Sabʼatul-abhur

"Sab’atul-abhur" („Yetti dengiz“) – Alishеr Navoiy ning arabshunoslik, xususan, arab lеksikografiyasi sohasida yaratgan yirik ishidir. Lugʻatda klassik arab tilidagi soʻzlar arab tilida izohlanadi.

Navoiy hayoti davomida, ayniqsa, yigitlik yillari arab dunyosida, butun musulmon olamida shuhrat topgan mashhur arabcha asarlarni qunt bilan oʻqib chiqqan. Navoiy bu asarlarni oʻqib tushunish jarayonida „Sahoh“ lugʻati, „Kashshof“, „Qurʼon tafsirlari“, hadis va boshqa lugʻatlardan keng foydalangani aniq.

Masalan, „Sab’atul-abhur“ning 5 lugʻat maqolasida 25 soʻz va iboraga izoh berilgan. Bularning izohlari „Sahoh“, Takmila lugʻatlari, „Kashshof“ tafsiri va G'aroyib al-hadis lugʻatlaridan olingan. Navoiyni shoir va adib sifatida qiziqtirgan devon, maqom, tarixiy asarlar, grammatikaga oid risolalar, Qur'on va hadislardagi soʻzlarning maʼnolari tushunish uchun zarur boʻlgan lugʻatlar va tafsirni tanlagan.

Navoiy turli vaqt va sharoitda lugʻatning u yoki bu yerida joylashgan soʻzlarni yigʻib, maʼnosini mashhur lugʻatlarga tayangan holda izohlab yurgan, keyinchalik u lugʻat tuzishga kirishgan.

Muallif oʻz lugʻatining ilmiyligini taʼminlash uchun eng ishonchli yetti kitobni tanlab olgan. Bular Javhariy ning „Sahoh“ izohli lugʻati; Sog'oniy ning „Takmila“ lugʻati; Mahmud Zamaxshariy ning „Kashshof“ tavsiri; Ibn Hojib ning grammatikaga oid „Mufassal“ ikkita muqaddima va sharhlari; „G'aroyib al-hadis“ -hadis soʻzlariga tuzilgan lugʻatlar; Turli mualliflarning lugʻatlari, devon, risola va boshqa asarlarning sharhlari. Bular shartli ravishda bir kitob sanalib, „Zavoyid“ nomi bilan atalgan. Navoiyning ushbu lugʻati muayyan tizim asosida tuzilgan boʻlib, alifbo tartibi boʻyicha yigirma sakkiz bobdan iborat. Boblarda soʻz oʻzagining oxirgi harfiga eʼtibor beriladi. Har bir bob yigirma sakkiz faslli boʻlib, fasllarda soʻz oʻzagining birinchi harfiga eʼtibor beriladi. Kimki, biror soʻzni lugʻatdan topmoqchi boʻlsa, avval bobni, soʻng faslni, oʻrtadagi harflarning tartibi boʻyicha fasl tarkibidan topadi. Yaʼni, biror soʻzni lugʻatdan topish uchun avval soʻz oʻzagining oxirgi harfiga koʻra bobini, soʻng birinchi harfiga koʻra faslini topib, oʻrta harfiga tayanuvchi ichki fasldan qidirgan soʻzimini topamiz. Aytaylik, مجاليس soʻzini lugʻatdan topish uchun bu soʻzning oʻzagi جلس ning oxirgi harfiga koʻra lugʻatning „س bobi“ni, birinchi harfidan esa „ج fasli“ni, oʻrta harfi ل ga koʻra مجاليس soʻzining oʻzagi جلس ni „ج fasli“ ichidan topamiz. Bizga kerak boʻlgan مجاليس soʻzining izohi جلس lugʻat maqolasida boʻladi.

„Sab’atul-abhur“ oʻz ichiga 8609 lugʻat maqalani olgan . Lugʻatga kirgan deyarli hamma ismlar izohlanganda ularning muannas yoki muzakkar, birlik, koʻplik, baʼzan ikkilik formalari albatta koʻrsatiladi. Soʻzlarning grammatik formalarini koʻrsatish bilan birga, navoiy lugʻatining „Sahoh“dan foydalanilgan qismida soʻzlarning tarkibidagi tovush oʻzgarishlarini grammatik qoidalar bilan asoslab oʻtadi. Ammo koʻp oʻrinda Navoiy „Sahoh“da bor grammatik qoida va tushuntirishlarni qaytarib oʻtirmaydi, ularni tushirib qoldiradi.

Lugʻatda koʻp soʻzlarning etimologiyasi toʻgʻrisida ham maʼlumot beriladi. Bu maʼlumotlar „Sahoh“, „Takmila“ va „Kashshof“dan olingan. Lugʻatda joy otlari, togʻ, daryo otlari ham beriladi. Jumladan, جبب lugʻat maqolasidagi geografik otlarni koʻrib chiqaylik:

الجباجب – Makka togʻlari yoki yoʻllari.

جبان – Ahvozdagi bir qishloq.

الجب – Nahravondagi bir qishloq.

جب – Barbar shaharlaridan biri.

عميرة جبة – Misr Fustodidagi bir mavze nomi.

.Halabdagi bir qishloq – جب الكد ب

الجب دير – Mosul sharqidagi bir dayr.

جبيب – Mavze, joy nomi.

الجبابات – Zuhor yonidagi bir joy nomi.

Lugʻatdan oʻsimlik otlari, hayvon nomlari va biror sohaga (adabiyotshunoslik va tilshunoslikka, tib sohasiga) tegishli atamalar ham oʻrin olgan. Soʻzlarning maʼnolarini tasdiqlash uchun Qur’on oyatlari, hadislardan olingan misollar koʻp.

„Sab’atul-abhur“ Alisher Navoiyning arab tilini oʻrganish yoʻlida uzoq yillar toʻplagan materiallari asosida yaratilgan lugʻatdir. Bu narsa boshdan Navoiyning rejasiga kirmagani uchunmi, Navoiy asarlari sirasida qayd etilmay qolgan koʻrinadi. Zamondoshlarining bu haqda hech gap aytmaganligi ham shundan boʻlishi kerak. Lugʻat oʻzining tuzilishi, ilmiyligi va amaliy ahamiyatiga koʻra arab leksikografiyasi tarixida yaratilgan „Sahoh“, „Takmila“ lugʻatlariga tenglashadi. Navoiy ushbu lugʻatni yaratishda arab leksikograflari qoʻllagan anʼanalarning eng saralariga ergashdi. Bu borada oʻzi ham ulardan qolishmasligini isbotlab berdi.