Kontent qismiga oʻtish

Raqqa iyolati

ZiyoSfera, erkin ensiklopediya
Raqqa iyolati
arabcha: إيالة الموصل‎‎
1586–1864

Raqqa iyolati 1609-yilda
Maʼmuriy markazUrfa[1]
Tarixi 
• Tashkil etilgan
1586
• Disestablished
1864
Avvalgi davlat		 Keyingi davlat
Diyorbakir iyolati
Halab viloyati
Hozirda tarkibidaSuriya
Iroq
Turkiya

Raqqa yoki Urfa iyolati[2] (arabcha: إيالة الرقة‎‎, usmonli turkcha: ایالت رقه‎‎)[3] – Usmoniylar imperiyasi tarkibidagi iyolat (viloyat). XIX asrda maydoni taxminan 24,062 kvadrat milya (62,320 km2) deb koʻrsatilgan[2].

Iyolat 1586-yilda ilgari Diyorbakir tarkibiga kirgan hududlar asosida tashkil etilgan[4]. XVI asrda Raqqa shahri tarixiy manbalarda Usmoniylar imperiyasining Furot daryosi boʻyidagi bojxona punkti sifatida tilga olingan. Biroq ushbu iyolatning poytaxti va iyolat voliysining qarorgohi Raqqa emas, balki undan taxminan 200 km shimolda joylashgan ar-Ruha shahri edi[5][6].

Raqqa sanjagi

Taxminan 1535-yildan 1586-yilda Raqqa iyolati tashkil topguniga qadar, Raqqa Diyorbakir iyolati tarkibidagi bir sanjak boʻlgan[6]:253-5. Bu sanjak haqidagi eng qadimiy yozma manba 1548—1551-yillar orasida tuzilgan Diyorbakir tarkibidagi sanjaklar roʻyxatida qayd etilgan[6]:254. Sanjak uchun oʻtkazilgan eng dastlabki soliq roʻyxati 1564-yilga tegishli boʻlib, unda 629 akçe miqdorida soliq qiymati koʻrsatilgan (taqqoslash uchun, Halab sanjagining qiymati 11 734 193 akçe edi)[6]:255.

Raqqa sanjagi toʻrtta nohiyaga boʻlingan edi: birinchisi – Raqqa (Nefs-i Rakka), ikkinchisi – Raqqaning shimolidagi Balix vodiysi (yaʼni Ayn Arus), uchinchisi – Jaʼbar va toʻrtinchisi – „qamishzor“ maʼnosidagi Kapulı Bük boʻlib, Furot boʻyidagi Raqqaning quyi oqimlaridagi hududlarni oʻz ichiga olgan[6]:255.

Asosiy qishloq xoʻjaligi mahsulotlari bugʻdoy, makkajoʻxori (demet), arpa va paxta edi[6]:255. Soliqlar qisman ushbu ekinlardan mahsulot shaklida undirilgan[6]:255. Soliqlarning aksariyati, ayniqsa, Balix va Nefs-i Rakka nohiyalarida, iltizam tizimi orqali yigʻilgan, yaʼni ular timar yoki zeamet tizimlariga kirmagan[6]:257.

Bu davrda Raqqa sanjagi imperiyaning harbiy-maʼmuriy tizimiga toʻliq kiritilgan boʻlib, sanjak-bey (hokim), qozilar va qal’a qoʻmondoni – dizdar tomonidan boshqarilgan.[6]:253, 256-7 Oliy Porta tomonidan tayinlangan sanjak-bey Raqqaning garnizon qoʻshinlariga boshchilik qilgan.[6]:256 Qozi esa nafaqat sud ishlari bilan, balki vaqf mablagʻlarini yigʻish, soliqqa oid suiisteʼmollarni tekshirish va sanjak-bey ustidan nazoratni amalga oshirish bilan ham shugʻullangan.[6]:257 Dizdar esa Raqqa qal’asi va ehtimol butun shahar ustidan „politsiya vakolati“ga ega boʻlgan.[6]:257

Raqqa sanjagining sanjakbeylari roʻyxati[6]:256
Nomi Xizmat yillari Eslatmalar
Şeyhi Beğ (1) 1548-?
Sami Beğ baʼzida 1554-yildan oldin
Ferruh Beğ ?-1554
Melik Halil-oğlı Mehmed Beğ 1554-1556
Murad Beğ 1556
Şeyhi Beğ (2) 1556-1560
Hacci Beğ-oğlı Ahmed Beğ 1560-1564
Nimetullah Beğ 1565-1575 1574-yilda 500 ta tuyani oʻgʻirlashda ayblangan va bu ishni tergov qilish uchun yuborilgan çavuşga (saroy elchisiga yoki maxsus tekshiruvchi amaldorga) hujum qilgan Salamiya voliysi boʻlgan boshqa bir Nimetulloh Beg bilan adashmaslik kerak. Shundan soʻng u lavozimidan ozod etilgan va Diyorbakirda qamoqqa olingan[6]:256.
Hacci Beğ 1575-6 (983 AH) Sanjakka yetib kelmagan
Nimetullah Beğ 1576-? Mahalliy aholining tuman hududida badaviy (koʻchmanchi arab) qoʻy oʻgʻrilari haqidagi shikoyatlaridan soʻng, u yana sanjakbey lavozimiga qayta tayinlangan[6]:256.

Usmoniylar 1500-yillar oxirida Mesopotamiya chekka hududlari ustidan nazoratni kuchaytirishga kirishgan, bu jarayon „qayta zabt etish“ deb atalgan[6]:257. 1565-yildan boshlab Raqqa sanjakbeylariga mahalliy qabilalarni boʻysundirish va qarzdor soliqlarni yigʻish boʻyicha topshiriqlar berilgan[6]:256. Shu davrda Usmoniylar sodiq askarlar va ittifoqchi qabilalarni bu hududlarga joylashtirgan, bu esa baʼzida mahalliy koʻchmanchi qabilalar bilan toʻqnashuvlarga sabab boʻlgan[6]:257. Masalan, 1572-yilda Raqqa qozisi va Banu Rabi’a arab qabilasi rahbari Istanbuldagi rasmiy shaxslarga murojaat qilib, Jaʼbar qal’asi atroflaridagi „Temur davridan beri vayron boʻlgan“ yerlarni kamida 100 ta sipohiy darajasidagi yer-mulk sifatida berishni soʻragan, shunda bu yerlar yana dehqonchilik uchun tiklanishi mumkin boʻlar edi[6]:257.

Raqqa iyolati

1500-yillar oxirida Usmoniylar imperiyasining boshqaruv tizimi harbiy sanjaklarga asoslangan boshqaruv tizimidan soliqqa asoslangan iyolat tizimiga oʻtgan[6]:258. Bu jarayon, shuningdek, Furot daryosi oʻrta oqimining iqtisodiy salohiyatini anglash, chegara xavfsizligini mustahkamlash va Usmoniylar–Safaviylar urushi (1578–1590) davridagi strategik ehtiyojlar natijasida 1586-yilda Raqqa iyolati tashkil etilishiga sabab boʻlgan[6]:256, 8.

Yangi iyolat dastlab Furot daryosining oʻrta oqimidan tortib Anahgacha boʻlgan hududlarni, shuningdek, butun Xabur vodiysini oʻz ichiga olgan boʻlishi mumkin, biroq bu yerlar tez orada ajratib yuborilgan[6]:258. Birejik ham dastlab ajratib yuborilgan, ammo 1588-yilda yana Raqqa iyolatiga qayta biriktirilgan[6]:258-9.

1600-yillar boshida Celali qo‘zg‘olonlari va Usmoniylar–Habsburg urushlari sababli markaziy hokimiyatning Raqqadagi taʼsiri sustlashgan[6]:259. 1606–1618-yillar oraligʻida Raqqa beylik voliyligi kurd amiri cizrelik Sharaf poshoga topshirilgan[6]:259. Boshqa paytlarda esa bu lavozim faqat nomigagina yuqori harbiy qoʻmondonlar yoki ularning oʻgʻillariga berilgan[6]:259. Asl boshqaruv esa Urfadagi qudratli ümera oilalarining qoʻlida boʻlgan[6]:260.

1600-yillar oxiriga kelib, Raqqa iyolati imperiyaning iskan (koʻchmanchi qabilalarni joylashtirish) siyosatining markaziga aylangan[6]:260. Raqqa qal’asi 1683-yilda taʼmirlangan, shundan soʻng iyolat voliysi Kadizoda Huseyn posho (1590–1595) rahbarligida iskan siyosati faol boshlangan[6]:261. U Onadoʻlidan koʻchirilgan turkman va kurd qabilalarini, ayniqsa, Raqqa shimolidagi Balix vodiysiga joylashtirish bilan shugʻullangan[6]:261-2.

Bu davrda iyolat voliysi boshqa viloyatlar hududlariga oʻtib, qabilalarni boʻysundirish vakolatiga ham ega boʻlgan[6]:262. Kilis tumani bu jarayonda muhim ahamiyatga ega boʻlib, Raqqa voliylariga koʻpincha Kilis hududidagi iltizam soliqlarini yigʻish huquqi ham berilgan[6]:262.

Maʼmuriy boʻlinmalar

17-asrda Raqqa iyolatining sanjaklari quyidagilar boʻlgan[7]:

  1. Jemasa sanjagi
  2. Xarpud (Harput) sanjagi
  3. Deir Rahba sanjagi
  4. Beni Rebia sanjagi
  5. Saruj sanjagi
  6. Harran sanjagi
  7. Rika (yaʼni Raqqa) sanjagi
  8. Ana va Hit (bugungi Anah va Hit, Al-Anbarda) sanjagi
  9. Roha yoki Urfa sanjagi – posho qarorgohi

1700–1740-yillarda sanjaklar quyidagicha edi[8]:

  1. Posho sanjagi (Raqqa–Ruha)
  2. Birecik sanjagi
  3. Deyr-i Rahba sanjagi
  4. Beni Rabi’a sanjagi

Yana qarang

Manbalar

  1. ↑ Macgregor, John. Commercial statistics: A digest of the productive resources, commercial legislation, customs tariffs, of all nations. Whittaker and co., 1850 — 12-bet. Qaraldi: 2013-yil 25-fevral. 
  2. ↑ 2,0 2,1 The Popular encyclopedia: or, conversations lexicon, Volume 6, s. 698, Google Booksda
  3. ↑ „Some Provinces of the Ottoman Empire“. Geonames.de. Qaraldi: 2013-yil 25-fevral.
  4. ↑ The Shiites of Lebanon under Ottoman rule, 1516-1788, s. 38, Google Booksda By Stefan Winter
  5. ↑ Stefan Winter, „The Province of Raqqa under Ottoman Rule, 1535-1800“ in Journal of Near Eastern Studies 68 (2009), 253-67.
  6. ↑ 6,00 6,01 6,02 6,03 6,04 6,05 6,06 6,07 6,08 6,09 6,10 6,11 6,12 6,13 6,14 6,15 6,16 6,17 6,18 6,19 6,20 6,21 6,22 6,23 6,24 6,25 6,26 6,27 6,28 6,29 6,30 6,31 Winter, Stefan (2009). "The Province of Raqqa under Ottoman Rule, 1535-1800". Journal of Near Eastern Studies 68: 253–67. doi:10.1086/649610. https://www.academia.edu/3809120. Qaraldi: 16 November 2022. Raqqa iyolati]]
  7. ↑ Narrative of travels in Europe, Asia, and Africa in the ..., Volume 1, s. 90, Google Booksda By Evliya Çelebi, Joseph von Hammer-Purgstall
  8. ↑ Kılıç, Orhan. 18. Yüzyılın İlk Yarısında Osmanlı Devleti'nin İdari Taksimatı-Eyalet ve Sancak Tevcihatı / In the First half of the 18th Century Administrative Divisions of the Ottoman Empire-Shire and Sanjak Assignments (tr). Elazığ: Şark Pazarlama, 1997 — 61-bet. ISBN 9759630907.  
"https://ziyosfera.uz/index.php?title=Raqqa_iyolati&oldid=728958" dan olindi