Sad ad-Davla al-Qavvasiy
Faxr al-Mulk Saʿd ad-Davla Abu Mansur Sartakin[1] al-Qavvosiy (fl. 1080–1101) Fotimiylar xalifaligining hokimi va harbiy qoʻmondon edi. U franklar bilan urush chogʻida jangda halok boʻlgan.
Yuqori Misr hokimi
Ibn al-Asirning yozgan maʼlumotlariga koʻra, u Badr al-Jamoliyning mamluki (qul askari) boʻlgan[2]. Al-Qavvosiy taxallusi „kamonchi“ degan maʼnoni bildiradi[3]. Ibn al-Qalonisiy uni amir deb ataydi[4]. 1080-yilda u yaqinda taxtdan voz kechgan qirol Makuriyalik Sulaymon Asvonga al-Vadyi qishlogʻidagi avliyo Onufriy cherkovini ziyorat qilish maqsadida kelgan paytda, Qus hokimi edi. Al-Qavvosiy uni hibsga oladi va Qohiraga yuboradi, u yerda u Badr tomonidan mehmondoʻstona kutib olinadi[5]. Bu voqea haqida al-Maqriziy ham, zamondoshining asari boʻlgan Iskandariya patriarxlari tarixida ham soʻz yuritiladi, ammo faqat ikkinchi manbada hokimning nomi keltirilgan[6]. Sulaymon 1081-yilda Qohirada vafot etib, shu yerda dafn etilgan[5].
Oʻsha yili (1081) al-Qavvosiy Esnada minora qurdirdi. U 1077-yilda Badr tomonidan taʼmirlangan masjidning hozirgacha saqlanib qolgan yagona qismi hisoblanadi[7]. Bagʻishlov yozuvida u oʻzini al-Juyushiy deb atab, oʻzining Badr amir al-juyush (bosh qoʻmondon) bilan boʻlgan homiy–mijoz munosabatini taʼkidlaydi[8]. Yozuvda Misr epigrafikasida ilk bor miʼzana (azon oʻqiladigan joy) atamasi qoʻllanilgan[9].
Franklar bilan urush
1101-yildagi birinchi Ramla jangida Misr qoʻmondoni sifatida al-Qavvosiyning roli borasida chalkashliklar mavjud. Arab manbalari uning nisbasi (familiyasi), taqdiri va jang natijasi borasida oʻzaro kelishmovchiliklar bor[10]. Ibn Muyassar rivoyatida al-Qavvosiy misrliklarning markaziy qanotini boshqargan va jangda halok boʻlgan. Shundan soʻng misrliklar franklarni yenggan. Al-Maqriziyning taʼkidlashicha, aslida uning ismi at-Tavoshiy boʻlgan va u jangda tirik qolgan[11]. Ibn al-Qalonisiy, uni al-Qavomisiy yoki al-Avvosiy deb atar ekan, 1101-yilning iyun–iyulidan sentyabr–oktyabrigacha boʻlgan davrda uni franklar hujumini kutib, Askalonda joylashtiradi. U al-Qavvosiy oʻz oti toyib yiqilganda, natijada jang chogʻida shahid boʻlganini aytadi[12]. Al-Qavomisiy („ofatli, falokatli“) taxallusi ehtimol „qora yumor“ uslubidagi oʻyinomuz atama boʻlib, haqiqiy ism emas[13]. Ibn al-Asir esa qoʻmondonni at-Tavoshiy deb atab, jangni misrliklar magʻlubiyati sifatida tasvirlaydi va buni at-Tavoshiyning otidan yiqilib tushganiga, shundan soʻng franklar uning chodirini qoʻlga kiritganiga bogʻlaydi[11]. U, shuningdek, at-Tavoshiy munajjimlar tomonidan Bayrutga, u hokim etib tayinlangan joyga yetib borguniga qadar ot minmaslik haqida ogohlantirilganini ham qayd etadi[14]. al-Ṭawāshī ismi „evnux (xizmatchi)“ yoki „birinchi darajali otliq askar“ degan maʼnoni anglatishi mumkin[3]. Harbiy atama sifatida tavoshiy keyingi davrga oid boʻlib, uni tarixchilar tomonidan ishlatilishi, ehtimol, al-Qavvosiy nomi bilan adashtirilgan xato hisoblanadi[15].
Ibn Muyassar rivoyati izchil emas, chunki unda al-Qavvosiy 1102-yil may oyida franklarga hujum qilgani va 1103-yil iyunida boʻlib oʻtgan Ramlani qoʻlga kiritishda ishtirok etgani aytiladi, garchi u 1101-yilda vafot etgan deyilsa ham[16]. Ibn al-Asir ham xuddi shunday al-Qavvosiyning magʻlubiyatini 1103-yilda amalga oshgan deydi[2].
Manbalar
- ↑ Sārtakīnʼ imlosi Esna yozuviga (bitigiga) asoslangan. ‘Patriarxlar tarixi’ asarida esa u ‘Shārdakīnʼ deb yozilgan. Qarang: Wiet 1930, s. 143.
- ↑ 2,0 2,1 Brett 1995, s. 34.
- ↑ 3,0 3,1 Tibble 2018, s. 239.
- ↑ Brett 1995, s. 32.
- ↑ 5,0 5,1 Beshir 1975, s. 19.
- ↑ Beshir 1975, s. 19; Schmidt 2023, s. 188. Patriarxlar tarixi asarida u Asvon hokimi deb ataladi. Ibn Muyassar ham uni Qūs hokimi sifatida tilga oladi Garcin 1976, s. 81.
- ↑ Schmidt 2023, s. 188; Bloom 1984, s. 167
- ↑ Schmidt 2023, s. 188.
- ↑ Bloom 1984, s. 166.
- ↑ Brett 1995, s. 24. Tibble 2018, s. 239 ga koʻra, „Misr qoʻshiniga kim qoʻmondonlik qilgani toʻliq aniq emas.“
- ↑ 11,0 11,1 Brett 1995, s. 24.
- ↑ Brett 1995, ss. 24, 32–33.
- ↑ Tibble 2018, s. 239. Yana qarang Brett 1995, s. 24.
- ↑ Brett 1995, s. 34; Wiet 1930, s. 143.
- ↑ Lev 1999, ss. 143–144 n8.
- ↑ Brett 1995, ss. 25, 31.
Adabiyotlar
- Beshir, Beshir Ibrahim (1975). "New Light on Nubian Fāṭimid Relations". Arabic 22 (1): 15–24.
- Bloom, Jonathan M. (1984). "Five Fatimid Minarets in Upper Egypt". Journal of the Society of Architectural Historians 43 (2): 162–167. https://archive.org/details/sim_society-of-architectural-historians-journal_1984-05_43_2/page/162.
- Brett, Michael „The Battles of Ramla (1099–1105)“, . Egypt and Syria in the Fatimid, Ayyubid and Mamluk Eras. Peeters, 1995 — 17–37-bet.
- Garcin, Jean-Claude. Un Centre musulman de la Haute-Égypte médiévale, Qūṣ. Institut Français d'Archéologie Orientale, 1976.
- Lev, Ya'acov. Saladin in Egypt. Brill, 1999.
- Schmidt, Stefanie (2023). "Badr al-Jamālī and the Mosques of Aswan: New Considerations Based on a Building Inscription from the Museum für Islamische Kunst in Berlin". Mitteilungen des Deutschen Archäologischen Instituts Kairo 79: 1–18. doi:10.34780/fb6q-hqv5.
- Tibble, Steve. The Crusader Armies, 1099–1187. Yale University Press, 2018.
- Matériaux pour un Corpus Inscriptionum Arabicarum: Première partie. Institut Français d'Archéologie Orientale, 1930.