Sarata: Versiyalar orasidagi farq
Oʻzbek imlo, tinish belgilari, ichki havolalar va turkumlar tuzatildi | Oʻzbek imlo, tinish belgilari, ichki havolalar va turkumlar tuzatildi |
2026-yil 21-noyabr, 04:13 dagi (joriy) koʻrinishi
Sarata | |
|---|---|
| Mamlakat | Ukraina |
Sarata (ukrain, bolgar va ruscha: Сарата ; rumincha: Sărata) — Ukraina janubi-gʻarbiy qismidagi Odessa viloyatidagi shahar tipidagi aholi punkti. Bu Budjakning Bessarabiya tarixiy tumanining bir qismi. Aholi soni: 4,227
Tarixi
[tahrir | manbasini tahrirlash]Usmonlilar davri
[tahrir | manbasini tahrirlash]Sarata daryosi vodiysi va unga tutash Moldaviyaning boshqa hududlari 1484-yilda Sulton Boyazid II tomonidan Cetatea Alba (turkcha : Akkirman, ukraincha: Bilgorod Dnistrovskiy) va Chiliyani egallagan, keyin Usmonlilar tarkibiga kirdi. Sarata XVI asrdagi Usmonli soliq registrlarida tez-tez aytilhan, lekin 1597-yilgacha bu nomdagi aholi punkti mavjud emas. Bu vodiy Sulton Salim I tomonidan Makka va Madina manfaati uchun 1517-yilda qoʻlga kiritilgan Budjak hududiga tegishli boʻlgan[1][2][3]. 1610-yilda "Sarata qozi" tatar zodagonlari (mirza) bilan daryo vodiysida yashovchi koʻchmanchi tatar aholisi ustidan yurisdiktsiya toʻgʻrisida nizoga aralashdi[4]. XVII asr oʻrtalarida Usmonli sayyohi Evliya Chalabiy qishlogʻini Sari Ata deb atagan. U aytishicha, bu yerda koʻpchilik tatarlar yashagan va u yerda Sari Ata (tatar/turkcha “Sariq ota”) ismli soʻfiy tasavvufchining qabrini topgan[5]. Bu Evliyo Chalabiy Saratadan Saratadan paydo boʻganini bildiradi.Chunki gidronim aslida ruminch "[apă] sărată" - "shoʻr suv" ga borib taqaladi.
Rossiya hukmronligi ostidagi Germaniya mustamlakasi
[tahrir | manbasini tahrirlash]Bessarabiya Rossiya imperiyasiga 1812 -yilda Buxarest shartnomasiga binoan, Usmonli vassali Moldaviya knyazligidan qoʻshni Usmonli Budjak bilan birga berib yuborilganidan keyin keldi. Yangi sotib olish kolonizatsiya uchun moʻljallangan va dastlab Yangi Rossiyaning general-gubernatoriga topshirildi. Tsar Aleksandr I 1813-yilgi manifestda nemis mustamlakachilarini Yangi Rossiyaning yangi egallab olingan dasht yerlarini mustamlaka qilish uchun mamlakatga chaqirgan. Bu yerda, 1822-yilda nemis emigrantlari ajratilgan 16 000 desyatin (taxminan 18 000 ga) da Sarata va uning qishloq xoʻjaligi yerlarini qayta tiklaganlar. Qishloq dastlab 24 Bessarabian-Germaniya asosiy koloniyalaridan biri boʻlib, keyinchalik filiallari qoʻshilgan.

1822-yilda bu yerga kelgan emigrantlardan 70 ga yaqin muhojir oilalar Bavariya va Vyurtembergdan boʻlgan. Ularning rahbari pastor Ignaz Lindl ham Oilalar katolik va protestant diniga mansub boʻlganOdessaga koʻchib oʻtish uchun ular 1822-yil 19- martda yopiq vagonlarda Sarata daryosiga kelishdi va u yerda qishloqni qurdilar. Giengen an der Brenzlik boy savdogar Kristian Fridrix Verner 1823-yilda 63 yoshida ularga qoʻshildi, biroq bir necha oydan keyin Saratada vafot etdi. Verner oʻzining 25 ming rubl kumush boyligini Sarata jamoasiga vasiyat qildi. Ushbu mablagʻdan taxminan 1843=-yilda cherkov qurildi va 1844-yilda Verner Evangelist nemis oʻqituvchilarini tayyorlash kolleji (Evangelisch-deutsche Lehrerbildungsanstalt Verner), yaʼni, donor nomi bilan Verner maktabi deb ataladi. Bu chor imperiyasidagi nemis tilida soʻzlashuvchi oʻqituvchilar tayyorlaydigan birinchi va Bessarabiyadagi yagona muassasa boʻlgan.
Dindorlar orasida - Germaniya, Sankt-Peterburg va Bessarabiyada 10 000 ga yaqin odam uning vaʼzlariga kelgan - Lindlning ham dushmanlari bor edi. Podshoh oldida unga tuhmat qilib, uni xalq qoʻzgʻolonchisi va mazhab yetakchisi deb aybladilar. Bundan tashqari, katolik ruhoniysi sifatida muqaddas boʻlisa ham u uy bekasi sifatida turmushga chiqdi. Natijada, Lindl 1823-yilda rus podshosi tomonidan quvib yuborilgan. Vernerning biznes sherigi Gottlib Veygel protestant boʻlgan Sarata jamoatining meri lavozimini egallagan. U Lindl tomonidan kiritilgan mulk jamiyatini tugatdi va yerni oilalarga taqsimladi. Sarataning 16000 desyatinlik asl yerida 1830-yillarda Gnadental va Lixtentalning Bessarabiya-Germaniya qishloqlari ham tashkil etilgan.
XX asrda
[tahrir | manbasini tahrirlash]1917-yilda Moldova Demokratik Respublikasi Bessarabiya chegaralarida, yaʼni Sarata shahrida mustaqilligini eʼlon qildi.
1918-yil 27-martda Bessarabiyaning Ruminiya bilan ittifoqidan soʻng, Sarata qishlogʻi Ruminiya tarkibiga kirdi, Cetatea Alba okrugining Tatar-Bunar tumanida. Keyinchalik, okrugni qayta tashkil etish orqali Sarata kommunasi (joyning yangi nomi) Sarata tumani tarkibiga kiritildi, lekin u tuman markazi roliga ega emas. Oʻsha paytda aholining koʻpchiligi nemislar boʻlib, yahudiylar va ukrainlar koʻproq edi. 1930-yildagi aholini roʻyxatga olishda maʼlum boʻlishicha, qishloqning 2661 nafar aholisidan 1948 nafari nemislar (73,21%), 316 nafari yahudiylar (11,88%), 173 nafari ukrainlar (6,50%), 89 nafari ruslar (3,34%), 75 nafari ruminlar (28). %), 38 bolgar (1,43%), 13 ta polyak, 3 ta chex, 2 ta arman, 1 ta venger va 1 ta serb.
Urushlararo davrda bu yerda temir yoʻl vokzali, davlat kasalxonasi, mehribonlik uyi, qariyalar uyi faoliyat koʻrsatgan. “Iakob Staib” qishloq xoʻjaligi mashinalari zavodi ham boʻlhan.
1924-yilda Sarata qishlogʻi (Tatarbunardan 24 km shimolda) " Tatarbunar qoʻzgʻoloni " deb nomlangan qoʻzgʻolonni boshlagan bolsheviklar tomonidan ishgʻol qilinmagan. Ularning isyoni Bessarabiyaning ruminiyalik dehqonlari va nemis koʻchmanchilari tomonidan qoʻllab-quvvatlanmadi.
15-sentabrdan 16-sentabrga oʻtar kechasi Achmangitdagi jandarmeriya posti qoʻmondoni Sarata qishlogʻiga qochishga muvaffaq boʻldi va u yerda 40 ta etnik nemis koʻngilli guruhini toʻpladi. 16-kuni tongda koʻngillilar Ivan Bejan boshchiligidagi qoʻzgʻolonchilarga qarata oʻq uzdilar va kommunistlar qoʻshin yaqinlashayotganini eshitib, Tatarbunarga chekinmaguncha bir necha soat jang qildilar. Qoʻzgʻolonni bostirish uchun Ruminiya hukumati Ruminiya armiyasining III korpusi va dengiz piyoda boʻlinmasidan artilleriya qoʻshinlarini yubordi. Cetatea Albaning birinchi harbiy qismlari 1924-yil 16-sentyabr kuni kechqurun hududga etib kelishdi va Tatarbunar va Achmangit oʻrtasidagi koʻprikda isyonchilarga qarshi jang qildilar va Ivan Bejanni (Koltsov) otib oʻldirdilar.
1940-yil yozida Gitler-Stalin pakti tomonidan qoplangan Bessarabiya Sovet Ittifoqi tomonidan bosib olingandan soʻng, 1600 ga yaqin Bessarabiya-Germaniya mahalliy aholisi 1940-yilning kuzida Germaniya reyxiga va nemislar tomonidan bosib olingan hududlarga koʻchirishga qoʻshildi. Heim Ins Reich ".
Sarata shahrida tugʻilgan taniqli shaxslar
[tahrir | manbasini tahrirlash]- Immanuel Winkler (1886—1932), Sarata shahrida tugʻilgan, 1911-1918 yillarda Xoffnungstalda ruhoniy va "Nemis millatiga mansub rus fuqarolarining butun Rossiya uyushmasi" bosh qoʻmitasining raisi.
- Grigore Nikulesku-Buzeşti (1908—1949), ruminiyalik siyosatchi
- Xaynts Schöch (1940-yilda tugʻilgan), nemis huquq professori va kriminolog
- Xennadiy Xanyev (1990-yilda tugʻilgan), futbolchi
- Vladislav Supryaxa (2000-yilda tugʻilgan), futbolchi
Qoʻshimcha oʻqish
[tahrir | manbasini tahrirlash]- Christian Fieß: Heimatbuch Sarata: 1822-1940 . Muhlacker: [Selbstverlag], 1979 yil.
- Immanuel Vagner: Geschichte der Gründung der Kolonie Sarata 1822–1832 . Shtutgart-Myuhlacker: Heimatmuseum der Deutschen aus Bessarabien, 1967 yil.
- Woldemar Zurkan: Sarata und die Wernerschule. Aus der Geschichte der Auswanderung . Kornwestheim: [Selbstverlag], 1996 yil.
- Schweizer Illustrierte, Schaba ein Schweizerdorf das niemand kennt, 1933 (Digitalisat).
Manbalar
[tahrir | manbasini tahrirlash]- ↑ Chirtoagă, Ion. Târguri și cetăți din sud-estul Moldovei (secolul al XIV-lea — al inceputul secolului al XIX-lea). Chişinău: Editura Prut International, 2004 — 210-226-bet.
- ↑ Keleş, Hamza. „Akkerman Sancağı'nda Yavuz Sultan Selim Han Vakıfları“. G.Ü. Gazi Eğitim Fakültesi Dergisi. 21-jild. 179–188-bet.
- ↑ Güler, Mustafa. Osmanlı Devleti'nde haremeyn vakıfları (XVI-XVII. yüzyıllar), Istanbul, 2002.
- ↑ Başer, Alper. Bucak Tatarları (1550—1700). Unpublished PhD. Afyonkarahisar: Afyon Kocatepe Üniversitesi, 2010 — 201-202-bet.
- ↑ Evliyâ Çelebi Seyahâtnamesi Dağlı: . Istanbul: YKY, 2003 — 201a-bet.