Riyah
Riyah (arabcha: رياح) — arab qabilasi va Banu Hilolning kichik qabilalaridan biri. Banu Hilol Arabiston qabilalari ittifoqi edi; ular XI asrda Najddan Magʻribga koʻchib kelgan. XI asrdagi arablarning Magʻribga koʻchishi paytida ularning sardori Mirdas urugʻidan Munis ibn Yahyo boʻlgan[1].
Tarix
XI asr avvalgi barcha harakatlardan ham oshib tushgan, arablarning Magʻribga koʻchishining eng yirik toʻlqiniga guvoh boʻldi. Bu voqea Ifriqiyadagi Ziriylar sulolasi Misrdagi Fotimiylar xalifaligidan mustaqilligini eʼlon qilganida yuz berdi. Ziriylardan qasos olish uchun Fotimiylar yirik badaviy arab qabilalarini, asosan Banu Hilol va Banu Sulaymni Ziriylarni magʻlub etish hamda Magʻribda joylashtirish uchun yubordi. Bu qabilalar koʻchmanchi turmush tarziga amal qilgan va asl kelib chiqishi Hijoz hamda Najddan edi[2]. Ular Magʻrib madaniyatini keskin tarzda arab madaniyatiga aylantirdi va ilgari dehqonchilik ustun boʻlgan hududlarda koʻchmanchilikni yoydi[2]. Bu jarayon qishloq va dasht kabi hududlarga, hatto Sahro yaqinidagi janubiy mintaqalargacha badaviy arab tilining tarqalishida katta rol oʻynadi[3]. Manbalar XI asrda Magʻribga koʻchib borgan arab koʻchmanchilarining umumiy sonini taxminan 1 million arab deb baholaydi[4]. Koʻchish paytida Banu Hilal juda koʻp sonli boʻlib, amalda oʻz kichik qabilalariga boʻlingan alohida bir xalq edi. Ulardan eng mashhurlari Atbaj, Riyah, Jusham, Zughba, Adi va Qurra edi[5].
Ibn Xaldun davrida (1332–1406) Riyah qabilalari asosan sharqiy Jazoir hududida, Konstantina atrofida yashar edi[6]. 1217-yilda Riyahning arab jangchilari Almohadlar qoʻshinini kuchaytirdi va Mariniylar qoʻshinini magʻlub etdi. Banu Marin yetakchisi Abd al-Haqq I jangda oʻldirildi va Mariniylar sharqiy Marokash mintaqasidan uzoq vaqtga siqib chiqarildi[7]. Ibn Abi Zar bu jangni qayd etib, Riyah arablarini Magʻribdagi eng qudratli qabila sifatida tilga olgan[8]. Bu davrda Riyah asosan markaziy Magʻribda (hozirgi Jazoir) va shimoliy Ifriqiyada (hozirgi Tunisning shimoli) yashagan[5]. Vaqt oʻtishi bilan ular Xult va Zughba qabilalari bilan birga hozirgi Marokash hududida joylashtirilib, gʻarbiy Magʻribning qishloq hududlarida arablashuv jarayonini boshlab berdi[9].
Manbalar
- ↑ Marçais, Georges (2012-04-24), „Riyāḥ“, Encyclopaedia of Islam, First Edition (1913-1936) (inglizcha), Brill, qaraldi: 2023-05-26
- ↑ 2,0 2,1 el-Hasan, Hasan Afif. Killing the Arab Spring (en). Algora Publishing, 2019-05-01 — 82-bet. ISBN 978-1-62894-349-8.
- ↑ Duri, A. A.. The Historical Formation of the Arab Nation (RLE: the Arab Nation) (en). Routledge, 2012 — 70–74-bet. ISBN 978-0-415-62286-8.
- ↑ Hareir, Idris El; Mbaye, Ravane. The Spread of Islam Throughout the World (en). UNESCO, 2011-01-01 — 409-bet. ISBN 978-92-3-104153-2.
- ↑ 5,0 5,1 Baadj, Amar S.. Saladin, the Almohads and the Banū Ghāniya: The Contest for North Africa (12th and 13th centuries) (en). BRILL, 2015-08-11 — 24, 128-bet. ISBN 978-90-04-29857-6.
- ↑ Himmich, Ben Salem. The Polymath (en). American Univ in Cairo Press, 2004 — 239-bet. ISBN 978-977-424-821-4.
- ↑ Abun-Nasr, Jamil M.. A History of the Maghrib in the Islamic Period (en). Cambridge University Press, 1987-08-20 — 103-bet. ISBN 978-0-521-33767-0.
- ↑ Akyeampong, Emmanuel Kwaku; Jr, Professor Henry Louis Gates. Dictionary of African Biography (en). OUP USA, 2012-02-02 — 108-bet. ISBN 978-0-19-538207-5.
- ↑ Bennison, Amira K.. Almoravid and Almohad Empires (en). Edinburgh University Press, 2016-07-05 — 80-bet. ISBN 978-0-7486-4682-1.