Robiya al-Basri
Robiya al-Basri (arabcha: رابعة البصري; tax. 714, 717 yoki 718—801)[1] – arab muslima avliyosi va soʻfiy tasavvufchisi[2]. U dunyoning ba'zi joylarida Hazrati Bibi Robiya Basriy, Robiya Al Basriy yoki oddiygina Robiya Basriy nomi bilan tanilgan[3].
Tugʻilishi
Robiya 714-718-yillar (hijriy 95-98-yillar) orasida Iroqning Basra shahrida Qays qabilasidan tugʻilgani aytiladi[4]. Keyinchalik, soʻfiy avliyo va shoir Farid ud-Din Attor uning yoshlik davri haqida koʻp narsalarni aytib berdi.
U oilasining toʻrtinchi qizi boʻlib, "toʻrtinchi" degan ma'noni anglatuvchi Rabi'a ismini oladi.
Fariduddin Attorning yozishicha, Robiya tugʻilganda ota-onasi shunchalik kambagʻal ediki, uyda chiroq yoqadigan moy, hatto uni oʻrab qoʻyadigan mato ham yoʻq edi. Onasi eridan qoʻshnisidan yogʻ olib turishini soʻradi, lekin u umrida Xudodan boshqa hech kimdan hech narsa soʻramaslikka qaror qilgan edi. Oʻzini qoʻshnining eshigi oldiga borgandek koʻrsatib, uyiga quruq qaytdi. Kechasi Muhammad s.a.v tushida unga zohir boʻlib, dedi:
“Yangi tugʻilgan qizingiz Rabbiya Allohning sevimlisi boʻlib, koʻp musulmonlarni toʻgʻri yoʻlga boshlaydi. Basra amirining huzuriga kelib, unga quyidagi xatni taqdim eting: “Rasululloh sollallohu alayhi vasallamga har kechada yuz marta va payshanba oqshomida toʻrt yuz marta duo aytasizlar. Biroq, oʻtgan payshanba kuni qoidaga rioya qilmaganingiz uchun jazo sifatida toʻrt yuz dinor toʻlashingiz kerak boʻladi».
Hayoti
Biroq otasi vafotidan keyin Basrani ocharchilik bosib oldi. U opa-singillaridan ajraldi. Robiya namoz oʻqish uchun sahroga bordi va zohid boʻlib, yarim tanho hayot kechirdi. U koʻpincha avliyo ayollar malikasi sifatida tilga olinadi[5] va "Allohning sof soʻzsiz sevgisi" sifatida oʻzining toʻliq sadoqati bilan mashhur edi. Xudoga sodiq boʻlgan boshqalar qatorida u Alloh va Uning yaratgani oʻrtasidagi oʻzaro sevgining namunasini koʻrsatdi; uning misoli, yer yuzidagi mehribon fidoyi Mahbubi bilan bir boʻlishidir[5].
U duo qildi:
“Ey Rabbim, agar senga doʻzaxdan qoʻrqib ibodat qilsam,Unda meni doʻzaxda kuydirgin.
Jannatni hohlaganim uchun Senga ibodat qilsam,Bas, meni Jannatdan chetla!
Ammo Senga faqat Oʻzing uchun sajda qilsam,Bas, mendan mangu goʻzalligingni inkor etma»[6].
Vafoti
Robiya 80 yoshlarida[7] 185-hijriy/801-yilda Basrada vafot etdi.
Falsafa
Koʻpincha islom tarixidagi eng mashhur va ta'sirli ayollardan biri sifatida e'tirof etilgan Robiya oʻzining haddan tashqari fazilati va taqvosi bilan mashhur edi. Fidoyi zohidadan nega kechasi ham, kunduzi ham minglab sajda qilganligi haqidagi savolga u shunday javob berdi:
“Men buning uchun hech qanday savob istamayman, men buni Rasululloh sollallohu alayhi vasallam qiyomat kunida bundan xursand boʻlishlari va paygʻambarlarga: “Qaysi ayoldan boʻlganiga eʼtibor bering mening jamoam uddasidan chiqdi, deyishlari uchun qilaman".
U oʻzini inkor etishda va Xudoga sodiqlikda qattiq edi. U hech qachon U bilan birlikka erishganini da'vo qilmagan; aksincha, u oʻz hayotini Xudoga yaqinlashishga bagʻishlagan[8]. Osmonga [Allohga] boshini koʻtarishdan bosh tortgani uchun u hayo sifatida shunday der edi: "Agar dunyo bir kishining mulki boʻlganida, u uni boy qilmasdi... chunki u oʻtib ketmoqda."
U Ishq-i-Haqiqiy[9] nomi bilan mashhur boʻlgan ilohiy ishq taʼlimotini birinchi boʻlib ilgari surgan va koʻpchilik tomonidan erta voz kechganlarning eng muhimi, oxir-oqibat soʻfiylik deb nomlanadigan taqvo yoʻllaridan biri sifatida eʼtirof etilgan.
She'riyat va afsonalar
Unga tegishli she'rlarning aksariyati noma'lum. Qiyinchiliklardan soʻng, u oʻz -oʻzidan oʻzini anglash holatiga erishdi. U Xudo tomonidan ilohiy moʻjizalar koʻrsatish uchun tanlangan. Shayx Hasan Basriy bu sirni qanday ochganligi haqida soʻraganida, u shunday javob berdi:
"Siz qanday qilishni bilasiz, lekin men qanchalik kamligini bilaman"[10].
Uning hayotini oʻrab turgan koʻplab afsonalardan biri shundaki, u qullikdan ozod boʻlgan, chunki xoʻjayini uning yorugʻlik bilan oʻralgan holda namoz oʻqiyotganini koʻrgan, uning avliyo ekanligini tushungan va agar uni qul sifatida saqlashda davom etsa, oʻz hayotidan ajralib qolishidan qoʻrqqan[8].
Robiya al-Adaviyya hayotiga asoslangan feministik nazariya
Tasavvufning bir qancha jihatlari shuni koʻrsatadiki, soʻfiylik mafkuralari va amaliyotlari hukmron jamiyatga va uning ayollar haqidagi tasavvuriga va erkak va ayol oʻrtasidagi munosabatlarga qarshi boʻlib kelgan. Robiya al-Adaviyya hayoti va amaliyoti haqida batafsil hikoya qiluvchi hikoyalar genderning jamiyatdagi rolini madaniyatga qarshi tushunishni koʻrsatadi. Uning ma'naviy va intellektual ustunlik sifatidagi roli bir nechta rivoyatlarda tasvirlangan. Bir soʻfiy rivoyatida soʻfiylar yetakchisi Hasan al-Basriy shunday tushuntiradi: “Men bir kechayu kunduz Robiya bilan birga oʻtdim... Men erkak ekanligim xayolimdan ham oʻtmadi va uning ayol ekanligi xayoliga ham kelmadi....Unga qarasam, oʻzimni kasodga uchragandek [ya’ni, ma’naviy jihatdan hech narsaga arzimas] va Robiyani chinakam samimiy [ma’naviy fazilatlarga boy] koʻrdim”[11]. Biroq, u ayolligini ortda qoldirib, oʻzini butunlay Xudoga bagʻishlash uchun turmush qurmaslikka qaror qildi.
Hangomalar
Bir kuni u bir qoʻlida olovli qozon, bir qoʻlida bir chelak suv koʻtarib, Basra koʻchalarida yugurib ketayotganini koʻrishdi. Undan nima qilayotganini soʻrashganida: “Men doʻzax olovini oʻchirmoqchiman va jannat savoblarini yoqmoqchiman. Ular Allohga yoʻlni toʻsadilar. Men jazodan qoʻrqib yoki ajr va’dasi uchun emas, balki faqat Allohning sevgisi uchun ibodat qilmoqchiman”[12].
Ommaviy madaniyatda
Robiyaning hayoti haqida turk kinosi tomonidan bir qancha kinofilmlar suratga olingan. Ushbu filmlardan biri, 1973-yilda chiqarilgan “Robiya” filmi rejissori Usmon F. Seden boʻlib, Robiya rolini Fatma Girik ijro etgan[13].
Robiya, İlk Kadın Evliya (Rabia, Birinchi Ayol Avliya), 1973-yilda suratga olingan Robiya haqidagi boshqa turk filmi rejissor Süreyya Duru va bosh rolni Xülya Koçyiğit ijro etgan[14].
Komediya koʻrsatuvining soʻnggi qismi “Yaxshi makon”da VIII asr soʻfiy tasavvuf shoiri Hazrati Bibi Robiya Basriy jannatga kiradigan koʻplab munosiblardan biri sifatida tilga olinadi.
Manbalar
- ↑ Margaret Smith. Encyclopedia of Islam, 2nd ed., Vol. 8, "Rābiʻa al-ʻAdawiyya al-Qaysiyya". Brill, 1995 — 354–56-bet.
- ↑ Smith, Margaret. Rabi'a The Mystic and Her Fellow-Saints in Islam. Cambridge University Press, 2010 — 252-bet. ISBN 9781108015912.
- ↑ Hanif, N.. Biographical Encyclopaedia of Sufis: Central Asia and Middle East. Sarup & Sons, 2002 — 108–10-bet. ISBN 9788176252669.
- ↑ a-Ra'uf al-Munawi, 'Abu. Windows on the House of Islam Renard: . Berkeley, CA: University of California, 1998 — 132–33-bet.
- ↑ 5,0 5,1 Khawar Khan Chrishti, Saadia. Islamic Spirituality Foundations Hossein Nasr: . New York: Crossroads, 1997 — 208–10-bet.
- ↑ Willis Barnstone; Aliki Barnstone. A book of women poets from antiquity to now By. Schocken Books, Inc, 1992 — 90-bet. ISBN 978-93-82277-87-3. OCLC 1004930317.
- ↑ „Rabia al Basri“. Poetseers.org. Qaraldi: 5-may 2016-yil.
- ↑ 8,0 8,1 Barbara Lois Helms, Rabi'a as Mystic, Muslim and Woman
- ↑ Margaret Smith, Rabi'a The Mystic and Her Fellow-Saints in Islam, Cambridge Library Collection, 1928.
- ↑ Farid al-Din Attar, Rabe'a [sic] al-Adawiya, from Muslim Saints and Mystics, trans. A.J. Arberry, London: Routledge & Kegan Paul, 1983
- ↑ Ahmed, Leila. Women and Gender in Islam. Yale University, 1992 — 96-bet.
- ↑ Attar, Farid al-Din. Memorial of the Friends of God, 2009 Translation by Losensky, c. 1230.
- ↑ „Rabia (1973)“. IMDb.com (1973-yil sentyabr). Qaraldi: 5-may 2016-yil.
- ↑ „Rabia/İlk Kadın Evliya“. Sinematurk.com. Qaraldi: 5-may 2016-yil.