Refah partiyasi
Refah partiyasi (turkcha: Refah Partisi, RP) — Turkiyada faoliyat yuritgan islomiy siyosiy partiya. 1983-yilda Anqarada Ali Türkmen, Ahmet Tekdal va Necmettin Erbakan tomonidan siyosatdan taqiqlangan ikkita oldingi partiya – Milliy tartib partiyasi (MNP) va Milliy qutqarish partiyasining (MSP) merosxoʻri sifatida tashkil etilgan. RP oʻsha paytda shahar hokimligi saylovlarida qatnashib, Konya, Shanliurfa va Van shaharlarida gʻalaba qozongan. Ularning ovoz ulushi taxminan 5% ni tashkil qilgan.
Refah partiyasi 1991-yilgi saylovlarda Millatchilik harakati partiyasi (MHP) va Islohotchilar demokratiyasi partiyasi (IDP) bilan uch tomonlama ittifoqda ishtirok etdi. Ular 16,9 foiz ovoz toʻplashdi. Ular parlamentga 62 nafar deputat saylashgan, lekin saylovdan soʻng MHPning 19 nafar deputati (1991-yil 25-dekabrda tuzilgan Demokratik harakat partiyasidan va 29-dekabrda MÇPga qoʻshilgan) hamda IDPning 3 nafar deputati Refah partiyasini tark etgan. Ularning saylovdagi ommaviy ovozi yillar davomida oshib bordi va 1996-yilda Bosh vazir Necmettin Erbakan yetakchiligida eng yirik partiyaga aylandi. Erbakan koalitsion hukumati 1997-yilda islomiy kun tartibiga egalikda gumon qilinib, Turkiya harbiylari tomonidan hokimiyatdan chetlatildi[1].
1998-yilda Turkiya Konstitutsiya sudi Refah partiyasini siyosatdan chetlatdi, chunki u din va davlatni ajratish tamoyilini buzgan deb topilgan[2]. Bu taqiq 2003-yil 13-fevralda Yevropa Inson Huquqlari Sudida (ECtHR) ham tasdiqlandi. Inson huquqlari boʻyicha Yevropa sudining Human Rights Watch tomonidan tanqid qilingan, chunki sud ilgari bir necha partiyalarni tarqatmaslikka qaror qilgan, ammo Refah partiyasini taqiq qilgani izchillikdan yiroq deb baholangan. Shu bilan birga, ECtHR oʻz qarorini himoya qilgan[3][4].
Turkiyaning amaldagi prezidenti Recep Tayyip Erdoğan partiyaning sobiq aʼzosi hisoblanadi[5]. Siyosatdan maʼlum muddat chetlatilgach, u ushbu islomiy partiyani tark etib, Adolat va Taraqqiyot partiyasini (AKP) tashkil qilgan. Turkiyaning sobiq prezidenti Abdullah Gül Refah partiyasi tarqatilishiga qadar uning oʻrinbosar yetakchisi boʻlgan.
Shundan soʻng Refah partiyasi Yevropa inson huquqlari sudiga (ECtHR) murojaat qilib, Turkiya Oliy sudining ularning Yevropa inson huquqlari bitimining 11-moddasini – yigʻilish va birlashish huquqlarini himoya qiluvchi qoidani buzganini bildirgan. Refah, shuningdek, bitimning 9, 10, 14, 17 va 18-moddalarida va 1-sonli protokolning 1 va 3-moddalarida himoyalangan huquqlari buzilganidan shikoyat qildi.
Partiyani tarqatilishi
Refah partiyasi siyosiy maydonga, kambagʻal aholi amaldagi hukumatdan norozi boʻlgan davrda kirib keldi[6]. Islomiy notiqlik sanʼatiga tayangan holda ular shariat qonunining ayrim jihatlarini targʻib qilgan. Turkiya dunyoviy davlat sifatida ularning diniy gʻoyalariga qarshi chiqqan. Turkiya Konstitutsiyasining 2.1-moddasida Turkiya „demokratik, dunyoviy va ijtimoiy davlat hisoblangan[7]. Rafohning teotsentrik siyosati va nutqlari dunyoviylikka boʻlgan bu sodiqlikni buzdi. 1998-yil 16-yanvarda Konstitutsiyaviy sud Refah partiyasini tarqatib yubordi, chunki u „dunyoviylik tamoyiliga qarshi faoliyat markaziga“ aylandi[8].
Saylov natijalari
Buyuk Millat Majlisi
| Saylov sanasi | Partiya rahbari | Ovozlar | Ovozlarning foizi | Oʻrinlar | Hukumat |
|---|---|---|---|---|---|
| 1987 | Necmettin Erbakan | 1,717,425 | 7.20% | 0 / 450
|
ANAP |
| 1991 | 4,121,355 | 16.87% | 62 / 450
|
DYP-SHP | |
| DYP kamchilik | |||||
| 1995 | 6,012,450 | 21.38% | 158 / 550
|
DYP-CHP | |
| DYP-ANAP | |||||
| RP-DYP | |||||
| ANAP-DSP-DTP | |||||
| DSP kamchilik |
Mahalliy saylovlar
| Saylov sanasi | partiya rahbari | Provinsiya kengashi | Mintaqalar soni | |
|---|---|---|---|---|
| Ovozlar | % | |||
| 1984 | Ahmet Tekdal | 780.342 | 4.40% | 16 / 1 700
|
| 1989 | Necmettin Erbakan | 2.170.431 | 9.80% | 74 / 1 984
|
| 1994 | 5.388.195 | 19.14% | 329 / 2 695
| |
Manbalar
- ↑ Karadjis, Michael (19 October 1997). "Behind the Turkish Military's "Soft Coup"". Green Left Weekly 294. http://www.hartford-hwp.com/archives/51/294.html. Qaraldi: 28 August 2008.Refah partiyasi]]
- ↑ N. Bali, Rifat. Antisemitism and Conspiracy Theories in Turkey. Libra, 2013 — 185-bet. ISBN 9786054326730.
- ↑ Turkey: Party Case Shows Need for Reform – Ruling Party Narrowly Escapes Court Ban, Human Rights Watch, 31 July 2008
- ↑ Moe, Christian (September 2003). "Refah Partisi (The Welfare Party) and Others v. Turkey". International Journal of Not-for-Profit Law (International Center for Not-for-Profit Law) 6 (1). ISSN 1556-5157. Archived from the original on 2008-09-25. https://web.archive.org/web/20080925194912/http://www.icnl.org/KNOWLEDGE/ijnl/vol6iss1/special_5.htm. Qaraldi: 28 August 2008.Refah partiyasi]]
- ↑ „Islamist party sees Erdogan support eroding in Turkey election“. Reuters (2018-yil 29-may). Qaraldi: 2019-yil 20-noyabr.
- ↑ Çağatay Cengiz, Fatih (31 August 2020). Turkey: The Pendulum between Military Rule and Civilian Authoritarianism. Leiden, Netherlands: Brill. pp. 97–129. ISBN 978-90-04-43556-8.
- ↑ “Turkey 1982 (rev. 2017) Constitution – Constitute". www.constituteproject.org. Retrieved 2024-05-14
- ↑ European Court of Human Rights „Refah Partisi (and Others) v. Turkey“. HUDOC (2003-yil 13-fevral). Qaraldi: 2024-yil 15-may.