosqinining ogʻir voqealarida doʻstlikka sodiqligini sinab koʻrishadi. “ ''Sauromatiyaliklar oʻn ming otliqlar orasida bizning yurtimizga kelishdi, piyoda, dedilar, uch barobar koʻp.'' ''Ular kelishini kutmagan odamlarga hujum qilgani uchun, ular hammani uchib ketishdi, bu odatda bunday hollarda sodir boʻladi; ular qurol koʻtarishga qodir boʻlganlarning koʻpini oʻldirishdi, qolganlarini tiriklayin olib ketishdi, faqat daryoning narigi tomoniga suzib oʻtishga muvaffaq boʻlganlar bundan mustasno, bizda koʻchmanchilar lagerining yarmi va vagonlarning bir qismi... hamma bilan vagonlar bor edi. ularda kimlar bor edi.'' »<ref>Лукиан из Самосаты. Токсарид, или дружба, 39.</ref>. | ||
Doimiy reydlar va skiflar hududining sarmatlar tomonidan asta-sekin bosib olinishi sarmat qabilalarining Shimoliy [[Qora dengiz]] mintaqasiga ommaviy | Doimiy reydlar va skiflar hududining sarmatlar tomonidan asta-sekin bosib olinishi sarmat qabilalarining Shimoliy [[Qora dengiz]] mintaqasiga ommaviy koʻchishi bilan yakunlandi. | ||
Pomponius Mela | Pomponius Mela oʻz tavsifida miloddan avvalgi 5-yilda [[Yutlandiya]]ga yetib borgan Rim dengiz ekspeditsiyasi haqidagi maʼlumotlardan foydalangan. Barcha [[Germanlar|german qabilalaridan]] faqat {{Tarjima qilinmagan 5|germionlar|germionlar||Irminones}} Elbaning sharqida yashagan, ammo Pomponius oʻzlarining sharqiy qoʻshnilari haqida bilmas edi, shekilli, ularni sarmatlar deb hisoblardi, chunki bu Rim imperiyasining hozirgi Vengriya bilan chegarasida edi. va bu etnonimni Dunayning shimolidagi va Elbaning sharqidagi barcha german boʻlmagan qabilalar uchun qoʻllagan.<ref>''Тадеуш Сулимирский''. Сарматы. Древний народ юга России. [www.litmir.net/br/?b=144140&p=27 Языги в Венгрии: ранний период]. М., 2008.</ref>. | ||
=== Xalqlarning buyuk migratsiyasi === | === Xalqlarning buyuk migratsiyasi === | ||
Bizning eramizning boshida [[Xalqlarning buyuk koʻchishi|xalqlarning Buyuk | Bizning eramizning boshida [[Xalqlarning buyuk koʻchishi|xalqlarning Buyuk koʻchishi]] davri boshlandi, uning tashabbuskorlari, koʻplab tadqiqotchilarning fikriga koʻra, [[Gotlar]], keyin esa [[Hunlar|xunlar]] edi. | ||
Ammianus Marcellin (miloddan avvalgi 330-400)), xunlarni tasvirlab, bu qabila ''Meot | Ammianus Marcellin (miloddan avvalgi 330-400)), xunlarni tasvirlab, bu qabila ''Meot botqogʻidan tashqarida'' (zamonaviy. [[Azov dengizi|Azov]] dengizi) ''Shimoliy Muz okeani tomon'' , ular ''Alanlar yeriga, qadimgi [[Massagetlar]]'' ga yetib borishdi. Samih ''Alan'' Marsellinus ''Tanais'' daryosining sharqida joylashgan (zamonaviy. [[Don (daryo)|Don]]) ''skif choʻllari''<ref name="Марцеллин XXXI, 2.12—13" /> va ''Istra'' shimolidagi ''Savromatlarning'' cheksiz boʻshliqlarida (zamonaviy. [[Dunay]]), ''irmoqlardan suv bilan toʻldirilib, u hududi Tanaisgacha choʻzilgan [[Savromatlar|Sauromatlardan]] oqib oʻtadi''<ref name="Марцеллин XXXI, 2.12—13" />. Bu shuni koʻrsatadiki, Ammianus Marcellinus ''Sauromatesni Alanlardan'' ''ajratib'' turadi. | ||
Avreliy Viktor oʻzining “Tsezarlar haqida” asarida yozadiki , Konstant<ref>Флавий Юлий Констант (ок. 320—350 гг.), младший сын Константина I. Цезарем был провозглашён в 333 г. н. э.</ref> Qaysar deb eʼlon qilinganda (taxminan 320—350-yillarda) gotlar va sarmatlar<ref>''Аврелий Виктор''. «О Цезарях» (XLI).</ref> qoʻshinlari magʻlubiyatga uchragan. Sokrat Sxolastikning xabar berishicha, [[Valentinian I|Valentinian]] vafot etgan yili (321-375.) Sarmatlar Rim imperiyasiga<ref>''Сократ Схоластик''. [http://krotov.info/acts/04/socrat/socr04.html Церковная история (IV. 31)] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20130927233713/http://krotov.info/acts/04/socrat/socr04.html |date=2013-09-27 }}.</ref> hujum qilib, Dunay daryosini Rezia<ref>''Roberts W. E''. Valentinian I. // An Online Encyclopedia of Roman Emperors. | Avreliy Viktor oʻzining “Tsezarlar haqida” asarida yozadiki , Konstant<ref>Флавий Юлий Констант (ок. 320—350 гг.), младший сын Константина I. Цезарем был провозглашён в 333 г. н. э.</ref> Qaysar deb eʼlon qilinganda (taxminan 320—350-yillarda) gotlar va sarmatlar<ref>''Аврелий Виктор''. «О Цезарях» (XLI).</ref> qoʻshinlari magʻlubiyatga uchragan. Sokrat Sxolastikning xabar berishicha, [[Valentinian I|Valentinian]] vafot etgan yili (321-375.) Sarmatlar Rim imperiyasiga<ref>''Сократ Схоластик''. [http://krotov.info/acts/04/socrat/socr04.html Церковная история (IV. 31)] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20130927233713/http://krotov.info/acts/04/socrat/socr04.html |date=2013-09-27 }}.</ref> hujum qilib, Dunay daryosini Rezia<ref>''Roberts W. E''. Valentinian I. // An Online Encyclopedia of Roman Emperors. | ||
=== Sarmatiya Ptolemey === | === Sarmatiya Ptolemey === | ||
[[Ptolemey Klavdiy|Klavdiy Ptolemey]] | [[Ptolemey Klavdiy|Klavdiy Ptolemey]] oʻzining "Geografiya qoʻllanmasi" risolasida<ref>''Клавдий Птолемей''. Географическое руководство // ВДИ. 1948. — № 2.</ref> ''Yevropa''<ref>Примечание: ''Европейскую Сарматию'' Птолемей описывает в части (III, 5) «Географии».</ref> va ''Osiyo''<ref>Примечание: ''Азиатскую Сарматию'' Птолемей описывает в части (III, 8) «Географии».</ref> ''Sarmatiya'' haqida yozgan, ular orasidagi chegara [[Don (daryo)|Tanais]] daryosi deb hisoblangan. | ||
Yevropa skifiyasini bosib olgandan keyin sarmatlar qadimgi dunyoning eng qudratli xalqlaridan biri sifatida shuhrat qozondilar. Butun [[Sharqiy Yevropa]], Kavkaz bilan birgalikda Sarmatiya deb nomlangan. Yevropa dashtlarida | Yevropa skifiyasini bosib olgandan keyin sarmatlar qadimgi dunyoning eng qudratli xalqlaridan biri sifatida shuhrat qozondilar. Butun [[Sharqiy Yevropa]], Kavkaz bilan birgalikda Sarmatiya deb nomlangan. Yevropa dashtlarida oʻz hukmronligini oʻrnatgan sarmatlar qishloq xoʻjaligi xalqlari bilan tinch hamkorlik oʻrnatishni boshladilar, xalqaro savdoga va Qora dengiz mintaqasidagi yunon shaharlariga homiylik qildilar. Sarmat qabilalarining siyosiy birlashmalari [[Xitoy]]dan [[Rim imperiyasi]]gacha boʻlgan yaqin va uzoq qoʻshnilarni oʻzlari bilan hisoblashishga majbur qildi.<ref name="История Осетии">М. М. Блиев, Р. С. Бзаров. История Осетии</ref> | ||
Miloddan avvalgi II asrdan boshlab Sarmatiyaliklar yunon, rim va sharq mualliflarining asarlarida tez-tez uchraydi. Tarixchi [[Strabon]] ularning qabilalarini [[Yaziglar| | Miloddan avvalgi II asrdan boshlab Sarmatiyaliklar yunon, rim va sharq mualliflarining asarlarida tez-tez uchraydi. Tarixchi [[Strabon]] ularning qabilalarini [[Yaziglar|yozigʻlar]], [[Roksolanlar|roxolanlar]], [[Aorslar|aorseslar]], [[Alanlar|siraklar]], alanlar deb ataydi ; [[Tatsit]] eramizning 68-yilida Rim imperiyasining [[Myoziya|Moeziyaning]] Danubiya provinsiyasiga roksolanilarning halokatli reydi haqida yozadi, bu yerda ular " ''ikkita kogortani kesib tashlashdi'' "; 8-yilda [[Konstansa|Tomi]] shahriga surgun qilingan; shoir [[Ovidiy|Ovid]] sogʻinch va qoʻrquv bilan oʻzining "Gʻamli elegiyalari" da shahar ostidagi sarmatiyaliklarni tasvirlaydi - " ''ot va uzoqqa uchadigan oʻq bilan kuchli dushman, qoʻshni mamlakatni vayron qilmoqda'' "; Iosif Flaviy va [[Arrian Flaviy|Arrian]] <nowiki>I—II</nowiki> asrlarda Alanlarning [[Armaniston]] va [[Kappadokiya|Kapadokiyadagi]] urushlari haqida xabarlar qoldirdi - " ''qattiq va abadiy jangovar Alanlar'' ".<ref>{{Veb manbasi |sarlavha=Конный дворик. Энциклопедия конника. Сарматы |url=http://www.kdvorik.ru/base.php?id=551 |qaralgan sana=2022-06-29 |arxivsana=2017-05-06 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20170506183228/http://kdvorik.ru/base.php?id=551 }}</ref> | ||
==== "Yevropa sarmatiyasi" ==== | ==== "Yevropa sarmatiyasi" ==== | ||
[[Fayl:Claudius_Ptolemaeus,_from_the_Eighth_Map_of_Europe.jpg|thumb|300x300px| ''Yevropaning sakkizinchi xaritasi Yevropa Sarmatiya va Taurik Chersonese'' ni o'z ichiga oladi. Chop etilgan: Strasburg (1513)).]] | [[Fayl:Claudius_Ptolemaeus,_from_the_Eighth_Map_of_Europe.jpg|thumb|300x300px| ''Yevropaning sakkizinchi xaritasi Yevropa Sarmatiya va Taurik Chersonese'' ni o'z ichiga oladi. Chop etilgan: Strasburg (1513)).]] | ||
Gʻarbiy sarmat qabilalari - [[Roksolanlar|Roksalanlar]] va [[Yaziglar|Iaziglar]] - Shimoliy [[Qora dengiz mintaqasi]] dashtlarini egallagan. Taxminan miloddan avvalgi 125-yil ular juda kuchli boʻlmasa-da, kuchli federatsiyani yaratdilar, uning paydo boʻlishi sharqiy sarmat qabilalarining bosimiga qarshi turish zarurati bilan izohlanadi. Koʻrinib turibdiki, bu koʻchmanchilarga xos boʻlgan dastlabki davlat boʻlib, unga sarmatiyaliklar qabilasi boshchilik qilgan. Biroq, gʻarbiy sarmatlar skiflarning davlat tajribasini takrorlay olmadilar - miloddan avvalgi I asr oʻrtalaridan boshlab ular ikkita mustaqil ittifoq sifatida harakat qildilar. Don va Dnepr oʻrtasidagi dashtlarda roxolanlar aylanib yurgan, ularning gʻarbida - [[Dnepr]] va [[Dunay]] oʻrtasida - tillar yashagan. | |||
Milodiy I asrning birinchi yarmida Yaziglar Oʻrta Dunay tekisligiga koʻtarilib, u yerda Dunay va Tisa daryolari oraligʻini (hozirgi [[Vengriya]] va [[Serbiya]] hududining bir qismi) egallagan. Tillarni kuzatib, Roksolani Rim imperiyasining chegarasiga yaqinlashdi, ularning aksariyati Dunayning quyi oqimida (zamonaviy [[Ruminiya]] hududida) joylashdilar. | Milodiy I asrning birinchi yarmida Yaziglar Oʻrta Dunay tekisligiga koʻtarilib, u yerda Dunay va Tisa daryolari oraligʻini (hozirgi [[Vengriya]] va [[Serbiya]] hududining bir qismi) egallagan. Tillarni kuzatib, Roksolani Rim imperiyasining chegarasiga yaqinlashdi, ularning aksariyati Dunayning quyi oqimida (zamonaviy [[Ruminiya]] hududida) joylashdilar. Gʻarbiy sarmatiyaliklar Rimning notinch qoʻshnilari edilar, ular uning ittifoqchilari yoki raqiblari sifatida harakat qildilar va imperiya ichidagi oʻzaro kurashga aralashish imkoniyatini qoʻldan boy bermadilar. Sarmatiyaliklar harbiy demokratiya davrida Rimni boy oʻlja manbai deb bilishgan. Uni qoʻlga kiritish usullari har xil edi: yirtqich reydlar, oʻlpon olish, harbiy yollanma askarlar. | ||
I asrning ikkinchi yarmidan boshlab [[Detsebal|Dakiya qiroli Dekebalning]] | I asrning ikkinchi yarmidan boshlab [[Detsebal|Dakiya qiroli Dekebalning]] chaqirigʻiga javoban sarmatiyaliklar Dakiya urushlarida qatnashadilar. 87-yilda Korniliy Fuskus boshchiligidagi Rim qoʻshini Dakiyaga bostirib kiradi. Rimliklar Tapay jangida magʻlub boʻldi. Daklar Rim chegaralarini himoya qilishda qatnashish evaziga Rimdan yillik subsidiyalar toʻlashdi. Bu subsidiyalarning bir qismini Yazigʻlar ham olgan. Roksolanlar va Yaziglar dakiyaliklarning sodiq ittifoqchilari boʻlib, 106-yilning yozigacha, 106-yilning yozigacha, Dakiylarning Rimliklarga qarshi barcha harbiy yurishlarida, shu jumladan Trayanning birinchi Dakiya yurishida va Trayanning ikkinchi Dakiy yurishlarida qatnashgan. imperator [[Trayan]] boshchiligidagi qoʻshinlar nihoyat Dakiya va uning poytaxti Sarmizegetusani egallab olishdi. Katta yoʻqotishlarga uchragan Yazigʻlar hech qachon avvalgi kuchlarini tiklay olmadilar. Endi rahbarlik sharqda yashagan va shuning uchun Rim istilosi ostida qolmagan qabilalar - Roksolanilarga oʻtdi. Dakiya qulagandan soʻng, rimliklar bir muncha vaqt Roxolanlarga oʻlpon toʻlashda davom etishdi, ammo tez orada bundan voz kechishdi. Roksolanlar va Iaziglar oʻlpon olishni toʻxtatib, 117-yilda Rimning Dunay provinsiyalariga bostirib kirishdi. Ikki yillik reydlardan soʻng, sharqiy chegaralarida tinchlikni istagan Rim imperiyasi Roxolanlarga toʻlovni qayta tiklashga majbur boʻldi. Rimliklar ikki unvonga ega boʻlgan qirol Rasparagan bilan tinchlik shartnomasi tuzdilar - "Roxolanlar qiroli" va "Sarmatiyaliklar qiroli". Ehtimol, bu Yazygs va Roxolans rasmiy ravishda yagona oliy hokimiyatni saqlab qolganligini koʻrsatadi. Koʻpincha ular yaqin ittifoqda harakat qilishgan, garchi Iazigs Oʻrta Dunay tekisliklarini egallagan boʻlsa-da, Roksolanlar esa Quyi Dunay va Shimoliy-Gʻarbiy Qora dengiz mintaqasida joylashdilar. Rimliklar tillar va roxolanlar oʻrtasida yashagan [[Daklar|dakiyaliklarni]] zabt etib, ularning aloqalarini yoʻq qilishga va hatto ular orasidagi aloqani taqiqlashga harakat qilishdi. Sarmatlar bunga urush bilan javob berishdi. | ||
160—170-yillarda sarmatlarning Rim bilan kurashi ayniqsa oʻjar edi. Tinchlik shartnomasining shartlari | 160—170-yillarda sarmatlarning Rim bilan kurashi ayniqsa oʻjar edi. Tinchlik shartnomasining shartlari maʼlum boʻlib, yoziglar 179-yilda imperator [[Avreliy Mark|Mark Avreliy]] bilan tuzgan. Urush Rimliklardan ham, Sarmatiyaliklardan ham charchagan edi, ularning lagerida ikki tomon - Rim bilan kelishuv tarafdorlari va muxoliflari kurashgan. Nihoyat, tinchlik partiyasi gʻalaba qozondi va urush tarafdorlari boshligʻi Banadasp shohi hibsga olindi. Mark Avreliy bilan muzokaralarni qirol Zantik olib bordi. Shartnomaga koʻra, yozigʻlar Rim yerlari orqali Roksolanlar qoʻliga oʻtish huquqini oldilar, ammo buning evaziga Dunay boʻylab kemalarda suzib yurmaslik va chegaraga yaqin joylashmaslikka vaʼda berishdi. Keyinchalik, rimliklar bu cheklovlarni bekor qildilar va sarmatlar savdo uchun Dunayning Rim qirgʻogʻiga oʻtishlari mumkin boʻlgan kunlarni belgiladilar. Yazigʻlar 100 ming mahbusni Rimga qaytardilar. | ||
Yazigiya otliqlarining sakkiz minginchi otryadi Rim armiyasiga qabul qilindi, | Yazigiya otliqlarining sakkiz minginchi otryadi Rim armiyasiga qabul qilindi, baʼzi chavandozlar Britaniyaga xizmat qilish uchun ketishdi. Jorj Dumezil kabi baʼzi olimlarning fikriga koʻra, bu sarmatiyaliklar qirol Artur va davra stolining ritsarlari haqidagi kelt afsonalarining manbai boʻlgan<ref>Georges Dumézil, А. З. Алмазова, Boris Aleksandrovich Kaloev. «Скифы и нарты»</ref>. | ||
Sarmatlar va Rim | Sarmatlar va Rim oʻrtasidagi toʻqnashuvlar keyinroq sodir boʻldi. Tinchlik oʻz oʻrnini urushga boʻshatib berdi, keyin yana hamkorlik. Sarmat otryadlari Rim armiyasi va [[Germanlar|german qabilalarining]] qirollari xizmatiga kirishdi. Gʻarbiy sarmatlar guruhlari Rim viloyatlarida - hozirgi Vengriya, Ruminiya, [[Bolgariya]], [[Yugoslaviya]], [[Fransiya]], [[Italiya]], [[Birlashgan Qirollik|Buyuk Britaniya]] hududida joylashgan.<ref name="История Осетии"/> | ||
==== "Osiyo Sarmatiyasi" ==== | ==== "Osiyo Sarmatiyasi" ==== | ||
[[Fayl:Map_of_Colchis,_Iberia,_Albania,_and_the_neighbouring_countries_ca_1770.jpg|thumb|300x300px| ''Osiyoning ikkinchi xaritasida Osiyoda joylashgan Sarmatiya mavjud''. Chop etilgan: London (1770)).]] | [[Fayl:Map_of_Colchis,_Iberia,_Albania,_and_the_neighbouring_countries_ca_1770.jpg|thumb|300x300px| ''Osiyoning ikkinchi xaritasida Osiyoda joylashgan Sarmatiya mavjud''. Chop etilgan: London (1770)).]] | ||
[[Aorslar|Aorses]] va Siraklarning Sharqiy Sarmat ittifoqlari Azov va Kaspiy dengizlari orasidagi | [[Aorslar|Aorses]] va Siraklarning Sharqiy Sarmat ittifoqlari Azov va Kaspiy dengizlari orasidagi boʻshliqlarda, janubda ularning erlari Kavkaz togʻlarigacha choʻzilgan. Siraki Azov dashtlarini va Kuban shimolidagi Shimoliy Kavkaz tekisligini egallagan. Markaziy Kiskavkazning togʻ oldi va tekislik hududlari ham siraklar tarkibiga kirgan, ammo yangi davr boshida ular aorslar tomonidan chetga surilgan. Aorslar Dondan Kaspiy dengizigacha boʻlgan dashtlarda, Quyi Volga va Sharqiy Kiskavkazda yurgan. Ularning koʻchmanchi lagerlari Volgadan narigi janubiy Ural va Oʻrta Osiyo dashtlariga yetib bordi. | ||
Qadimgi yunon geografi va tarixchisi [[Strabon]]ning taʼkidlashicha, Aorsi va Siraki “ ''qisman koʻchmanchi, qisman chodirlarda yashaydi va dehqonchilik bilan shugʻullanadi'' ”. | Qadimgi yunon geografi va tarixchisi [[Strabon]]ning taʼkidlashicha, Aorsi va Siraki “ ''qisman koʻchmanchi, qisman chodirlarda yashaydi va dehqonchilik bilan shugʻullanadi'' ”. | ||
Siraklar ijtimoiy taraqqiyotning eng yuqori darajasi bilan ajralib turdi, ular Shimoli-Gʻarbiy Kavkazdagi meotiya dehqonlarini oʻziga boʻysundirdi va oʻz davlatini yaratdi. Sirakiya qirollarining qarorgohlaridan biri Azov dengizining sharqiy | Siraklar ijtimoiy taraqqiyotning eng yuqori darajasi bilan ajralib turdi, ular Shimoli-Gʻarbiy Kavkazdagi meotiya dehqonlarini oʻziga boʻysundirdi va oʻz davlatini yaratdi. Sirakiya qirollarining qarorgohlaridan biri Azov dengizining sharqiy qirgʻogʻidan unchalik uzoq boʻlmagan joyda joylashgan Uspa shahri edi. | ||
Kaspiy va Kiskavkaz dashtlarida yashagan aorlar “yuqori aorlar” deb atalgan. Ular Kaspiy dengizining gʻarbiy va shimoliy sohillarida hukmronlik qilib, Kavkaz va [[Oʻrta Osiyo]] orqali oʻtadigan savdo yoʻllarini nazorat qilganlar. Aorsilarning kuchi va boyligi qadimgi davrlarda xalqaro savdodagi ishtiroki bilan izohlangan. Xitoyda Aorses mamlakati "Yantsay" deb nomlangan - u orqali Xitoy va Markaziy Osiyoni Sharqiy Yevropa va Qora va | Kaspiy va Kiskavkaz dashtlarida yashagan aorlar “yuqori aorlar” deb atalgan. Ular Kaspiy dengizining gʻarbiy va shimoliy sohillarida hukmronlik qilib, Kavkaz va [[Oʻrta Osiyo]] orqali oʻtadigan savdo yoʻllarini nazorat qilganlar. Aorsilarning kuchi va boyligi qadimgi davrlarda xalqaro savdodagi ishtiroki bilan izohlangan. Xitoyda Aorses mamlakati "Yantsay" deb nomlangan - u orqali Xitoy va Markaziy Osiyoni Sharqiy Yevropa va Qora va Oʻrta yer dengizlarida dengiz savdosi bilan bogʻlaydigan yoʻl. | ||
Siraki va Aorsi | Siraki va Aorsi oʻrtasidagi munosabatlar haqida juda kam narsa maʼlum. Miloddan avvalgi I asr oʻrtalarida ular ittifoqchi boʻlib, Bosfor qiroli Farnakga birgalikda harbiy yordam koʻrsatdilar. Milodiy I asr oʻrtalarida Bosfor qiroli Mitridat VIII va uning ukasi Kotis oʻrtasidagi [[taxt]] uchun kurashda Aorsi va Sirakiylar dushman sifatida harakat qiladilar. Siraklar Mitridatni qoʻllab-quvvatladilar, aorsiylar rimliklar bilan birgalikda Kotis tarafida edilar. Rimliklarning birlashgan qoʻshinlari, aorsiylar va bosfor muxolifati Sirakdagi Uspa shahrini egalladi. Bu voqealarni Rim tarixchisi Korniliy Tatsit tasvirlab bergan. Uning aytishicha, Uspa qulagandan keyin Siroq podshosi Zorsin " ''oʻz xalqining yaxshiligini afzal koʻrishga qaror qildi'' " va qurollarini qoʻydi. Ittifoqchilardan mahrum boʻlgan Mitridatlar tez orada qarshilikni toʻxtatdi. Rimliklarning qoʻliga tushishni istamay, Aorsi Evnon podshosiga taslim boʻldi. Tatsit yozadi: " ''U podshohning xonalariga kirdi va Evnonning tizzalariga choʻkkalab: "Sizning oldingizga ixtiyoriy ravishda paydo boʻlgan, rimliklar koʻp yillardan beri taʼqib qilgan Mitridatlar'' " dedi.<ref name="История Осетии"/> | ||
[[Alanlar]] — koʻchmanchi Sharqiy sarmatlarning eroniyzabon qabilalari ittifoqi<ref>Аланы // БРЭ. Т. 1. М., 2005.</ref>, I asr oʻrtalarida antik mualliflar eʼtiboriga tushgan. "Alan" atamasi skif-sarmat aholisi etnonimiyasida mashhur boʻlgan qadimgi eroncha "Ariana" | [[Alanlar]] — koʻchmanchi Sharqiy sarmatlarning eroniyzabon qabilalari ittifoqi<ref>Аланы // БРЭ. Т. 1. М., 2005.</ref>, I asr oʻrtalarida antik mualliflar eʼtiboriga tushgan. "Alan" atamasi skif-sarmat aholisi etnonimiyasida mashhur boʻlgan qadimgi eroncha "Ariana" soʻzidan kelib chiqqan. | ||
Alanlar, ayniqsa, aorslar boshchiligidagi Sharqiy Sarmat birlashmalari orasida jangariligi bilan ajralib turardi. | Alanlar, ayniqsa, aorslar boshchiligidagi Sharqiy Sarmat birlashmalari orasida jangariligi bilan ajralib turardi. Oʻsha davr manbalari "magʻul boʻlmas", "jasur", "abadiy jangchi" Alanlar haqida havolalar bilan toʻla. Qadimgi anʼanalar ularni Dunayning quyi oqimida ham, Shimoliy Qora dengiz mintaqasida ham, Kiskavkaz dashtlarida ham eslatib oʻtadi. | ||
II asrda "Alaniya" alanlar yashaydigan hudud sifatida tilga olinadi. Ayni paytda Terek daryosi "Alonta" nomini oldi. III asrning oʻrtalaridan kechikmay, Xitoy yilnomalarida [[Orol dengizi|Orol]] - [[Kaspiy dengizi|Kaspiy]] choʻllarida mahalliylashtirilgan aorslarning sobiq egaliklari “Alaniya” deb oʻzgartirilgan. Shu bilan birga, boshqa sarmat qabilalarining nomlari ham manbalar sahifalaridan | II asrda "Alaniya" alanlar yashaydigan hudud sifatida tilga olinadi. Ayni paytda Terek daryosi "Alonta" nomini oldi. III asrning oʻrtalaridan kechikmay, Xitoy yilnomalarida [[Orol dengizi|Orol]] - [[Kaspiy dengizi|Kaspiy]] choʻllarida mahalliylashtirilgan aorslarning sobiq egaliklari “Alaniya” deb oʻzgartirilgan. Shu bilan birga, boshqa sarmat qabilalarining nomlari ham manbalar sahifalaridan yoʻqolgan. Bularning barchasi jarayonning muhim bosqichlari boʻlib, ularning mohiyati shundan iborat ediki, alanlar, IV asr muallifi Ammianus Marcellinusning soʻzlariga koʻra, " ''doimiy gʻalabalar bilan asta-sekin qoʻshni xalqlarni charchatib, ularning nomini yoyishdi'' ". | ||
Alanlar 134-yilda boʻlgani kabi Daryal (" Alan Geyts ") va Derbent dovonlaridan foydalanib, Kavkaz | Alanlar 134-yilda boʻlgani kabi Daryal (" Alan Geyts ") va Derbent dovonlaridan foydalanib, Kavkaz boʻylab yurish qildilar, Kavkaz Albaniyasini, [[Atropatena]]ni vayron qildilar va [[Kappadokiya|Kapadokiyaga]] etib bordilar. Shimoliy Kavkazning baʼzi togʻ qabilalari bilan aloqa oʻrnatib, ular Zaqafqaziyaning haqiqiy balosiga aylandilar. Bu voqealarning aks-sadolari gruzin yilnomalarida qadimgi voqealardan tashqari saqlanib qolgan. Kappadokiya hukmdori Flaviy Arrian "Alaniya tarixi" asarini yaratishni muhim deb hisobladi. | ||
Alanlar [[Bospor podsholigi|Bosfor qirolligi]] ishlarida faol qatnashdilar. Fanagoriyada bir guruh alaniyalik tarjimonlar bor edi. Alanlarning harbiy hokimiyati shunchalik katta ediki, Rim imperiyasida ular maxsus harbiy | Alanlar [[Bospor podsholigi|Bosfor qirolligi]] ishlarida faol qatnashdilar. Fanagoriyada bir guruh alaniyalik tarjimonlar bor edi. Alanlarning harbiy hokimiyati shunchalik katta ediki, Rim imperiyasida ular maxsus harbiy qoʻllanma - ularga qarshi kurashish uchun qoʻllanma yaratdilar va Rim otliqlari Alaniya otliqlaridan bir qator taktikalarni oldilar.<ref name="Alani">{{Veb manbasi |sarlavha=Аланы |url=http://grants.rsu.ru/osi/Don_NC/Middle/Alani.htm |qaralgan sana=2022-06-29 |arxivsana=2009-02-14 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20090214192906/http://grants.rsu.ru/osi/Don_NC/Middle/Alani.htm }}</ref> | ||
I—II asrlarda siraliklar aorsiylar, rimliklar va bosforlar bilan boʻlgan urushlarda katta insoniy yoʻqotishlarga uchradilar. P.ning xulosalariga | I—II asrlarda siraliklar aorsiylar, rimliklar va bosforlar bilan boʻlgan urushlarda katta insoniy yoʻqotishlarga uchradilar. P.ning xulosalariga koʻra. U. Outleva va N. DA. Anfimov<ref name="Анфим">Н. В. Анфимов. Меоты-предки адыгов. Майкоп 1989</ref> ga koʻra, tirik qolgan Siraklarning koʻp qismi [[Bospor podsholigi|Bosfor qirolligida]] ellenizatsiyani boshdan kechirgan, soʻngra ular alanlar etnosining shakllanishida ishtirok etgan, kichikroq qismi esa [[meotlar]] tomonidan assimilyatsiya qilingan. Aynan mana shu tarixiy voqealar, P. U. Autlev, Osetin Nart dostonida Nart Sausyrik kabi qahramonning paydo boʻlishiga sabab boʻldi (u buni "oʻtkir sirak" deb tushundi). | ||
== Paleogenetika == | == Paleogenetika == | ||
Pokrovkadan ilk sarmatiyalik (miloddan avvalgi V-II asrlar) Miloddan avvalgi e.) janubi- | Pokrovkadan ilk sarmatiyalik (miloddan avvalgi V-II asrlar) Miloddan avvalgi e.) janubi-gʻarbiy Uralda Y-xromosomali haplogrup R1b1a2a2-CTS1078<ref name=":0">''Martina Unterländer'' et al. [https://www.researchgate.net/publication/314207682_Ancestry_and_demography_and_descendants_of_Iron_Age_nomads_of_the_Eurasian_Steppe Ancestry and demography and descendants of Iron Age nomads of the Eurasian Steppe], 03 March 2017</ref> edi. | ||
II—III asrlarda Shimoliy Kavkazdan sarmatlar madaniyatiga mansub ikkita namunada Y-xromosomali J1 (M267+) gaplogrupi va mitoxondriyal H1c21 va K1a3 gaplogrupalari aniqlangan. II-IX asrlardagi sarmat-alan etnik boʻlinishlari bilan bogʻliq antropologik materialni tahlil qilish Y-xromosoma gaplogruplari mavjudligini aniqladi: G2a (P15+), R1a1a1b2a (Z94+, Z95+), J1 (M267 +) va J10+.. Ayollar | II—III asrlarda Shimoliy Kavkazdan sarmatlar madaniyatiga mansub ikkita namunada Y-xromosomali J1 (M267+) gaplogrupi va mitoxondriyal H1c21 va K1a3 gaplogrupalari aniqlangan. II-IX asrlardagi sarmat-alan etnik boʻlinishlari bilan bogʻliq antropologik materialni tahlil qilish Y-xromosoma gaplogruplari mavjudligini aniqladi: G2a (P15+), R1a1a1b2a (Z94+, Z95+), J1 (M267 +) va J10+.. Ayollar chizigʻi mitoxondrial haplogruplar bilan tavsiflanadi: I4a, D4m2, H1c21, K1a3, W1c va X2i. Avtosomal belgilarni oʻrganish shuni koʻrsatdiki, turli yoʻnalishdagi aralashmalar mavjudligiga qaramay, umuman olganda, bu natijalarda tipik Yevropa genotiplari topilganligini aytishimiz mumkin<ref>''Афанасьев Г. Е., Ван Л., Вень Ш., Вэй Л., Добровольская М. В., Коробов Д. С., Решетова И. К., Ли Х., Тун С.'' [https://www.academia.edu/15713987 Хазарские конфедераты в бассейне Дона] // Тезисы докладов на Всероссийской научной конференции «Естественнонаучные методы исследования и парадигма современной археологии». М.: ИА РАН. 2015. С. 9.</ref>. | ||
Y-xromosomali gaplogrup I2 Shimoliy | Y-xromosomali gaplogrup I2 Shimoliy Qozogʻiston sarmatida topilgan. Y-xromosoma gaplogruplari R1a1a1b2a2b2-Y57&gt;Y52 va Q-YP771<ref>{{Статья|title=137 ancient human genomes from across the Eurasian steppes|url=https://www.nature.com/articles/s41586-018-0094-2}}</ref><ref>{{veb manbasi|url=https://docs.google.com/spreadsheets/d/1Rja6ZyjQrz3UK7_HTagkzczoOFjwcXOGdNOm9FC3Rik/htmlview#|sarlavha=Ancient Eurasian Steppe selected Y and mtDNA haplogroups and Gedmatch IDs|nashriyot=docs.google.com|kirish sanasi=2018-05-15}}</ref> ikkita oʻrta sarmatlarda topilgan, genetik jihatdan oʻrta sarmatiyaliklarning kech sarmatlar ([[Alanlar]]) bilan hech qanday umumiyligi yoʻq edi<ref>{{veb manbasi|url=https://nplus1.ru/news/2018/05/09/genetic-map|sarlavha=Учёные построили «генетическую карту» евразийских степных народов|muallif=Екатерина Русакова|nashriyot=nplus1.ru|kirish sanasi=2018-05-15}}</ref>. Yana bir tadqiqot shuni koʻrsatdiki, sarmatlar, "[[temir davri]]"ning koʻplab koʻchmanchi xalqlari kabi, kelib chiqishi aralash edi. Ushbu tadqiqotda oʻrganilgan sarmatlarning koʻpchiligi Y-xromosomali R1b haplogroupini (DA136 namunasida R1b1b2-PH200) olib yurgan<ref name=":0"/><ref>''Maja Krzewińska'' et al. [http://advances.sciencemag.org/content/4/10/eaat4457.full Ancient genomes suggest the eastern Pontic-Caspian steppe as the source of western Iron Age nomads], 2018</ref>. | ||
== Antropologiya == | == Antropologiya == | ||
Antropologik jihatdan sarmatlar bir oz mongoloid aralashmasi bilan kavkazoidlarga mansub edi. | Antropologik jihatdan sarmatlar bir oz mongoloid aralashmasi bilan kavkazoidlarga mansub edi. Koʻpincha, burun va burun koʻprigining Kavkazoid, keskin profilli tuzilishi tekislangan yuz bilan birlashtirildi<ref>''Багашев А. Н.'' [https://cyberleninka.ru/article/n/materialy-k-kraniologii-sarmatov Материалы к краниологии сарматов] // Вестник археологии, антропологии и этнографии. 1997.</ref>. Sarmatiyaliklarning paydo boʻlishi [[Tatsit]] tomonidan oʻzining " Germaniya " asarida tasodifan eslatib oʻtilgan va u yerda fennlar, vendlar va bastarn qabilalarini tasvirlab bergan. U yozyapti. aralash nikohlar tufayli ularning tashqi koʻrinishi "borgan sari xunuk" boʻlib, "sarmatlarning xususiyatlari" ni egallaydi. Kontekstdan sarmatlarning koʻrinishi uning uchun jirkanch deb hisoblangan deb taxmin qilish mumkin<ref>{{veb manbasi|url=http://www.hist.msu.ru/ER/Etext/tacit.htm|sarlavha=Тацит. О происхождении германцев и местоположении Германии|ish=www.hist.msu.ru|kirish sanasi=2021-05-08}}</ref>. | ||
Sarmatlarning antropologik turi vaqt oʻtishi bilan oʻzgarib bordi, bu esa aholining sharqdan kelishi bilan bogʻliq. Miloddan avvalgi II-I asrlarda Oʻrta Osiyo madaniyat unsurlarini olib kelgan uzun boshli kavkazliklarning salmogʻi ortib bormoqda. Davrlar | Sarmatlarning antropologik turi vaqt oʻtishi bilan oʻzgarib bordi, bu esa aholining sharqdan kelishi bilan bogʻliq. Miloddan avvalgi II-I asrlarda Oʻrta Osiyo madaniyat unsurlarini olib kelgan uzun boshli kavkazliklarning salmogʻi ortib bormoqda. Davrlar boʻyida aholining yanada ommaviy oqimi Janubiy Sibir mongoloid-kavkazoid xususiyatlari bilan tavsiflanadi. Nihoyat, bizning eramizning birinchi asrlarida migratsiya oqimi asosan erkak dolichocephalic Kavkazoid populyatsiyasi boʻlib, ular oxir-oqibat substrat braxisefallarini oʻzlashtirgan<ref>''Балабанова М. А., Пилипенко А. С., Трапезов Р. О., Черданцев С. В.'' К вопросу о выделении антропологических и генотипических особенностей мигрантов в сарматских популяциях Нижнего Поволжья // [http://www.kunstkamera.ru/files/pdf/piles_of_bones_tekst.pdf Piles of bones: палеоантропология, биоархеология, палеогенетика. СПб.: МАЭ РАН, 2018.]</ref>. Quyi Volga boʻyidagi sarmatlar dolikokranial boʻlib, oʻrta bosqichda tekislangan yuz va keyingi bosqichda Oʻrta Osiyo yoki Janubiy Sibirdan koʻchmanchilarning koʻchishi bilan bogʻliq boʻlgan keskin profilli yuz bilan ajralib turardi.<ref>''[[Козинцев, Александр Григорьевич|Козинцев А. Г.]]'' [http://nav.jvolsu.com/index.php/ru/component/attachments/download/23 Рец. на кн.: Половозрастная структура сарматского населения Нижнего Поволжья: погребальная обрядность и антропология] // Нижневолжский археологический вестник. 2016. Том 15. № 1.</ref> | ||
Boshning | Boshning sunʼiy deformatsiyasi odati nihoyatda keng tarqalgan edi<ref>''Кириченко Д. А.'' [http://www.bulgari-istoria-2010.com/booksRu/D_Kirchenko_Sarmajy_Romanii.pdf Сарматы Румынии по данным антропологии] // Вестник археологии, антропологии и этнографии. 2015. № 1 (28).</ref>. | ||
== Arxeologiya == | == Arxeologiya == | ||
[[Fayl:2005._Марка_России_stamp_hi12849218974c965a29298fe.jpg|right|thumb|300x300px| 2005-yilda Rossiyaning [[pochta markasi]] "Sarmatiyaliklar xazinalari" turkumidagi Filippov qabristonlaridan ayiq shaklida oltin va | [[Fayl:2005._Марка_России_stamp_hi12849218974c965a29298fe.jpg|right|thumb|300x300px| 2005-yilda Rossiyaning [[pochta markasi]] "Sarmatiyaliklar xazinalari" turkumidagi Filippov qabristonlaridan ayiq shaklida oltin va yogʻochdan yasalgan idish tasvirlangan.]] | ||
Sarmatlar arxeologik madaniyati sarmatlar bilan | Sarmatlar arxeologik madaniyati sarmatlar bilan bogʻliq boʻlib, asosan [[Mozorqoʻrgʻon|tepaliklar]] bilan ifodalanadi. Uning doirasida uchta alohida (xronologik ketma-ket) madaniyatlar ajralib turadi: Erta Sarmatiya ("Proxorovskaya"), Oʻrta Sarmatiya ("Suslovskaya"), Kech Sarmatiya. | ||
Sarmat madaniyatlari turkumidagi ilk sarmat ("Proxorovskaya") IV—II asrlarga toʻgʻri keladi. Miloddan avvalgi e. U 1911-yilda dehqonlar tomonidan qazilgan Proxorovka | Sarmat madaniyatlari turkumidagi ilk sarmat ("Proxorovskaya") IV—II asrlarga toʻgʻri keladi. Miloddan avvalgi e. U 1911-yilda dehqonlar tomonidan qazilgan Proxorovka qishlogʻi (Orenburg viloyatining Sharlik tumani) yaqinida joylashgan tepaliklar tufayli oʻz nomini oldi. Bu tepaliklar 1916 -yilda S. I. Rudenko tomonidan qoʻshimcha oʻrganilgan. M. VA. Rostovtsev , qishloq yaqinidagi qazish materiallarini nashr etgan. Proxorovka birinchi marta bu turdagi yodgorliklarni III-II asrlarga oid tarixiy sarmatlar bilan aniqladi. Miloddan avvalgi "Proxorovka madaniyati" klassik kontseptsiyasini B. N. Volga va Ural mintaqalaridagi shunga oʻxshash yodgorliklar uchun Grakov. Hozirgi vaqtda "Proxorovka madaniyati" ga tegishli boʻlgan soʻnggi yodgorliklar davrlar boshiga toʻgʻri keladi. | ||
Oʻrta Sarmatiya ("Suslovskaya") madaniyati 1927-yilda P.D.Rau tomonidan aniqlangan. Uning davriylashtirishida bunday yodgorliklar A bosqichini (“A”) tashkil etgan va sarmatlarning ilk davriga tegishli. U ushbu yodgorliklarni (ularning koʻpchiligi Saratov viloyatining Sovet tumanida joylashgan Suslov qabristonidan olingan) II asr oxiri - I asr oxiriga toʻgʻri keldi. Miloddan avvalgi e. Davrlashda B. N. Grakov, shunga oʻxshash majmualar Sarmat yoki "Suslovskaya" madaniyati deb atalgan. Bundan tashqari, K. asarlarida. F. Smirnov, ularning orqasida "Oʻrta Sarmat madaniyati" zamonaviy nomi oʻrnatildi. | |||
=== Dafn marosimlari === | === Dafn marosimlari === | ||
Qabriston qoʻrgʻonlari — maʼlum bir qoidaga koʻra bir nechta qabrlar joylashgan: halqa yoki qator<ref>Байте // БРЭ. Т. 2. М., 2005.</ref>. | Qabriston qoʻrgʻonlari — maʼlum bir qoidaga koʻra bir nechta qabrlar joylashgan: halqa yoki qator<ref>Байте // БРЭ. Т. 2. М., 2005.</ref>. Koʻmilganlar toʻrtburchaklar chuqurliklarda yotadilar, orqa tomoniga choʻzilgan, boshlari janubga. Moddiy topilmalardan, odatda, yarim oy shaklidagi dastasi boʻlgan qilich va xanjarlar, bronza va temir oʻq uchlari, jabduqlar toʻplamidan va qisqichlar, {{Tarjima qilinmagan 5|Ворворка|ворворки|uk|Ворворка}} sopol buyumlar, bronza oynalar, suyak teshuvchi, shpindel va suyak qoshiqlar topilgan. | ||
== moddiy madaniyat == | == moddiy madaniyat == | ||
Sarmatlarning asosiy kiyimlari uzun, keng shimlar, charm kurtkalar, yumshoq teridan tikilgan etiklar va qirrali kigiz shlyapalar (boshlik) edi. | Sarmatlarning asosiy kiyimlari uzun, keng shimlar, charm kurtkalar, yumshoq teridan tikilgan etiklar va qirrali kigiz shlyapalar (boshlik) edi. | ||
Qadimgi tarixchilarning guvohliklariga | Qadimgi tarixchilarning guvohliklariga koʻra, sarmatlar " ''jangovar, erkin, isyonkor qabila va shu qadar shafqatsiz va shafqatsizlarki, hatto ayollar ham erkaklar bilan teng ravishda urushda qatnashgan'' " ([[Bizning era|eramizning]] [[I asr|<nowiki>I</nowiki> asrdagi]] Rim geografi Pomponius Mela). | ||
== Manbalar == | == Manbalar == | ||
2026-yil 21-noyabr, 04:16 dagi (joriy) koʻrinishi

Sarmatiyaliklar (qadimgi yunoncha: Σαρμάται qadimgi yunoncha: Σαρμάται, lotincha: SarmataeSarmatlar) — koʻchmanchi eroniyzabon[1][2][3][4] qabilalardan tashkil topgan qadimgi xalq, miloddan avvalgi IV asrdan. eramizning birinchi asrlarigacha. Dunaydan Orol dengizigacha (zamonaviy Ukraina, Rossiya va Qozogʻiston hududi) Yevrosiyoning dasht zonasida yashaydi.
Tadqiqotchilar[5] maʼlumotlariga koʻra, sarmatlar “ Sauromatiyaliklar ” nomi bilan birinchi marta Gerodot (miloddan avvalgi V asr) tomonidan tilga olingan.), unda shunday xabar berilgan: "Agar siz Tanais daryosidan oʻtsangiz (zamonaviy. Don), endi u yerda skif yerlari emas, balki Savromatlar hududi mavjud ”[6]. Natijaga koʻra. Lisenko, Mark Vipsanius Agrippa tomonidan dunyo xaritasi tuzilgan paytdan boshlab (miloddan avvalgi I asr). Miloddan avvalgi) "Sauromatians" va "Sarmatians" etnonimlari sinonim sifatida ishlatilgan[7].
Qadimgi mualliflar sarmatlar qatoriga kiritilgan[8] : aorslar, yaziglar, siraklar, alanlar, roxolanlar , saklar[9].
Hikoya
[tahrir | manbasini tahrirlash]Erta tarix
[tahrir | manbasini tahrirlash]Diodor Siculus skiflarning Midiyadan Tanais daryosiga Savromatlarni koʻchirishi haqida xabar beradi. Pliniy, shuningdek, sarmatiyaliklarning Midiya bilan qarindoshligi haqida xabar bergan[10].
Gerodotning xabar berishicha, sarmatiyaliklar Amazonkalardan kelib chiqqan boʻlib, ular xotinlari bilan "Tanais sharqiga, shimoliy shamol yoʻnalishi boʻyicha uch kunlik yoʻlda" koʻchib kelgan skif yoshlariga uylanganlar[11][12].
Biroq, Gerodot skiflarning oʻzlarining kelib chiqishi haqida gapirar ekan, Osiyoda yashagan "skif koʻchmanchilari" massagetlar tomonidan quvib chiqarilgan va "Araks daryosidan oʻtib, Kimmerlar oʻlkasiga ketgan"[13][14][15], noaniq[16] esa, massagetlarning oʻzlarini xuddi oʻsha skiflarga[17][18] hisoblaydi. Gerodot, shuningdek, "sauromatlar" tili skif ekanligini, "lekin ular uzoq vaqtdan beri xato bilan gaplashishgan"[11]. Doro I ning skifiyaga bostirib kirishi paytida sarmatlar skiflarni qoʻllab-quvvatlab, skif podsholari qoʻshini tarkibiga kirgan[19].
"Sarmatiyaliklar" nomining kelib chiqishi haqida yana bir versiya mavjud. VA. Markvart uni[20] Traetaonaning oʻgʻillaridan biri Sairim nomiga yaqinlashtirdi, uch aka-uka Sairim, Tura va Arya haqidagi Avesto hikoyasining qahramoni. Firdavsiy « Shohnoma »da «Gʻarb» Salmu (Sayrim), Tur- Chin va Turon, Ireju (Arya) — Eronning mulkiga oʻtganini yozadi.
Skifiyaning zabt etilishi
[tahrir | manbasini tahrirlash]
Miloddan avvalgi V-IV asrlarda. Sarmatlar Skifiyaning tinch qoʻshnilari edi. Sharqiy mamlakatlarga yoʻl olgan skif savdogarlari Sarmatlar yerlaridan bemalol oʻtishdi. Forslar bilan urushda sarmatlar skiflarning ishonchli ittifoqchilari boʻlgan. Atey davrida ittifoqchilik munosabatlari saqlanib qolgan, Sarmat otryadlari armiyada va skif shohi saroyida xizmat qilgan. Sarmatlarning alohida guruhlari Yevropa Skifiyasi hududida joylashdilar.
Miloddan avvalgi IV asr oxirida vaziyat oʻzgardi. Skiflar Frakiya hukmdori Lisimach tomonidan magʻlubiyatga uchradilar, frakiyaliklar va Galatiyaliklarning kelt qabilalari skiflarni gʻarbdan bosdilar. Muvaffaqiyatsiz urushlarning natijasi iqtisodiyotning tanazzulga uchrashi va ilgari bosib olingan yerlar va qabilalarning bir qismining Skifiyadan ajralib chiqishi edi. Skiflar podsholigi zaiflashganidan keyin uning sarmatlar bilan doʻstona munosabatlari miloddan avvalgi III asrda oʻzgargan tajovuzkor va jangari yosh Sarmat birlashmalarining Skifiyaga dushmanligi va hujumi.
Lusianning mashhur "Toksaris yoki doʻstlik" hikoyasida skiflar Dandamis va Amizok sarmatlar bosqinining ogʻir voqealarida doʻstlikka sodiqligini sinab koʻrishadi. “ Sauromatiyaliklar oʻn ming otliqlar orasida bizning yurtimizga kelishdi, piyoda, dedilar, uch barobar koʻp. Ular kelishini kutmagan odamlarga hujum qilgani uchun, ular hammani uchib ketishdi, bu odatda bunday hollarda sodir boʻladi; ular qurol koʻtarishga qodir boʻlganlarning koʻpini oʻldirishdi, qolganlarini tiriklayin olib ketishdi, faqat daryoning narigi tomoniga suzib oʻtishga muvaffaq boʻlganlar bundan mustasno, bizda koʻchmanchilar lagerining yarmi va vagonlarning bir qismi... hamma bilan vagonlar bor edi. ularda kimlar bor edi. »[21].
Doimiy reydlar va skiflar hududining sarmatlar tomonidan asta-sekin bosib olinishi sarmat qabilalarining Shimoliy Qora dengiz mintaqasiga ommaviy koʻchishi bilan yakunlandi.
Pomponius Mela oʻz tavsifida miloddan avvalgi 5-yilda Yutlandiyaga yetib borgan Rim dengiz ekspeditsiyasi haqidagi maʼlumotlardan foydalangan. Barcha german qabilalaridan faqat germionlar[en] Elbaning sharqida yashagan, ammo Pomponius oʻzlarining sharqiy qoʻshnilari haqida bilmas edi, shekilli, ularni sarmatlar deb hisoblardi, chunki bu Rim imperiyasining hozirgi Vengriya bilan chegarasida edi. va bu etnonimni Dunayning shimolidagi va Elbaning sharqidagi barcha german boʻlmagan qabilalar uchun qoʻllagan.[22].
Xalqlarning buyuk migratsiyasi
[tahrir | manbasini tahrirlash]Bizning eramizning boshida xalqlarning Buyuk koʻchishi davri boshlandi, uning tashabbuskorlari, koʻplab tadqiqotchilarning fikriga koʻra, Gotlar, keyin esa xunlar edi.
Ammianus Marcellin (miloddan avvalgi 330-400)), xunlarni tasvirlab, bu qabila Meot botqogʻidan tashqarida (zamonaviy. Azov dengizi) Shimoliy Muz okeani tomon , ular Alanlar yeriga, qadimgi Massagetlar ga yetib borishdi. Samih Alan Marsellinus Tanais daryosining sharqida joylashgan (zamonaviy. Don) skif choʻllari[23] va Istra shimolidagi Savromatlarning cheksiz boʻshliqlarida (zamonaviy. Dunay), irmoqlardan suv bilan toʻldirilib, u hududi Tanaisgacha choʻzilgan Sauromatlardan oqib oʻtadi[23]. Bu shuni koʻrsatadiki, Ammianus Marcellinus Sauromatesni Alanlardan ajratib turadi.
Avreliy Viktor oʻzining “Tsezarlar haqida” asarida yozadiki , Konstant[24] Qaysar deb eʼlon qilinganda (taxminan 320—350-yillarda) gotlar va sarmatlar[25] qoʻshinlari magʻlubiyatga uchragan. Sokrat Sxolastikning xabar berishicha, Valentinian vafot etgan yili (321-375.) Sarmatlar Rim imperiyasiga[26] hujum qilib, Dunay daryosini Rezia[27] hududida kesib oʻtdilar.
370—380-yillar oraligʻida xunlar ostgotlarni [[28] ] tor-mor etganlar va bundan oldin Iordaniyaning soʻzlariga koʻra, Meotida[29] dan oʻtib, Alanlarni boʻysundirib, ularni tez-tez bosqinlar bilan zaiflashtirgan.[30].
Sarmatiya Ptolemey
[tahrir | manbasini tahrirlash]Klavdiy Ptolemey oʻzining "Geografiya qoʻllanmasi" risolasida[31] Yevropa[32] va Osiyo[33] Sarmatiya haqida yozgan, ular orasidagi chegara Tanais daryosi deb hisoblangan.
Yevropa skifiyasini bosib olgandan keyin sarmatlar qadimgi dunyoning eng qudratli xalqlaridan biri sifatida shuhrat qozondilar. Butun Sharqiy Yevropa, Kavkaz bilan birgalikda Sarmatiya deb nomlangan. Yevropa dashtlarida oʻz hukmronligini oʻrnatgan sarmatlar qishloq xoʻjaligi xalqlari bilan tinch hamkorlik oʻrnatishni boshladilar, xalqaro savdoga va Qora dengiz mintaqasidagi yunon shaharlariga homiylik qildilar. Sarmat qabilalarining siyosiy birlashmalari Xitoydan Rim imperiyasigacha boʻlgan yaqin va uzoq qoʻshnilarni oʻzlari bilan hisoblashishga majbur qildi.[34]
Miloddan avvalgi II asrdan boshlab Sarmatiyaliklar yunon, rim va sharq mualliflarining asarlarida tez-tez uchraydi. Tarixchi Strabon ularning qabilalarini yozigʻlar, roxolanlar, aorseslar, siraklar, alanlar deb ataydi ; Tatsit eramizning 68-yilida Rim imperiyasining Moeziyaning Danubiya provinsiyasiga roksolanilarning halokatli reydi haqida yozadi, bu yerda ular " ikkita kogortani kesib tashlashdi "; 8-yilda Tomi shahriga surgun qilingan; shoir Ovid sogʻinch va qoʻrquv bilan oʻzining "Gʻamli elegiyalari" da shahar ostidagi sarmatiyaliklarni tasvirlaydi - " ot va uzoqqa uchadigan oʻq bilan kuchli dushman, qoʻshni mamlakatni vayron qilmoqda "; Iosif Flaviy va Arrian I—II asrlarda Alanlarning Armaniston va Kapadokiyadagi urushlari haqida xabarlar qoldirdi - " qattiq va abadiy jangovar Alanlar ".[35]
"Yevropa sarmatiyasi"
[tahrir | manbasini tahrirlash]
Gʻarbiy sarmat qabilalari - Roksalanlar va Iaziglar - Shimoliy Qora dengiz mintaqasi dashtlarini egallagan. Taxminan miloddan avvalgi 125-yil ular juda kuchli boʻlmasa-da, kuchli federatsiyani yaratdilar, uning paydo boʻlishi sharqiy sarmat qabilalarining bosimiga qarshi turish zarurati bilan izohlanadi. Koʻrinib turibdiki, bu koʻchmanchilarga xos boʻlgan dastlabki davlat boʻlib, unga sarmatiyaliklar qabilasi boshchilik qilgan. Biroq, gʻarbiy sarmatlar skiflarning davlat tajribasini takrorlay olmadilar - miloddan avvalgi I asr oʻrtalaridan boshlab ular ikkita mustaqil ittifoq sifatida harakat qildilar. Don va Dnepr oʻrtasidagi dashtlarda roxolanlar aylanib yurgan, ularning gʻarbida - Dnepr va Dunay oʻrtasida - tillar yashagan.
Milodiy I asrning birinchi yarmida Yaziglar Oʻrta Dunay tekisligiga koʻtarilib, u yerda Dunay va Tisa daryolari oraligʻini (hozirgi Vengriya va Serbiya hududining bir qismi) egallagan. Tillarni kuzatib, Roksolani Rim imperiyasining chegarasiga yaqinlashdi, ularning aksariyati Dunayning quyi oqimida (zamonaviy Ruminiya hududida) joylashdilar. Gʻarbiy sarmatiyaliklar Rimning notinch qoʻshnilari edilar, ular uning ittifoqchilari yoki raqiblari sifatida harakat qildilar va imperiya ichidagi oʻzaro kurashga aralashish imkoniyatini qoʻldan boy bermadilar. Sarmatiyaliklar harbiy demokratiya davrida Rimni boy oʻlja manbai deb bilishgan. Uni qoʻlga kiritish usullari har xil edi: yirtqich reydlar, oʻlpon olish, harbiy yollanma askarlar.
I asrning ikkinchi yarmidan boshlab Dakiya qiroli Dekebalning chaqirigʻiga javoban sarmatiyaliklar Dakiya urushlarida qatnashadilar. 87-yilda Korniliy Fuskus boshchiligidagi Rim qoʻshini Dakiyaga bostirib kiradi. Rimliklar Tapay jangida magʻlub boʻldi. Daklar Rim chegaralarini himoya qilishda qatnashish evaziga Rimdan yillik subsidiyalar toʻlashdi. Bu subsidiyalarning bir qismini Yazigʻlar ham olgan. Roksolanlar va Yaziglar dakiyaliklarning sodiq ittifoqchilari boʻlib, 106-yilning yozigacha, 106-yilning yozigacha, Dakiylarning Rimliklarga qarshi barcha harbiy yurishlarida, shu jumladan Trayanning birinchi Dakiya yurishida va Trayanning ikkinchi Dakiy yurishlarida qatnashgan. imperator Trayan boshchiligidagi qoʻshinlar nihoyat Dakiya va uning poytaxti Sarmizegetusani egallab olishdi. Katta yoʻqotishlarga uchragan Yazigʻlar hech qachon avvalgi kuchlarini tiklay olmadilar. Endi rahbarlik sharqda yashagan va shuning uchun Rim istilosi ostida qolmagan qabilalar - Roksolanilarga oʻtdi. Dakiya qulagandan soʻng, rimliklar bir muncha vaqt Roxolanlarga oʻlpon toʻlashda davom etishdi, ammo tez orada bundan voz kechishdi. Roksolanlar va Iaziglar oʻlpon olishni toʻxtatib, 117-yilda Rimning Dunay provinsiyalariga bostirib kirishdi. Ikki yillik reydlardan soʻng, sharqiy chegaralarida tinchlikni istagan Rim imperiyasi Roxolanlarga toʻlovni qayta tiklashga majbur boʻldi. Rimliklar ikki unvonga ega boʻlgan qirol Rasparagan bilan tinchlik shartnomasi tuzdilar - "Roxolanlar qiroli" va "Sarmatiyaliklar qiroli". Ehtimol, bu Yazygs va Roxolans rasmiy ravishda yagona oliy hokimiyatni saqlab qolganligini koʻrsatadi. Koʻpincha ular yaqin ittifoqda harakat qilishgan, garchi Iazigs Oʻrta Dunay tekisliklarini egallagan boʻlsa-da, Roksolanlar esa Quyi Dunay va Shimoliy-Gʻarbiy Qora dengiz mintaqasida joylashdilar. Rimliklar tillar va roxolanlar oʻrtasida yashagan dakiyaliklarni zabt etib, ularning aloqalarini yoʻq qilishga va hatto ular orasidagi aloqani taqiqlashga harakat qilishdi. Sarmatlar bunga urush bilan javob berishdi.
160—170-yillarda sarmatlarning Rim bilan kurashi ayniqsa oʻjar edi. Tinchlik shartnomasining shartlari maʼlum boʻlib, yoziglar 179-yilda imperator Mark Avreliy bilan tuzgan. Urush Rimliklardan ham, Sarmatiyaliklardan ham charchagan edi, ularning lagerida ikki tomon - Rim bilan kelishuv tarafdorlari va muxoliflari kurashgan. Nihoyat, tinchlik partiyasi gʻalaba qozondi va urush tarafdorlari boshligʻi Banadasp shohi hibsga olindi. Mark Avreliy bilan muzokaralarni qirol Zantik olib bordi. Shartnomaga koʻra, yozigʻlar Rim yerlari orqali Roksolanlar qoʻliga oʻtish huquqini oldilar, ammo buning evaziga Dunay boʻylab kemalarda suzib yurmaslik va chegaraga yaqin joylashmaslikka vaʼda berishdi. Keyinchalik, rimliklar bu cheklovlarni bekor qildilar va sarmatlar savdo uchun Dunayning Rim qirgʻogʻiga oʻtishlari mumkin boʻlgan kunlarni belgiladilar. Yazigʻlar 100 ming mahbusni Rimga qaytardilar.
Yazigiya otliqlarining sakkiz minginchi otryadi Rim armiyasiga qabul qilindi, baʼzi chavandozlar Britaniyaga xizmat qilish uchun ketishdi. Jorj Dumezil kabi baʼzi olimlarning fikriga koʻra, bu sarmatiyaliklar qirol Artur va davra stolining ritsarlari haqidagi kelt afsonalarining manbai boʻlgan[36].
Sarmatlar va Rim oʻrtasidagi toʻqnashuvlar keyinroq sodir boʻldi. Tinchlik oʻz oʻrnini urushga boʻshatib berdi, keyin yana hamkorlik. Sarmat otryadlari Rim armiyasi va german qabilalarining qirollari xizmatiga kirishdi. Gʻarbiy sarmatlar guruhlari Rim viloyatlarida - hozirgi Vengriya, Ruminiya, Bolgariya, Yugoslaviya, Fransiya, Italiya, Buyuk Britaniya hududida joylashgan.[34]
"Osiyo Sarmatiyasi"
[tahrir | manbasini tahrirlash]
Aorses va Siraklarning Sharqiy Sarmat ittifoqlari Azov va Kaspiy dengizlari orasidagi boʻshliqlarda, janubda ularning erlari Kavkaz togʻlarigacha choʻzilgan. Siraki Azov dashtlarini va Kuban shimolidagi Shimoliy Kavkaz tekisligini egallagan. Markaziy Kiskavkazning togʻ oldi va tekislik hududlari ham siraklar tarkibiga kirgan, ammo yangi davr boshida ular aorslar tomonidan chetga surilgan. Aorslar Dondan Kaspiy dengizigacha boʻlgan dashtlarda, Quyi Volga va Sharqiy Kiskavkazda yurgan. Ularning koʻchmanchi lagerlari Volgadan narigi janubiy Ural va Oʻrta Osiyo dashtlariga yetib bordi.
Qadimgi yunon geografi va tarixchisi Strabonning taʼkidlashicha, Aorsi va Siraki “ qisman koʻchmanchi, qisman chodirlarda yashaydi va dehqonchilik bilan shugʻullanadi ”.
Siraklar ijtimoiy taraqqiyotning eng yuqori darajasi bilan ajralib turdi, ular Shimoli-Gʻarbiy Kavkazdagi meotiya dehqonlarini oʻziga boʻysundirdi va oʻz davlatini yaratdi. Sirakiya qirollarining qarorgohlaridan biri Azov dengizining sharqiy qirgʻogʻidan unchalik uzoq boʻlmagan joyda joylashgan Uspa shahri edi.
Kaspiy va Kiskavkaz dashtlarida yashagan aorlar “yuqori aorlar” deb atalgan. Ular Kaspiy dengizining gʻarbiy va shimoliy sohillarida hukmronlik qilib, Kavkaz va Oʻrta Osiyo orqali oʻtadigan savdo yoʻllarini nazorat qilganlar. Aorsilarning kuchi va boyligi qadimgi davrlarda xalqaro savdodagi ishtiroki bilan izohlangan. Xitoyda Aorses mamlakati "Yantsay" deb nomlangan - u orqali Xitoy va Markaziy Osiyoni Sharqiy Yevropa va Qora va Oʻrta yer dengizlarida dengiz savdosi bilan bogʻlaydigan yoʻl.
Siraki va Aorsi oʻrtasidagi munosabatlar haqida juda kam narsa maʼlum. Miloddan avvalgi I asr oʻrtalarida ular ittifoqchi boʻlib, Bosfor qiroli Farnakga birgalikda harbiy yordam koʻrsatdilar. Milodiy I asr oʻrtalarida Bosfor qiroli Mitridat VIII va uning ukasi Kotis oʻrtasidagi taxt uchun kurashda Aorsi va Sirakiylar dushman sifatida harakat qiladilar. Siraklar Mitridatni qoʻllab-quvvatladilar, aorsiylar rimliklar bilan birgalikda Kotis tarafida edilar. Rimliklarning birlashgan qoʻshinlari, aorsiylar va bosfor muxolifati Sirakdagi Uspa shahrini egalladi. Bu voqealarni Rim tarixchisi Korniliy Tatsit tasvirlab bergan. Uning aytishicha, Uspa qulagandan keyin Siroq podshosi Zorsin " oʻz xalqining yaxshiligini afzal koʻrishga qaror qildi " va qurollarini qoʻydi. Ittifoqchilardan mahrum boʻlgan Mitridatlar tez orada qarshilikni toʻxtatdi. Rimliklarning qoʻliga tushishni istamay, Aorsi Evnon podshosiga taslim boʻldi. Tatsit yozadi: " U podshohning xonalariga kirdi va Evnonning tizzalariga choʻkkalab: "Sizning oldingizga ixtiyoriy ravishda paydo boʻlgan, rimliklar koʻp yillardan beri taʼqib qilgan Mitridatlar " dedi.[34]
Alanlar — koʻchmanchi Sharqiy sarmatlarning eroniyzabon qabilalari ittifoqi[37], I asr oʻrtalarida antik mualliflar eʼtiboriga tushgan. "Alan" atamasi skif-sarmat aholisi etnonimiyasida mashhur boʻlgan qadimgi eroncha "Ariana" soʻzidan kelib chiqqan.
Alanlar, ayniqsa, aorslar boshchiligidagi Sharqiy Sarmat birlashmalari orasida jangariligi bilan ajralib turardi. Oʻsha davr manbalari "magʻul boʻlmas", "jasur", "abadiy jangchi" Alanlar haqida havolalar bilan toʻla. Qadimgi anʼanalar ularni Dunayning quyi oqimida ham, Shimoliy Qora dengiz mintaqasida ham, Kiskavkaz dashtlarida ham eslatib oʻtadi.
II asrda "Alaniya" alanlar yashaydigan hudud sifatida tilga olinadi. Ayni paytda Terek daryosi "Alonta" nomini oldi. III asrning oʻrtalaridan kechikmay, Xitoy yilnomalarida Orol - Kaspiy choʻllarida mahalliylashtirilgan aorslarning sobiq egaliklari “Alaniya” deb oʻzgartirilgan. Shu bilan birga, boshqa sarmat qabilalarining nomlari ham manbalar sahifalaridan yoʻqolgan. Bularning barchasi jarayonning muhim bosqichlari boʻlib, ularning mohiyati shundan iborat ediki, alanlar, IV asr muallifi Ammianus Marcellinusning soʻzlariga koʻra, " doimiy gʻalabalar bilan asta-sekin qoʻshni xalqlarni charchatib, ularning nomini yoyishdi ".
Alanlar 134-yilda boʻlgani kabi Daryal (" Alan Geyts ") va Derbent dovonlaridan foydalanib, Kavkaz boʻylab yurish qildilar, Kavkaz Albaniyasini, Atropatenani vayron qildilar va Kapadokiyaga etib bordilar. Shimoliy Kavkazning baʼzi togʻ qabilalari bilan aloqa oʻrnatib, ular Zaqafqaziyaning haqiqiy balosiga aylandilar. Bu voqealarning aks-sadolari gruzin yilnomalarida qadimgi voqealardan tashqari saqlanib qolgan. Kappadokiya hukmdori Flaviy Arrian "Alaniya tarixi" asarini yaratishni muhim deb hisobladi.
Alanlar Bosfor qirolligi ishlarida faol qatnashdilar. Fanagoriyada bir guruh alaniyalik tarjimonlar bor edi. Alanlarning harbiy hokimiyati shunchalik katta ediki, Rim imperiyasida ular maxsus harbiy qoʻllanma - ularga qarshi kurashish uchun qoʻllanma yaratdilar va Rim otliqlari Alaniya otliqlaridan bir qator taktikalarni oldilar.[38]
I—II asrlarda siraliklar aorsiylar, rimliklar va bosforlar bilan boʻlgan urushlarda katta insoniy yoʻqotishlarga uchradilar. P.ning xulosalariga koʻra. U. Outleva va N. DA. Anfimov[39] ga koʻra, tirik qolgan Siraklarning koʻp qismi Bosfor qirolligida ellenizatsiyani boshdan kechirgan, soʻngra ular alanlar etnosining shakllanishida ishtirok etgan, kichikroq qismi esa meotlar tomonidan assimilyatsiya qilingan. Aynan mana shu tarixiy voqealar, P. U. Autlev, Osetin Nart dostonida Nart Sausyrik kabi qahramonning paydo boʻlishiga sabab boʻldi (u buni "oʻtkir sirak" deb tushundi).
Paleogenetika
[tahrir | manbasini tahrirlash]Pokrovkadan ilk sarmatiyalik (miloddan avvalgi V-II asrlar) Miloddan avvalgi e.) janubi-gʻarbiy Uralda Y-xromosomali haplogrup R1b1a2a2-CTS1078[40] edi.
II—III asrlarda Shimoliy Kavkazdan sarmatlar madaniyatiga mansub ikkita namunada Y-xromosomali J1 (M267+) gaplogrupi va mitoxondriyal H1c21 va K1a3 gaplogrupalari aniqlangan. II-IX asrlardagi sarmat-alan etnik boʻlinishlari bilan bogʻliq antropologik materialni tahlil qilish Y-xromosoma gaplogruplari mavjudligini aniqladi: G2a (P15+), R1a1a1b2a (Z94+, Z95+), J1 (M267 +) va J10+.. Ayollar chizigʻi mitoxondrial haplogruplar bilan tavsiflanadi: I4a, D4m2, H1c21, K1a3, W1c va X2i. Avtosomal belgilarni oʻrganish shuni koʻrsatdiki, turli yoʻnalishdagi aralashmalar mavjudligiga qaramay, umuman olganda, bu natijalarda tipik Yevropa genotiplari topilganligini aytishimiz mumkin[41].
Y-xromosomali gaplogrup I2 Shimoliy Qozogʻiston sarmatida topilgan. Y-xromosoma gaplogruplari R1a1a1b2a2b2-Y57>Y52 va Q-YP771[42][43] ikkita oʻrta sarmatlarda topilgan, genetik jihatdan oʻrta sarmatiyaliklarning kech sarmatlar (Alanlar) bilan hech qanday umumiyligi yoʻq edi[44]. Yana bir tadqiqot shuni koʻrsatdiki, sarmatlar, "temir davri"ning koʻplab koʻchmanchi xalqlari kabi, kelib chiqishi aralash edi. Ushbu tadqiqotda oʻrganilgan sarmatlarning koʻpchiligi Y-xromosomali R1b haplogroupini (DA136 namunasida R1b1b2-PH200) olib yurgan[40][45].
Antropologiya
[tahrir | manbasini tahrirlash]Antropologik jihatdan sarmatlar bir oz mongoloid aralashmasi bilan kavkazoidlarga mansub edi. Koʻpincha, burun va burun koʻprigining Kavkazoid, keskin profilli tuzilishi tekislangan yuz bilan birlashtirildi[46]. Sarmatiyaliklarning paydo boʻlishi Tatsit tomonidan oʻzining " Germaniya " asarida tasodifan eslatib oʻtilgan va u yerda fennlar, vendlar va bastarn qabilalarini tasvirlab bergan. U yozyapti. aralash nikohlar tufayli ularning tashqi koʻrinishi "borgan sari xunuk" boʻlib, "sarmatlarning xususiyatlari" ni egallaydi. Kontekstdan sarmatlarning koʻrinishi uning uchun jirkanch deb hisoblangan deb taxmin qilish mumkin[47].
Sarmatlarning antropologik turi vaqt oʻtishi bilan oʻzgarib bordi, bu esa aholining sharqdan kelishi bilan bogʻliq. Miloddan avvalgi II-I asrlarda Oʻrta Osiyo madaniyat unsurlarini olib kelgan uzun boshli kavkazliklarning salmogʻi ortib bormoqda. Davrlar boʻyida aholining yanada ommaviy oqimi Janubiy Sibir mongoloid-kavkazoid xususiyatlari bilan tavsiflanadi. Nihoyat, bizning eramizning birinchi asrlarida migratsiya oqimi asosan erkak dolichocephalic Kavkazoid populyatsiyasi boʻlib, ular oxir-oqibat substrat braxisefallarini oʻzlashtirgan[48]. Quyi Volga boʻyidagi sarmatlar dolikokranial boʻlib, oʻrta bosqichda tekislangan yuz va keyingi bosqichda Oʻrta Osiyo yoki Janubiy Sibirdan koʻchmanchilarning koʻchishi bilan bogʻliq boʻlgan keskin profilli yuz bilan ajralib turardi.[49]
Boshning sunʼiy deformatsiyasi odati nihoyatda keng tarqalgan edi[50].
Arxeologiya
[tahrir | manbasini tahrirlash]
Sarmatlar arxeologik madaniyati sarmatlar bilan bogʻliq boʻlib, asosan tepaliklar bilan ifodalanadi. Uning doirasida uchta alohida (xronologik ketma-ket) madaniyatlar ajralib turadi: Erta Sarmatiya ("Proxorovskaya"), Oʻrta Sarmatiya ("Suslovskaya"), Kech Sarmatiya.
Sarmat madaniyatlari turkumidagi ilk sarmat ("Proxorovskaya") IV—II asrlarga toʻgʻri keladi. Miloddan avvalgi e. U 1911-yilda dehqonlar tomonidan qazilgan Proxorovka qishlogʻi (Orenburg viloyatining Sharlik tumani) yaqinida joylashgan tepaliklar tufayli oʻz nomini oldi. Bu tepaliklar 1916 -yilda S. I. Rudenko tomonidan qoʻshimcha oʻrganilgan. M. VA. Rostovtsev , qishloq yaqinidagi qazish materiallarini nashr etgan. Proxorovka birinchi marta bu turdagi yodgorliklarni III-II asrlarga oid tarixiy sarmatlar bilan aniqladi. Miloddan avvalgi "Proxorovka madaniyati" klassik kontseptsiyasini B. N. Volga va Ural mintaqalaridagi shunga oʻxshash yodgorliklar uchun Grakov. Hozirgi vaqtda "Proxorovka madaniyati" ga tegishli boʻlgan soʻnggi yodgorliklar davrlar boshiga toʻgʻri keladi.
Oʻrta Sarmatiya ("Suslovskaya") madaniyati 1927-yilda P.D.Rau tomonidan aniqlangan. Uning davriylashtirishida bunday yodgorliklar A bosqichini (“A”) tashkil etgan va sarmatlarning ilk davriga tegishli. U ushbu yodgorliklarni (ularning koʻpchiligi Saratov viloyatining Sovet tumanida joylashgan Suslov qabristonidan olingan) II asr oxiri - I asr oxiriga toʻgʻri keldi. Miloddan avvalgi e. Davrlashda B. N. Grakov, shunga oʻxshash majmualar Sarmat yoki "Suslovskaya" madaniyati deb atalgan. Bundan tashqari, K. asarlarida. F. Smirnov, ularning orqasida "Oʻrta Sarmat madaniyati" zamonaviy nomi oʻrnatildi.
Dafn marosimlari
[tahrir | manbasini tahrirlash]Qabriston qoʻrgʻonlari — maʼlum bir qoidaga koʻra bir nechta qabrlar joylashgan: halqa yoki qator[51]. Koʻmilganlar toʻrtburchaklar chuqurliklarda yotadilar, orqa tomoniga choʻzilgan, boshlari janubga. Moddiy topilmalardan, odatda, yarim oy shaklidagi dastasi boʻlgan qilich va xanjarlar, bronza va temir oʻq uchlari, jabduqlar toʻplamidan va qisqichlar, ворворки[uk] sopol buyumlar, bronza oynalar, suyak teshuvchi, shpindel va suyak qoshiqlar topilgan.
moddiy madaniyat
[tahrir | manbasini tahrirlash]kiyim
[tahrir | manbasini tahrirlash]Sarmatlarning asosiy kiyimlari uzun, keng shimlar, charm kurtkalar, yumshoq teridan tikilgan etiklar va qirrali kigiz shlyapalar (boshlik) edi.
Qadimgi tarixchilarning guvohliklariga koʻra, sarmatlar " jangovar, erkin, isyonkor qabila va shu qadar shafqatsiz va shafqatsizlarki, hatto ayollar ham erkaklar bilan teng ravishda urushda qatnashgan " (eramizning I asrdagi Rim geografi Pomponius Mela).
Manbalar
[tahrir | manbasini tahrirlash]- ↑ Щукин М. Б. На рубеже эр. СПб.: Фарн, 1994. С. 145.
- ↑ Археология: Учебник. Под редакцией академика РАН В. Л. Янина. М.: Изд-во Моск. ун-та, 2006. С. 327, 344.
- ↑ Сулимирский Т. Сарматы. Древний народ юга России. М.: ЗАО Центрполиграф, 2008. С. 126.
- ↑ Скифы и сарматы: проблемы этничности. Беседа с антиковедом А. Иванчиком
- ↑ Доватур А. И., Каллистов Д. П., Шишова И. А. Народы нашей страны в «Истории» Геродота. — М., 1982. — С. 109.
- ↑ Геродот. «История», 4. 21.
- ↑ Н. Лысенко. Языги на дунайском Лимесе Рима в I—II вв. н. э. — С. 3—4.
- ↑ Sarmatian // Britannica.
- ↑ Асайи (ασάιοι) — сарматское племя, обитавшее в Причерноморье незадолго до нашествия кельтского племени галатов. Из сайев наиболее известен царь Сайтафарн.
- ↑ Плиний Старший. Естественная история. Книга шестая (компиляция переведённых фрагментов)
- ↑ 11,0 11,1 Геродот. «История». 4, 110—117.
- ↑ Доватур А. И., Каллистов Д. П., Шишова И. А. Народы нашей страны в «Истории» Геродота. — М., 1982. — С. 143—147.
- ↑ Геродот. «История», 4. 11.
- ↑ По другой версии, изложенной в главе 4, 13 «Истории», Геродот, ссылаясь на Аристея из Проконнеса, говорит, что скифов вытеснили исседоны (а не массагеты).
- ↑ Доватур А. И., Каллистов Д. П., Шишова И. А. Народы нашей страны в «Истории» Геродота. — М., 1982. — С. 103.
- ↑ А. А. Немировский. Массагеты Геродота и саки тиграхауда. // Эдубба вечна и постоянна. — СПб., 2005. — С. 217—224.
- ↑ Геродот. «История». 1, 201.
- ↑ Доватур А. И., Каллистов Д. П., Шишова И. А. Народы нашей страны в «Истории» Геродота. — М., 1982. — С. 85.
- ↑ Геродот. «История», 4. 119—120.
- ↑ J. Marquart. Eransahr…, P. 155.; Он же. Wehrot und Arang. — P. 136.
- ↑ Лукиан из Самосаты. Токсарид, или дружба, 39.
- ↑ Тадеуш Сулимирский. Сарматы. Древний народ юга России. [www.litmir.net/br/?b=144140&p=27 Языги в Венгрии: ранний период]. М., 2008.
- ↑ 23,0 23,1 Manba xatosi: Invalid
<ref>tag; no text was provided for refs namedМарцеллин XXXI, 2.12—13 - ↑ Флавий Юлий Констант (ок. 320—350 гг.), младший сын Константина I. Цезарем был провозглашён в 333 г. н. э.
- ↑ Аврелий Виктор. «О Цезарях» (XLI).
- ↑ Сократ Схоластик. Церковная история (IV. 31) (Wayback Machine saytida 2013-09-27 sanasida arxivlangan).
- ↑ Roberts W. E. Valentinian I. // An Online Encyclopedia of Roman Emperors.
- ↑ Иордан. «Гетика» (129—130). Перевод Е. Ч. Скржинской.
- ↑ Иордан. «Гетика» (121—127). Перевод Е. Ч. Скржинской.
- ↑ Andoza:Автор „Аланы“, . Российская историческая энциклопедия. М.: ОЛМА МЕДИА ГРУПП, 2011 — 220—221-bet.
- ↑ Клавдий Птолемей. Географическое руководство // ВДИ. 1948. — № 2.
- ↑ Примечание: Европейскую Сарматию Птолемей описывает в части (III, 5) «Географии».
- ↑ Примечание: Азиатскую Сарматию Птолемей описывает в части (III, 8) «Географии».
- ↑ 34,0 34,1 34,2 М. М. Блиев, Р. С. Бзаров. История Осетии
- ↑ „Конный дворик. Энциклопедия конника. Сарматы“. 2017-yil 6-mayda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2022-yil 29-iyun.
- ↑ Georges Dumézil, А. З. Алмазова, Boris Aleksandrovich Kaloev. «Скифы и нарты»
- ↑ Аланы // БРЭ. Т. 1. М., 2005.
- ↑ „Аланы“. 2009-yil 14-fevralda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2022-yil 29-iyun.
- ↑ Н. В. Анфимов. Меоты-предки адыгов. Майкоп 1989
- ↑ 40,0 40,1 Martina Unterländer et al. Ancestry and demography and descendants of Iron Age nomads of the Eurasian Steppe, 03 March 2017
- ↑ Афанасьев Г. Е., Ван Л., Вень Ш., Вэй Л., Добровольская М. В., Коробов Д. С., Решетова И. К., Ли Х., Тун С. Хазарские конфедераты в бассейне Дона // Тезисы докладов на Всероссийской научной конференции «Естественнонаучные методы исследования и парадигма современной археологии». М.: ИА РАН. 2015. С. 9.
- ↑ {{{заглавие}}}.
- ↑ „Ancient Eurasian Steppe selected Y and mtDNA haplogroups and Gedmatch IDs“. docs.google.com. Qaraldi: 2018-yil 15-may.
- ↑ Екатерина Русакова. „Учёные построили «генетическую карту» евразийских степных народов“. nplus1.ru. Qaraldi: 2018-yil 15-may.
- ↑ Maja Krzewińska et al. Ancient genomes suggest the eastern Pontic-Caspian steppe as the source of western Iron Age nomads, 2018
- ↑ Багашев А. Н. Материалы к краниологии сарматов // Вестник археологии, антропологии и этнографии. 1997.
- ↑ „Тацит. О происхождении германцев и местоположении Германии“. www.hist.msu.ru. Qaraldi: 2021-yil 8-may.
- ↑ Балабанова М. А., Пилипенко А. С., Трапезов Р. О., Черданцев С. В. К вопросу о выделении антропологических и генотипических особенностей мигрантов в сарматских популяциях Нижнего Поволжья // Piles of bones: палеоантропология, биоархеология, палеогенетика. СПб.: МАЭ РАН, 2018.
- ↑ Козинцев А. Г. Рец. на кн.: Половозрастная структура сарматского населения Нижнего Поволжья: погребальная обрядность и антропология // Нижневолжский археологический вестник. 2016. Том 15. № 1.
- ↑ Кириченко Д. А. Сарматы Румынии по данным антропологии // Вестник археологии, антропологии и этнографии. 2015. № 1 (28).
- ↑ Байте // БРЭ. Т. 2. М., 2005.