Saqsin
Saqsin, shuningdek Saksin va Saksin-Bolgar nomlari bilan ham tanilgan, XI–XIII asrlarda ravnaq topgan oʻrta asr shahri edi. U Volga deltasida (bugungi Astraxan viloyati) yoki Quyi Volga mintaqasida joylashgan boʻlib, moʻgʻullargacha boʻlgan davrda Saksin-Bolgar nomi bilan maʼlum boʻlgan, moʻgʻullar davrida esa Saroybotuga aylangan. U haqida arab geografi al-G‘arnatiy va fors olimi Qazviniy kabi mualliflar eslab oʻtgan, hamda rohib Benedict Polyakning 1246-yilda moʻgʻul shahzodasi Botuxonning Volga boʻyidagi qarorgohi orqali oʻtgan Giovanni da Pian del Carpine safariga doir hisobotida „Saksinlar yurti“ sifatida qayd etilgan. S. A. Pletneva Saksinni hozirgi Volgograd va Axtubinsk oraligʻiga joylashtiradi.
Rohib Benedict nomni Germaniyadagi sakslar bilan qandaydir bogʻliq deb notoʻgʻri tushungan koʻrinadi va aholisi nasroniylar boʻlib, Qrimdagi (Qrim gotlari) gotlarga qarindosh „gotlar“ deb hisoblanishini daʼvo qilgan. Aslida esa ular, ehtimol, turkiy va musulmon boʻlgan. Paul Pelliot uni "Moʻgʻullar maxfiy tarixi" asarida tilga olingan Sesüd bilan bogʻlaydi[1].
Saqsin ehtimol Sarigʻsin soʻzining arabcha shakli boʻlib, turkiy tillarda „Sariq shahar“ yoki „Oq shahar“ degan maʼnoni anglatadi. Aholisining aniq kimligi nomaʼlum, biroq Karpine maʼlumotlariga koʻra, Saksin viloyatida qoʻngʻirot-qipchoq (kuman)lar yashagan. U qadimiy xazar poytaxti Idil vayronalari yaqinida joylashgan boʻlgan, biroq uning hech qanday keyingi davr xazar davlatiga mansubligini koʻrsatuvchi dalil yoʻq. Shahar Qipchoq hududida boʻlgan va ehtimol ularning knyazliklaridan birining markazi vazifasini bajargan. Baʼzi manbalarga koʻra, u Volga bolgarlari taʼsiri ostida boʻlgan.
Qazishmalar
2003-yildan boshlab Astraxan davlat universiteti olimi Dmitriy Vasilyev Volga deltasi hududidagi Samosdelka qishlogʻi (ruscha: Самосделка) yaqinidagi Samosdelskoye yodgorligida bir qator qazishma ishlarini olib bordi. Vasilyev oʻrta qatlamlardan topilgan buyumlarni xazar, oʻgʻuz va bolgar madaniyatiga mansub deb hisoblab, Saqsin joylashgan oʻrinni topdim, degan xulosaga keldi. Masala hanuz hal etilmagan. Saray Batu shahrining markazi bir qancha ekspeditsiyalar davomida qazib oʻrganilgan boʻlib, u, ehtimol, dastlabki Saqsinning chekka qismida joylashgan boʻlgan. Atil xarobalari esa Saqsinga tegishli qatlamlar ostida yotgandek boʻlishi mumkin[2].
Manbalar
- ↑ Ostrowski, Donald (1998). "A little-known source about the initial stage of Mongol penetration into Crimean Gothia". Bulletin of the School of Oriental and African Studies 61 (3): 465–466. https://www.jstor.org/stable/3107754?seq=1.
- ↑ [1]