Sahni Seman madrasasi
| Sahni Seman madrasasi |
|---|
Sahni Seman madrasasi yoki Somoniya (tarjimasi „sakkiz hovli“) — Turkiyaning Istanbul shahrida joylashgan XV asrga oid Usmoniylar madrasa majmuasi, Fotih masjidining bir qismi edi[1]. Ilohiyot, huquq, tibbiyot, astronomiya, fizika va matematika kabi turli fanlar boʻyicha eng yuqori taʼlim maskanlaridan biri boʻlgan. Usmoniylar sultoni Mehmed Fotihning taklifiga binoan Istanbulga tashrif buyurgan astronom Ali Qushchi tomonidan asos solingan.
Tarixi
Sakkizta katta va sakkizta kichik (tetimme) madrasadan iborat majmua sulton Mehmed II buyrugʻi bilan bunyod etilgan. Majmua 1470-yilda qurib bitkazilgan. Sulaymoniya majmuasi (kulliye) madrasalari qurilgunga qadar Sahn-ı Seman madrasasi Usmoniylar imperiyasidagi eng nufuzli taʼlim maskani hisoblangan[1]. Bu ulkan islomiy taʼlim majmuasi avvalgi Usmoniylar madrasalariga qaraganda koʻlami va tuzilishi jihatidan ancha katta edi. Majmua 1453-yilda fath etilgan, ilgari Vizantiya imperiyasi poytaxti boʻlgan Konstantinopol shahrida barpo etilgan. Konstantinopol keyinchalik Usmoniylar imperiyasi poytaxtiga aylantirilgan. Majmuani barpo etishdan asosiy maqsad shaharni islomiy ilm-fan markaziga aylantirish edi.
Binolar 300 × 300 metr maydonni egallagan, simmetrik tarzda qurilgan Fotih majmuasining bir qismi boʻlib, Fotih masjidining shimoliy va janubiy tomonlarida joylashgan. Har bir madrasa toʻrtburchak shaklda qurilgan boʻlib, ustunli ayvonlar bilan oʻralgan ichki hovli atrofida talabalar uchun moʻljallangan 18 ta hujra joylashgan. Har bir hujraga kichik gumbaz, kamin va moʻri oʻrnatilgan. Katta gumbazli xonalardan biri dershane (tarjimasi „darsxona“) vazifasini bajargan.
Har bir katta madrasa yonida boshlangʻichroq taʼlim oluvchi talabalar uchun sakkizta hujraga ega kichik madrasa qurilgan. Talabalar bilim darajasini oshirgach, ularga Sahn-i Seman madrasasidan hujra ajratilgan. Har bir hujrada bir yoki ikki nafar talaba yashagan. Majmuaning sharqiy tomonida madrasa binolariga oʻxshash uslubda qurilgan shifoxona (dârüşşifâ) va ruhiy kasallar shifoxonasi (tabhâne) joylashgan.
Sahn-i Seman majmuasida talabalar uchun jami 216 ta hujra boʻlgan. Ulardan 152 tasi katta madrasalarda, 64 tasi esa kichik madrasalarda joylashgan.
Madrasalar majmuasi oʻz davrining oʻziga xos universiteti boʻlib, unda yuzlab musulmon talabalar ilohiyot, huquqshunoslik, tabobat va boshqa anʼanaviy islomiy ilmlarni oʻrgangan. Talabalar (suhte yoki talebe deb atalgan talabalar olim sifatida yoki Usmoniylar davlat boshqaruvi tizimida xizmat qilish uchun tayyorlangan. Madrasani tamomlaganlar mudarris yoki qozi boʻlib faoliyat yuritishlari mumkin edi. Talabalarga sakkiz nafar mudarris (müderris) dars bergan. Ularning har biriga kuniga 50 aqcha (akçe) maosh toʻlangan. Bu tartib sulton Boyazid II hukmronligi davrigacha davom etgan. Oʻsha davrda 40 aqcha taxminan bir oltin dukatga teng boʻlgan. Bir necha yil davom etgan tahsil davomida talabalar Fotih majmuasidagi aholiga xayriya asosida ovqat tarqatiladigan oshxonada bepul yashash joyi va ovqat bilan taʼminlangan.
Madrasada taʼlim sakkiz bosqichdan iborat boʻlgan. Dastlabki yetti bosqichda tahsil olgan talabalar suxte yoki softa, eng yuqori bosqichdagilar esa danışman deb atalgan.
Madrasalar majmuasi 1924-yilgacha faoliyat yuritgan. Oʻsha yili yangi dunyoviy Turkiya hukumati islomiy taʼlimni cheklash maqsadida „Taʼlimni birlashtirish toʻgʻrisidagi qonun“ni (Tevhid-i Tedrisat) qabul qilgan. Ushbu qonun asosida mamlakatdagi barcha madrasalar yopilgan. Bugungi kunda madrasa binolari ancha xarob ahvolda. Kichik madrasalarning toʻrttasi Ikkinchi jahon urushidan keyin yangi yoʻl qurish maqsadida butunlay buzib tashlangan.
Manbalar
- ↑ 1,0 1,1 Somel, Selcuk Aksin. The A to Z of the Ottoman Empire. Scarecrow Press, 2010 — 89-bet. ISBN 9781461731764.
Havolalar
- Onlayn maʼlumot [1]