Kontent qismiga oʻtish

Said Nursiy

ZiyoSfera, erkin ensiklopediya
Said Nursiy

Ustod • Badiuzzamon

Pasport surati, 1918-yil
Shaxsiy maʼlumotlar
Vafoti 23 mart 1960 (yoshi 82–83)[5].
Urfa, Turkiya
Dini Islom
Ota-onasi
  • Soʻfi Mirzo (otasi)
  • Nuriye Xonim (onasi)
Hudud Turkiya
Mazhab Sunniy
Yurisprudensiya Shofiʼiylik[3].
Imom Ashʼariy[4].
Asosiy qiziqish(lar)i Ilohiyot[6], tafsir[6], Iymonni yangilash[7] Kalom, Balog‘at, Ilm‑fan va dinning mosligi[8], Antikommunizm[9].

Said Nursiy[a] (1877[16] – 1960-yil 23-mart) Turkiyalik kurd islom olimi boʻlib, olti ming sahifadan oshadigan Qur’on tafsiridan iborat „Risola‑i Nur“ majmuasi muallifidir[17][18]. U oʻz eʼtiborini shaxsiy islomiy iymonni „taʼlim, oʻzini isloh qilish va boshqalarga xizmat qilish“ orqali yangilashga qaratgan[19].

Zamonaviy fan va mantiq kelajakning yoʻli deb ishongan holda, u dunyoviy maktablarda diniy fanlarni, diniy maktablarda esa zamonaviy fanlarni oʻqitishni targʻib qilgan[17][18][20]. U odatda izdoshlari orasida Badiuzzamon (بدیع‌الزمان; soʻzma-soʻz tarjimasi — „zamonda tengsiz mo‘jiza“) va Ustod (استاد; soʻzma-soʻz tarjimasi — „ustoz“)[21] faxriy unvonlari bilan tanilgan.

Nursi Turkiyada islomning qayta tiklanishida muhim rol oʻynagan[22][23] va hozir butun dunyoda bir necha million izdoshlarga ega boʻlgan diniy harakatga ilhom bergan[24][25]. Uning izdoshlari Nurcu harakati yoki Nurcu jamoati nomi bilan tanilgan[26]. 2008-yildagi bir nashrga koʻra, Nurcu izdoshlari soni dunyo boʻyicha 5–6 million kishi deb baholanadi, shuningdek, taxminan 5500 ta dersxona (Nursiy asarlari oʻrganiladigan zallar) mavjud[27][28].

Dastlab islom nomidan siyosiy faol boʻlgan Nursiy, Usmonli imperiyasi qulashi ortidan siyosatdan voz kechib, oʻzini islom haqida kitoblar yozishga bagʻishladi.

Hayoti

Nursi hayotini uch davrga boʻldi:

  1. „Eski Said“ davri – unda u islomga eng yaxshi xizmatni siyosiy faoliyat orqali koʻrsatish mumkin, deb ishonib, siyosatda faol boʻlgan. Bu davr tugʻilishidan Birinchi jahon urushi tugagach 1920‑yillarning boshlarigacha davom etgan.
  2. „Yangi Said“ davri – Usmonli imperiyasi qulashi bilan yuzaga kelgan larzalar ortidan boshlangan boʻlib, Nursiyni chuqur shaxsiy oʻzgarishga olib keldi. U siyosatdan butunlay voz kechib, „Risola‑i Nur“ majmuasini yozishga eʼtibor qaratdi. Unda u islom haqiqatini aql bilan isbotlashga harakat qilganini daʼvo qiladi. Bu davrning katta qismi zindon va surgunda oʻtgan. Bu davr 1949-yilda Afyon qamoqxonasidan ozod qilingach tugagan.
  3. „Uchinchi Said“ davri 1949-yildan 1960-yildagi vafotigacha davom etdi. Bu davrda Turkiyada birinchi demokratik saylovlar oʻtkazildi va Nursiy nisbatan erkinlikka erishdi[29].

„Eski Said“ davri

Said Nursiy Said Okur nomi bilan Usmonli imperiyasining Bitlis viloyatidagi Hizan yaqinidagi kurd qishlogʻi Nursda tugʻilgan[30]. Uning otasi Mirzo va onasi Nuriye ikkovi ham Ahl al-Baytga (islom paygʻambari Muhammad avlodiga) mansub ekani aytiladi[31]. Ular yetti farzandli boʻlib, kamtarona turmush kechirgan[32]. Yoshligida u Qodiriya tasavvuf tariqatiga mansub boʻlgan[32].

Nursiy anʼanaviy icâzetnoma (diplom) ola olmagan, biroq qisqa muddatli madrasalarga tashriflar va mahalliy mashhur shayxlar orqali norasmiy tarzda taʼlimini davom ettirgan[32].

U Siirtdan akasinikiga borish uchun ketadi, biroq bir muddatdan keyin qaytib kelib, Mulla Fathulloh madrasasiga borgan. U tez orada oʻqigan barcha diniy kitoblari („Suyutiy“, „Mulla Jomiy“ va boshqalar) va ularni tushunishi bilan Fathullohni hayratda qoldirgan.

Aytilishicha, Said koʻplab kitoblarni yoddan oʻqiy olgan.

Shunda u [Mulla Fathulloh] uning xotirasini sinab ko‘rishga qaror qildi va unga basralik al‑Haririyning (1054–1122) (aql-u zakovati va xotira qudrati bilan ham mashhur) Maqomat al‑Haririy asarini berdi. Said bir sahifani bir marta o‘qib, uni yod oldi va keyin yoddan takrorlab berdi. Mulla Fathulloh hayratini izhor qildi[33] va uning isteʼdodi haqida Siirt boʻylab boshqa olimlarga xabar tarqatdi.

Shundan soʻng Siirt ulamolari unga „zamonda tengsiz moʻjiza“ maʼnosidagi „Badiuzzamon“ taxallusini berdilar[34].

U 13–14 yoshlarida boʻlganida, madrasa dasturidagi yuzdan ortiq kitobni atigi uch oyda tamomlagani aytiladi, holbuki odatda bu 10–15 yilni olardi. Saidning yondashuvi har bir kitobning asosiy gʻoyalarini tushuntirib berish uchun faqat oʻqituvchiga tayanish, qolganini esa mustaqil oʻqib oʻzlashtirishdan iborat edi[34].

Said Nursiy jiyani va shogirdi Abdurrahmon bilan

Nursiy Van valisi, 1847–1913-yillarda yashagan Tohir posho himoyasi va homiyligini qoʻlga kiritdi va 1897–1907-yillarda Vanda yashadi. U Van viloyati valisi tomonidan uning qarorgohida istiqomat qilishga taklif qilinganligi aytiladi[35]. Vali kutubxonasida Nursiy ilgari kira olmagan ilmiy bilimlar xazinasiga ega boʻldi. U bu davrda islomiy fanlardan tashqari tarix, geografiya, matematika, geologiya, fizika, kimyo, astronomiya va falsafa asoslarini oʻrgangan va oʻqigan 90 kitobni yod olgan, deyilgan[36].

Said Nursiy shu yerda usmonli turk tilini ham oʻrganganligi aytiladi[manba kerak]. Shu davrda u Usmonli imperiyasining Sharqiy viloyatlarida[37] ilmiy va diniy (islomiy) taʼlimni uygʻunlashtiradigan „Madrasat uz‑Zahro“ nomli universitet barpo etish rejasini ishlab chiqqan va bu orqali mintaqa taʼlimini umumiy ravishda yuksaltirishni reja qilgan. U bu loyiha uchun Usmonli sultoni Mehmed Vdan moliyaviy koʻmak ola oladi va qurilish 1913-yilda boshlandi, biroq Birinchi jahon urushi boshlanishi bilan loyiha bekor qilingan[38].

1907-yil oxirida u Istanbulga keldi va bu yerda kurd hamjamiyati bilan yaqinlashdi, kurd ziyolilari bilan uchrashdi hamda Kürd Teavün ve Terakki Cemiyeti (Kurdlar oʻzaro yordam va taraqqiyot jamiyati)ga qoʻshildi[32]. 1908-yildagi Yosh turklar inqilobidan soʻng Nursiy konstitutsiyaviy tuzumning gʻayratli tarafdoriga aylandi va bir qator gazetalarda shariat va islom anʼanasidagi meşveret (mashvarat/shoʻro)ning ahamiyati, taʼlim zarurati va kurdlarning ehtiyojlarini taʼkidlovchi maqolalar chop etdi. 1909-yildagi qarshi inqilob (31‑mart voqeasi)dan keyin Nursi hibsga olinib sud qilindi, biroq barcha ayblovlardan oqlanib chiqdi[32].

Keyingi yili Nursiy konstitutsiyachilikni targʻib qilish va yangi tuzumning armanlar bilan ittifoqini kurd aholisi orasida oqlash umidida Vanga qaytdi[32]. 1911-yilda undan armanlarni (nasroniy boʻlgan) Usmonli viloyatlariga hokim qilib tayinlash gʻoyasi haqida fikri soʻralganda, u bunday tayinlovda armanlarning muhandis, soatsoz va hokazo boʻlishida zarar yoʻqligidek, bundan hech qanday zarar koʻrmayotganini aytgani rivoyat qilinadi[39].

Bu davrda u William Ewart Gladstone – Britaniya mustamlakalar vaziri – Britaniya parlamentida: „Musulmonlar qoʻlida Qur’on bor ekan, biz ularni boʻysundira olmaymiz. Biz yo uni ularning qoʻlidan olishimiz, yoki uni sevmay qoʻyishlariga erishishimiz kerak“, deganini oʻqib, taqvodorligidan junbushga kelgan. Nursiy goʻyoki: „Men butun dunyoga Qur’on oʻlmas, tugamaydigan Quyosh ekanini isbotlab koʻrsataman!“[40], deya eʼlon qilib, keng qamrovli „Risola‑i Nur“ asarini – Qur’on va islomga doir oʻz tafsir va talqinlaridan, hamda oʻz hayoti haqidagi yozuvlardan iborat toʻplamni[41] yozishga kirishgan.

Birinchi jahon urushi

Usmonli imperiyasi urushga kirgach, Rossiya Turkiyaning sharqiy qismini bosib oladi. Nursiy shogirdlari bilan birga bosqinga qarshi kurashish uchun koʻngillilar brigadasini tuzdi[42] va 3‑armiyada brigada qoʻmondoni sifatida xizmat qildi[43][44][32]. Urush chogʻida Nursiy ogʻir oʻqqa tutilishiga qaramay, oʻzi ham xandaqlarga tushgani, shu bois qoʻmondonligi ostidagi askarlar uning jasoratiga qoyil qolganlari aytiladi[manba kerak]. Aynan shu tajribalar chogʻida u goʻyoki ot ustida yoki xandaqlarga qaytgan paytlarida kotibiga ogʻzaki aytib turib, Qur’on tafsiri – Ishorot ul‑Ijoz [tr]ni yozdirgan[45]. Jang vaqtida oyogʻi singan va rus qoʻshinlariga taslim boʻlishga majbur boʻlgan. U ruslar tomonidan asirga olinib, Moskvaning shimoli‑sharqidagi Kostroma harbiy asirlar lagerida ikki yarim yil saqlangan.

Rivoyatlarga koʻra, bir kuni asirlik davrida rus qoʻshinlari bosh qoʻmondoni buyuk knyaz Nikolay Nikolayevich lager tekshiruvi uchun kelgan. U uning oldidan oʻtganida, boshqa asirlardan farqli oʻlaroq, Nursiy oʻrnidan turmagan. U yana yonidan oʻtganda ham Nursiy Nikolayevichga eʼtibor bermagan. Nikolayevich undan kim ekanini biladimi, deb soʻragan. Nursiy uni bilishini, lekin oʻzi ulamo boʻlgani va iymonli kishi iymonsiz kishidan ustun ekanini, shu bois oʻrnidan turishi oʻz iymoniga hurmatsizlik boʻlishini aytgan. Rossiya harbiy sudi uning oʻlim jazosini buyurgan. U jazodan oldin oxirgi namozini oʻqishga ruxsat soʻragan. Bir necha daqiqadan soʻng uni olib kelib, koʻzini bogʻlashmoqchi boʻlishgan, biroq u buni rad etib, jannatga boqishni istayotganini aytgan. Nikolayevich uning jasoratidan qoyil qolib, bu xatti‑harakati haqorat emas, balki oʻziga boʻlgan hurmati ekanini tushungan. U darhol qatlni toʻxtatishni buyurib, undan kechirim soʻragan. Keyinroq Nursiyga yaqin atrofdagi tatar masjidida qolishga ruxsat berilgan[46].

Rossiyadagi Fevral inqilobi Rossiya urush harakatlarini izdan chiqardi va boshqa koʻplab usmonli harbiy asirlari kabi Nursiy ham qochib qutuldi[32]. U 1918-yil iyun oyida Istanbulga qaytib keldi va qahramon sifatida kutib olindi[47].

Armanlar qurbonlari

1915–1917-yillarda taxminan bir million arman Suriya sahrosidagi majburiy yurishlar chogʻida halok boʻlgan. Boshqa koʻplar, asosan ayollar va bolalar, majburan islomga oʻtkazilgan. Nursiy 1915-yil bahori va yozida armanlar qirgʻin qilinayotgan vaqtda toʻrtta muhim shahar – Erzurum, Van, Mush va Bitlisda boʻlgan. Nursiy Bitlisda arman ayollari va bolalarini qirgʻindan qutqarishga harakat qilganini guvohlik bilan bayon qilgan. U bunga qanchalik muvaffaq boʻlgani, shuningdek boshqa arman fuqarolariga munosabati qanday boʻlgani hamon noaniq boʻlib qolmoqda[32]. Abdürrahim Oʻzer soʻzlariga koʻra, Nursiyning Birinchi jahon urushi davrida arman fuqarolariga boʻlgan munosabati hanuz „bahsli mavzu“dir[32].

Istanbulning inglizlar tomonidan bosib olinishi va unga qarshilik

Birinchi jahon urushidan keyin Istanbul chet el qoʻshinlari tomonidan ishgʻol qilingach, Nursiy ochiq tanqidchi sifatida maydonga chiqdi. U chet el kuchlari diniy yetakchilarni Anadoludagi yangi milliy ozodlik harakatini zaiflashtirish uchun qanday qilib boshqarayotganini fosh etdi. Britaniyaliklar bosimi ostidagi Usmonli hukumati hatto harakatga qarshi fatvo ham chiqardi. Nursiy bu fatvoga boʻysunmay, uni omma oldida haqiqiy emas deb eʼlon qildi[48].

„Risola‑i Nur“ va „Nurcu harakati“ („Yangi Said“ davri)

1922-yilda Usmonli sultonligi tugatilgach, Nursiy Anqaraga bordi va u yerda parlament tomonidan kutib olindi. Uning islomiy respublika haqidagi qarashlari Mustafa Kamol Otaturkning dunyoviy respublika haqidagi rejalariga zid edi va u bu yerda qolmadi[32]. 1924-yilda Istanbulga qisqa tashrifdan soʻng Nursiy Vanga qaytdi va jamoat hamda siyosiy hayotdan chetga chiqdi. U familiyasini tugʻilgan qishlogʻi nomidan kelib chiqib, Nursiyga oʻzgartirdi va asta‑sekin oʻzini kurd islom ziyolisidan Atatürkning yangi dunyoviy dunyosidan hijrat qilayotgan, iymonni yangilovchi yuz yillik mujaddid sifatida koʻra boshladi[32].

Taʼlimoti va harakati

Said bu davrda Turkiya dunyoviylashuv koʻrinishida namoyon boʻlayotgan kufr va buzuqlikdan katta xavf ostida turibdi, deb hisoblagan[manba kerak]. (Masalan, xalifalik bekor qilindi, haftalik dam olish kuni anʼanaviy islomiy ibodat kuni boʻlgan jumadan yakshanbaga oʻzgartirildi, taqvim hijriydan gregorianga oʻtkazildi va yozuv alifbosi almashtirilib, arab yozuvidan lotin yozuviga oʻtildi.)[49][50][51]. Shu bois Nursiyning fikricha, bu davrda insoniyat uchun qilinishi mumkin boʻlgan eng buyuk xizmat islom iymonini asrash edi va u buni oʻzining „Risola‑i Nur“ asari orqali amalga oshirishni maqsad qilgan[52].

„Risola‑i Nur“ inson mavjudligining asosiy savollariga – Xudoning borligi, ruhning tabiati va hayot maqsadi kabi masalalarga javob izlaydi. „Risola‑i Nur“ koʻr‑koʻrona eʼtiqod yoki mistikaga tayanmaydi. Aksincha, u eʼtiqod haqiqatlarini isbotlash uchun aql va mantiqdan foydalanadi[53], hamda Qur’onda zamonaviy fan uchun zarur boʻlgan bilim mujassam ekanini taʼkidlaydi[53]. Shu bois u har xil kelib chiqish va eʼtiqodga mansub odamlarga ham tushunarli boʻlishi mumkin[53].

„Risola‑i Nur“da Nursiy agar bir rasmni koʻrsangiz, rassom bor, deb xulosa qilish kerakligini aytadi. Rasm rassomsiz boʻla olmaydi. Tabiat – sanʼat, lekin Sanʼatkor emas. Har bir mavjudotda yashirin qoʻl bor. Hayvonlarning gʻayrioddiy qobiliyatlari (masalan, sigirlarning dagʻal oʻtdan inson uchun zarur oziq moddalar ishlab chiqarishi, daraxtlarning fotosintez orqali shakar hosil qilib, 200 fut balandlikdagi barglarga suv yetkazishi, oʻsimliklarning kichik urugʻdan oʻsishi) ularning oʻzlariga emas, Yaratganga nisbat berilishi kerak. U Xudoning borligini isbotlash uchun oʻxshatishlar, aql va mantiqdan foydalanadi[54]. Nursiy soʻzlariga koʻra, koinotdagi barcha tizimlar oʻzaro bogʻlangan. Galaktikalarni yaratgan Zot Yer, inson va boshqa barcha mavjudotlarni ham Yaratgan boʻlishi kerak. Uning soʻzlari bilan aytganda, „chivin koʻzini yaratgan Zot Quyoshni ham yaratgan boʻlishi kerak“[55].

Uning fikricha, musulmon olamining uch dushmani bor: johillik, qashshoqlik va tafriqa. Bu uch dushmanni yengish uchun musulmonlar uch qurolni qoʻllashlari lozim: taʼlim, sanoat/hunarmandchilik va birlik[56].

Nursiy materializm va ateizmni, ularning manbai boʻlgan materialistik falsafani bu ilm, aql va sivilizatsiya asrining haqiqiy dushmani deb hisoblagan[57][58]. Ular bilan u „Risola‑i Nur“dagi (oʻzi haqiqat, deb bilgan) aqliy dalillar orqali kurashdi va „Risola‑i Nur“ni bu dushmanlar keltirgan jamiyat buzuqligiga qarshi eng samarali toʻsiq deb bildi.

„Risola‑i Nur“dan tashqari, Nursiy harakatining muvaffaqiyatida uning tanlagan usuli ham katta rol oʻynagan boʻlib, uni ikki ibora bilan jamlash mumkin: mânevî jihod, yaʼni „maʼnaviy jihod“ yoki „jismoniy boʻlmagan jihod“ va „ijobiy harakat“[59][60]. Shu maʼnaviy jihodni davom ettirish uchun Nursiy shogirdlaridan kuch ishlatish va tartibsizlik keltiruvchi xatti‑harakatlardan butunlay tiyilishni qatʼiy talab qilgan. „Ijobiy harakat“ va jamoat tartibi hamda xavfsizligini saqlash orqali kufr kuchlari keltirgan deb hisoblangan „zarar“ Qur’onning „shifo“ beruvchi haqiqatlari bilan „tuzatilishi“ mumkin, deb hisoblagan.

Nursiyning taʼsiri asoschi otasi va Turkiya Respublikasining birinchi prezidenti Mustafa Kamol Otaturkni ham tashvishga solgan[61], shuning uchun Otaturk Nursiyga Turkiyaning sharqiy viloyatlari uchun „Diniy ishlar vaziri“ lavozimini taklif etib, u orqali Nursiy rejimga qarshi chiqmasligiga erishmoqchi boʻlgan, biroq Nursiy bu lavozimdan voz kechgan[62][63]. Shundan soʻng Nursiy Isparta viloyatiga surgun qilindi, bunga, boshqa narsalar qatori, azonning arabcha aytilishi ham sabab qilib koʻrsatildi[64]. Uning taʼlimoti bu yerda odamlarni oʻziga tortgach, Isparta gubernatori uni Barla nomli qishloqqa joʻnatdi va u yerda u „Risola‑i Nur“ning uchdan ikki qismini yozdi[65][66]. Bu qoʻlyozmalar mintaqaning boshqa bir qishlogʻi Savga yuborilib, u yerda odamlar ularni 1928-yilda rasmiy ravishda almashtirilganiga qaramay, arab yozuvida koʻpaytirdilar[64][66]. Tayyor boʻlgach, bu kitoblar „Nurcu pochta tizimi“ orqali butun Turkiyadagi Nursiy shogirdlariga yuborilgan[67]. Nursiy takror va takror dunyoviy rejim tomonidan unga qilinayotgan barcha taʼqib va mashaqqatlarni Xudoning neʼmati deb aytgan va ular rasmiy diniy tuzumni yoʻq qilib, bilmagan holda turklarning yagona haqiqiy dini sifatida ommaviy islomni qoldirganini taʼkidlagan[66].

Shayx Said 1926-yildagi Shayx Said qo‘zg‘oloniga Said Nursiyni ham taklif qilgan, biroq Said Nursiy buni rad etib, tanqid qilgan[68][69]. Shayx Said bilan kelishmovchiliklariga qaramay, uni koʻp marotaba Shayx Said bilan adashtirib, nishonga olishgan[70]. Shayx Said qoʻzgʻolonidan keyin u Burdurga surgun qilingan[32]. Said Nursiy kurd mustaqilligiga qarshi boʻlgan va Usmonli imperiyasining qayta tiklanishini yoqlagan[71].

Said Nursiy hayotining katta qismini (20-yildan ortiq) qamoq va surgunda oʻtkazdi, diniy uygʻonishga sarmoya kiritgani uchun dunyoviy davlat tomonidan taʼqib qilingan[72]. U shogirdlariga qamoqda boʻlgan paytlarida ham „Risola‑i Nur“ kitoblarini tarqatish va odamlarni ularni oʻrganishga undashga eʼtibor qaratishni maslahat bergan. „Risola‑i Nur“ majmuasining katta qismi surgun yoki qamoq davrida yozilgan[73].

Kelajakda „Mahdiyning oltin davri“ deb hisoblanadigan davr keladi va 30–40 yil davom etadigan bu davrdan soʻng yana dinsizlik ustunlik qiladi, deb ishonilgan. Uning fikricha, Qiyomat kufr ahli boshiga hijriy 1530–1540-yillar oraligʻida tushishi mumkin[74].

Keyingi hayoti („Uchinchi Said“ davri)

Nursiy taʼlimotining mashhurligi ortib, hatto ziyolilar va harbiylar orasiga ham tarqalishi hukumatni xavotirga soldi va u dunyoviylikni talab qiluvchi qonunlarni buzganlikda ayblanib, surgunga yuborildi[manba kerak]. U 1956-yilda bu ayblovlarning barchasidan oqlangan[66].

Hayotining soʻnggi oʻn yilligida Said Nursiy Isparta shahriga joylashdi[manba kerak]. Koʻp partiyaviy tizim joriy etilgach, u izdoshlariga ayrim diniy erkinliklarni tiklagan Demokratik partiya (yetakchisi Adnan Menderes)ga ovoz berishni maslahat bergan[66]. Said Nursiy qatʼiy antikommunist boʻlgan va kommunizmni davrning eng katta xatari sifatida qoralagan. 1956-yilda unga asarlarini bosma shaklda nashr etishga ruxsat berildi. Uning kitoblari „Risola‑i Nur“ („Ilohiy nurning maktublari“) nomi ostida jamlangan.

U Urfaga safar chogʻida holdan toyib vafot etgan[75]. U paygʻambar Ibrohim (Abraham) tugʻilgan, deb eʼtiqod qilinadigan gʻorninng roʻparasidagi maqbaraga dafn qilingan[76][77]. 1960-yildagi Turkiyadagi harbiy davlat to‘ntarishidan soʻng, keyinchalik oʻng qanot siyosatchi boʻlgan Alparslan Türkeş boshchiligidagi askarlar guruhi uning qabrini ochib, xalq orasidagi ziyoratlarni oldini olish maqsadida jasadini 1960-yil iyul oyida Isparta yaqinidagi nomaʼlum joyga koʻchirib koʻmdilar[78][79].

Nursiy vafotidan keyingi Nur harakati

"Risola‑i Nur" kitoblari boʻyicha dars

Nursiy vafotidan ikki oy oʻtgach, 1960-yil 27-mayda davlat to‘ntarishi sodir boʻlib, demokratik yoʻl bilan saylangan Demokratik partiya hukumatini agʻdarib tashladi va Turkiyada nisbatan siyosiy erkinlik davri tugadi. Bosh vazir qatl etildi va Nur harakati aʼzolari ham taʼqib qilindi[80].

Keyingi yillarda Nur harakatidan bir nechta oqimlar ajralib chiqdi, jumladan Gyulen harakati, „Okuyujular“ (Oʻquvchilar) harakati, Yangi Asiya harakati, „Yazijilar“ (Nashriyotchilar) harakati shular jumlasidandir[8][80].

Ommaviy madaniyatda

1999-yilda nashr etilgan Fred Reedning sayohat kitobi Turkiya boʻylab Said Nursiy izidan qilgan sayohatini tasvirlaydi[81].

2011-yilda Nursiy biografiyasiga asoslangan Ozod inson nomli turk filmi suratga olindi[82].

2011-yilda uning hayoti haqida „Xudoning sodiq quli: Barla“ nomli animatsion film suratga olindi[83].

Yana qarang

Izohlar

  1. ↑ turkcha: Said Nursî; usmonli turkcha: سعيد نورسی‎‎; kurdcha: سەعید نوورسی; shuningdek Said‑i Nursî yoki Said‑i Kurdî shakllarida yoziladi[14][15]

Manbalar

  1. ↑ „Bediüzzaman Said Nursi'nin köyü Nurs, TRT'de“.
  2. ↑ Ian Markham, Globalization, Ethics and Islam: The Case of Bediuzzaman Said Nursi, Introduction, xvii
  3. ↑ Şükran Vahide. Bediuzzaman Said Nursi: Author of the Risale-i Nur. Islamic Book Trust, 27 May 2019 — 174-bet. ISBN 9789675062865. „My name is Sa'id, I am known as Bediuzzaman, my father's name was Mirza. I am not connected to any well-known family. I belong to the Shafi'i school of law. I am a subject of the Ottoman State.“ 
  4. ↑ Ozgur, Koca. Said Nursi's Synthesis of Ash'arite Occasionalism and Ibn 'Arabi's Metaphysical Cosmology: "Diagonal Occasionalism," Modern Science", and "Free Will". UMI Dissertations Publishing — 217-bet. ISBN 9781303619793. 
  5. ↑ Ian Markham, Engaging with Bediuzzaman Said Nursi: A Model of Interfaith Dialogue, p 4. ISBN 0754669319
  6. ↑ 6,0 6,1 Gerhard Böwering, Patricia Crone, Mahan Mirza, The Princeton Encyclopedia of Islamic Political Thought, p482
  7. ↑ Robert W. Hefner, Shari?a Politics: Islamic Law and Society in the Modern World, p 170. ISBN 0253223105
  8. ↑ 8,0 8,1 8,2 „IDENTITY AND THE NUR MOVEMENT IN TURKEY“.
  9. ↑ „Said Nursi“.
  10. ↑ „Risale Online“.
  11. ↑ Yavuz, M. Hakan (1999). "Towards an Islamic Liberalism?: The Nurcu Movement and Fethullah Gülen". Middle East Journal 53 (4): 584–605. https://www.jstor.org/stable/4329392. 
  12. ↑ 12,0 12,1 12,2 David Livingstone, Black Terror White Soldiers: Islam, Fascism and the New Age, p. 568. ISBN 1481226509
  13. ↑ M. Hakan Yavuz, John L. Esposito, Turkish Islam and the Secular State: The Gülen Movement, p. 6
  14. ↑ The Margins of Empire: Kurdish Militias in the Ottoman Tribal Zone, 2011 — 106 & 116-bet. 
  15. ↑ Bediuzzaman Said Nursi: Author of the Risale-i Nur. The Other Press, 2019 — 195-bet. 
  16. ↑ Şükran Vahide, Islam in Modern Turkey: An Intellectual Biography of Bediuzzaman Said Nursi, p 3. ISBN 0791482979
  17. ↑ 17,0 17,1 Gerhard Böwering, Patricia Crone, Mahan Mirza, The Princeton Encyclopedia of Islamic Political Thought, p. 482. ISBN 0691134847
  18. ↑ 18,0 18,1 Ian S. Markham; Suendam Birinci; Suendam Birinci Pirim (2011). An Introduction to Said Nursi: Life, Thought and Writings. Ashgate Publishing, Ltd, p 194. ISBN 978-1-4094-0770-6.
  19. ↑ Turner, Colin; Horkuc, Hasan. Said Nursi, 2009. Qaraldi: 2025-yil 24-dekabr. 
  20. ↑ Said Nursi, Munazarat, p. 86 „The religious sciences are the light of the conscience; the modern sciences are the light of the mind; only on the combining of the two does the truth emerge. The students’ aspiration will take flight with those two wings. When they are parted, it gives rise to bigotry in the one, and skepticism and trickery in the other.“
  21. ↑ „nur.org“. www.nur.org. 2017-yil 1-fevralda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2026-yil 6-fevral.
  22. ↑ Omer Taspinar, Kurdish Nationalism and Political Islam in Turkey: Kemalist Identity in Transition (Middle East Studies: History, Politics & Law), p. 228. ISBN 041594998X
  23. ↑ Serif Mardin, Religion and Social Change in Modern Turkey: The Case of Bediuzzaman Said Nursi, p. 23. ISBN 0887069967
  24. ↑ Şükran Vahide, Islam in Modern Turkey: An Intellectual Biography of Bediuzzaman Said Nursi, p. 425. ISBN 0791482979
  25. ↑ Akyol, Mustafa „Render Unto Atatürk“. First Things (2007-yil mart). Qaraldi: 2021-yil 20-may.
  26. ↑ Balci, Bayram (June 2003). "Fethullah Gu¨len's Missionary Schools in Central Asia and their Role in the Spreading of Turkism and Islam". Religion, State and Society 31 (2): 153. doi:10.1080/09637490308283. https://archive.org/details/sim_religion-state-society_2003-06_31_2/page/152. 
  27. ↑ Banchoff, Thomas. Religious Pluralism, Globalization, and World Politics. Oxford University Press, 2008 — 237-bet. 
  28. ↑ Turner, Colin (21 September 2010). "The Six-Sided Vision of Said Nursi: Towards a Spiritual Architecture of the Risale-i Nur". Islam and Christian–Muslim Relations 19 (1): 53–71. doi:10.1080/13510340701770295. https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/13510340701770295?needAccess=true. 
  29. ↑ Balcı, Ramazan. Bediuzzaman Said Nursi: "wonder of the age". Clifton, NJ: Tughra Books, 2011 — 177-bet. ISBN 978-1-59784-260-0. 
  30. ↑ Vahide, Şükran. Islam in modern Turkey: an intellectual biography of Bediuzzaman Said Nursi. SUNY Press, 2005 — 3-bet. ISBN 978-0-7914-6515-8. „They [Said Nursî's parents] were among the settled Kurdish population of the geographical region the Ottomans called Kurdistan.“ 
  31. ↑ „The Great Islamic Scholar“ (2010-yil 17-sentyabr).
  32. ↑ 32,00 32,01 32,02 32,03 32,04 32,05 32,06 32,07 32,08 32,09 32,10 32,11 32,12 Özer, Abdürrahim „Said Nursi“. International Encyclopedia of the First World War (2018-yil 27-avgust). Qaraldi: 2025-yil 25-dekabr.
  33. ↑ Şükran Vahide. (2005). Islam in Modern Turkey. State University of New York Press, ISBN 0-7914-6515-2
  34. ↑ 34,0 34,1 Balcı, Ramazan. Bediüzzaman Said Nursi "Wonder of the Age". Tughra Books, 2011 — 28–30-bet. ISBN 978-1-59784-260-0. 
  35. ↑ Vahide, Şükran. Bediuzzaman Said Nursi. Islamic Book Trust, 2011 — 28-bet. ISBN 978-967-5062-86-5. 
  36. ↑ „Books Bediuzzaman memorized“ (2010-yil 27-avgust).
  37. ↑ Islam at the crossroads: On the life and thought of Bediuzzaman Said Nursi İbrahim M. Abu-Rabi: . SUNY Press, 2003 — xvii, 6-bet. ISBN 978-0-7914-5700-9. 
  38. ↑ „Medresetu'z Zehra“ (2006-yil 17-noyabr).
  39. ↑ Nursi, Said. Munazarat. 
  40. ↑ Vahide, Şükran. Islam in modern Turkey: an intellectual biography of Bediuzzaman Said Nursi. SUNY Press, 2005. 
  41. ↑ „Said Nursi'nin Yeşilay'ın kurucusu olduğu doğru mudur? Bu teşkilatın Kurtuluş Savaşı ile hiçbir ilgisinin olmadığı söylenmektedir. Buna ne dersiniz?“ [Is it true that Said Nursi was the founder of the Green Crescent? It is said that this organization has nothing to do with the War of Independence. How about that?] (tr). Sorularla Risale (2012-yil 25-fevral). 2019-yil 16-iyunda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2016-yil 16-yanvar.
  42. ↑ Balcı, Ramazan. Bediüzzaman Said Nursi "Wonder of the Age". Tughra Books, 2011 — 59-bet. ISBN 978-1-59784-260-0. 
  43. ↑ Mermer, Alison Clare (1985). Aspects of religious identity : The Nurcu movement in Turkey today (Doctoral thesis). Durham University.
  44. ↑ Şahin, Mustafa Gökhan (2011). "Said Nursi and the Nur Movement in Turkey: An Atomistic Approach" (en). Digest of Middle East Studies 20 (2): 226–241. doi:10.1111/j.1949-3606.2011.00097.x. ISSN 1949-3606. https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/j.1949-3606.2011.00097.x. 
  45. ↑ Balcı, Ramazan. Bediüzzaman Said Nursi "Wonder of the Age". Tughra Books, 2011 — 60–62-bet. ISBN 978-1-59784-260-0. 
  46. ↑ Balcı, Ramazan. Bediüzzaman Said Nursi "Wonder of the Age". Tughra Books, 2011 — 60–62-bet. ISBN 978-1-59784-260-0. 
  47. ↑ Balci, Ramazan. Bediuzzaman Said Nursi "Wonder of the Age". Tughra Books, 2011 — 67–68-bet. ISBN 978-1-59784-260-0. 
  48. ↑ Balcı, Ramazan. Bediuzzaman Said Nursi: "wonder of the age". Clifton, NJ: Tughra Books, 2011 — 67–68-bet. ISBN 978-1-59784-260-0. 
  49. ↑ Toprak, B. (2005). Secularism and Islam: the building of modern Turkey. Macalester International: Vol. 15, Article 9, 27-43.
  50. ↑ Burak, Begüm. (2012). Can secularism hinder democracy? The Turkish experiment, İnsan & Toplum, 2(4), 65-82.
  51. ↑ Al Faruki, Jakir; Siddiky, Md. Roknuzzaman (July 2017). "Secularism and the Muslim World: An Overview July 2017 Authors". Journal of Social Science, Rajshahi College 1 (1): 22. https://www.researchgate.net/publication/330320431. Qaraldi: 23 November 2021. Said Nursiy]]
  52. ↑ „SORU VE CEVAPLARLA RİSALE-İ NUR'DA MEHDİYET » Sorularla Risale“. Sorularla Risale (2010-yil 13-oktyabr).
  53. ↑ 53,0 53,1 53,2 Slife.. „Slife“ (2012-yil 5-avgust). 2025-yil 8-noyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2026-yil 6-fevral.
  54. ↑ Nursi, Said. Flashes. 
  55. ↑ Nursi, Said. Masnawi-i Nuriye. 
  56. ↑ Tarihce-i Hayat. Sahdamar Yayinlari — 64-bet. ISBN 978-605-4038-70-1. 
  57. ↑ Ian S. Markham, Suendam Birinci, Suendam Birinci Pirim, An Introduction to Said Nursi: Life, Thought and Writings. p 46. ISBN 1409407713
  58. ↑ Ziaulhaq, Mochamad; Sen, Hasbi (2021-07-31). "Transforming Hate into Compassion as an Islamic Nonviolent Thought of Bediüzzaman Said Nursi". Wawasan: Jurnal Ilmiah Agama Dan Sosial Budaya 6 (1): 13–30. doi:10.15575/jw.v6i1.13159. ISSN 2502-3489. https://journal.uinsgd.ac.id/index.php/jw/article/view/13159. 
  59. ↑ Ian S. Markham, Engaging with Bediuzzaman Said Nursi: A Model of Interfaith Dialogue, p 15 [Quoting Şükran Vahide, The Biography of Bediuzzaman Said Nursi: the author of the Risale-i Nur (Istanbul, Sozler Publications 1992), p. 352]. ISBN 0754669319
  60. ↑ Arvind Sharma, The World’s Religions After September 11. p 92. ISBN 0275996212
  61. ↑ David Tittensor, The House of Service: The Gulen Movement and Islam’s Third Way, p 37. ISBN 0199336415
  62. ↑ David Livingstone, Black Terror White Soldiers: Islam, Fascism and the New Age, p. 569. ISBN 1481226509
  63. ↑ Vahide, Şükran. Islam in modern Turkey: an intellectual biography of Bediuzzaman Said Nursi. SUNY Press, 2005. „He offered Nursi Shaikh Sanusi’s post as ‘general preacher’ in the Eastern Provinces with a salary of 300 liras, a deputyship in the Assembly, and a post equivalent to that he had held in the Darü’l-Hikmeti’l-Islamiye, together with various perks such as a residence. Part 1; Childhood and Early Life, chapter 8“ 
  64. ↑ 64,0 64,1 David McDowall. A Modern History of the Kurds: Third Edition. I.B.Tauris, 14 May 2004 — 210–211-bet. ISBN 978-1-85043-416-0. 
  65. ↑ Şükran Vahide, Bediuzzaman Said Nursi, p. 230. ISBN 967506286X
  66. ↑ 66,0 66,1 66,2 66,3 66,4 Bosworth, C.E.; van Donzel, E.; Heinrichs, W.P.; Lecomte, G.. Encyclopaedia of Islam, New, Leiden, Netherlands: Brill, 1995 — 144-bet. ISBN 978-9004098343. 
  67. ↑ Awang, Ramli; Yusoff, Kamaruzaman; Ebrahimi, Mansoureh; Yilmaz, Omer (2015). "A Challenge from Teaching to Social Movement: Bediüzzaman Said Nursi's Struggles for Modification in Turkey". Mediterranean Journal of Social Sciences 6 (6): 446. doi:10.5901/mjss.2015.v6n6s1p444. 
  68. ↑ Turkey, Islamists and Democracy: Transition and Globalization in a Muslim State, Yildiz Atasoy, 2005, pp. 45
  69. ↑ Turkish Islam and the Secular State: The Gülen Movement, 2003, pp. 152
  70. ↑ Bediuzzaman Said Nursi and Risale-i Nur, Extended Special Text Version, Ediz SÖZÜER, pp. 42
  71. ↑ Bediuzzaman Said Nursi: Author of the Risale-i Nur, Şükran Vahide, 2019, pp. 197-198
  72. ↑ Gerhard Böwering, Patricia Crone, Mahan Mirza, The Princeton Encyclopedia of Islamic Political Thought, p. 482.
  73. ↑ Emirdag Lahikası, s.241
  74. ↑ Kastamonu Lahikası, s.26
  75. ↑ Ibrahim M. Abu-Rabi, Islam at the Crossroads: On the Life and Thought of Bediuzzaman Said Nursi, p. xxiv. ISBN 0791457001
  76. ↑ REF_f1b0bb7f
  77. ↑ Ian S. Markham; Suendam Birinci; Suendam Birinci Pirim (2011). An Introduction to Said Nursi: Life, Thought and Writings. Ashgate Publishing, Ltd, p 17. ISBN 978-1-4094-0770-6.
  78. ↑ Nursi’s Letters Found in Yassiada Archives (Wayback Machine saytida 5 June 2011 sanasida arxivlangan), Zaman
  79. ↑ Yes to 27 May No to 28th (in Turkish), Yeni Şafak, 16 August 2003, Retrieved 17 June 2014
  80. ↑ 80,0 80,1 SACMALI, AHMET (2019). RECONCILING RELIGION AND NATIONALISM: The Nur Movement in Modern Turkey (2002-2018) (Doctoral thesis). Durham University.
  81. ↑ Reed, Fred. Anatolia Junction: A Journey into Hidden Turkey, 1st (English), Talon Books, 1999. ISBN 978-0-88922-426-1. 
  82. ↑ „Free Man (2011)“. IMDb.
  83. ↑ Esin, Orhan Öztürk (2011-11-04), Allah'in Sadik Kulu: Barla (Animation, Biography, Drama), Faruk Akgören, Ugur Aslanoglu, Murat Aydin, Ser Film, qaraldi: 2024-12-08

Adabiyotlar

Havolalar



"https://ziyosfera.uz/index.php?title=Said_Nursiy&oldid=745398" dan olindi