Qozoq xonlari roʻyxati
XV asrning oʻrtalarida qozoqlar tashkil topganidan boshlab, qozoq xonlari birlashgan Qozoq xonligini va keyinchalik uchta asosiy qozoq boʻlinmasini boshqargan. Xon — bu Markaziy Osiyo boʻylab koʻchmanchi va yarim koʻchmanchi guruhlar tomonidan qoʻllaniladigan hukmdor unvoni.
Qozoqlar dastlab Abulxayrxon boshchiligida Dashti Qipchoqning shimoli-gʻarbiy qismidan janubga, 1430- va 1440-yillarda Movarounnahrga koʻchib oʻtgan va Temuriylar davlatining ayrim qismlariga hujum qilgan koʻchmanchi oʻzbek qabilalarining aʼzolari edi[1]. Oʻzlari Urusxon va Chingizxonning avlodlari boʻlgan ikki qabila rahbari, Kerey va Jonibek, Abulxayrxon xizmatidan ketishga qaror qilishdi. Kerey va Jonibekka ergashganlar oʻzbek-qozoqlar deb ataldi, qozoq soʻzi turkiy soʻz boʻlib, taxminan „sarson“ yoki „ozod“ deb tarjima qilinadi[1]. Abulxayrxon 1468-yilda vafot etdi va keyingi uch oʻn yillikda uning koʻplab izdoshlari oʻzbek-qozoq xonlari — Kerey, Jonibek va Kereyning oʻgʻli Burundiqning hokimiyatini tan olishni boshladi[2]. Biroq, 1500-yilga kelib, Muhammad Shayboniyxon nomi bilan tanilgan yangi rahbar koʻplab oʻzbeklarni oʻz nazorati ostida birlashtirdi va janubga — hozirgi Oʻzbekistonga tomon surildi, shu vaqtga kelib shunchaki qozoqlar nomi bilan tanilgan oʻzbek-qozoqlar esa dashtda qoldi[2]. Oʻzbeklar Muhammad Shayboniyxon va uning avlodlari tomonidan boshqarilishda davom etdi, u yerda ular qarluqlashdi va shu tariqa zamonaviy qarluk oʻzbeklarini shakllantirish uchun qipchoq oʻzligini yoʻqotdi; qozoqlar esa Kerey va Jonibek avlodlari tomonidan boshqarilib, qipchoq boʻlib qoldi.
1718-yilda Taukexon vafotidan keyin Qozoq xonligi yagona birlik sifatida mavjud boʻlishni toʻxtatdi. Buning oʻrniga, qozoqlarning uch xil juzlari yoki oʻrdalari mustaqil birliklarga aylandi, ularning har biri oʻz xoniga ega edi[3]. XVIII asr davomida ruslar dasht mintaqasiga kengayishda davom etdi. Diplomatik munosabatlarning bir qismi sifatida, ayniqsa gʻarbdagi Kichik juzlardan boʻlgan qozoq xonlari Rossiya va shohga sodiqliklarini eʼlon qildi, garchi bu bayonotlar soʻzdan tashqari hech qanday taʼsir koʻrsatmadi[4]. Biroq, XIX asr boshlariga kelib, ruslar qozoqlar va xon mavqei ustidan hokimiyatni amalga oshira boshladi. Ruslar 1819-yildan keyin Oʻrta juz uchun yangi xon tayinlamaslikni tanladi va 1824-yilda Shergʻozixon vafotidan keyin Kichik juzda xon mavqeini bekor qildi.
Ruslar shuningdek, „Ichki Oʻrda“ yoki „Boʻkey juz“ deb nomlangan yangi xonlar avlodini yaratdi. Bu juz 1801-yilda Rossiya hududida Ural daryosining gʻarbidagi yaylovlardan foydalanishga ruxsat berilgan Kichik juz aʼzolaridan tashkil topgan edi. Boʻkey juzlarida xonlik mavqei 1845-yilgacha davom etdi, keyin esa u ruslar tomonidan ham bekor qilindi[5].
1840-yillarda Ablay xonning avlodi boʻlgan Kenesari ismli shaxs rus hukmronligiga qarshi qoʻzgʻolon koʻtardi va bu qoʻzgʻolon oʻsha paytga kelib zamonaviy Qozogʻistonning koʻp qismini qamrab oldi. U koʻpgina qozoq rahbarlari tomonidan Kenesarixon sifatida tan olingan, garchi u hech qachon Rossiya hukumati tomonidan bunday deb tan olinmagan boʻlsa ham bugungi kunda qozoq tarixlarida rasmiy xon deb hisoblanadi. Ruslar Kenesarini yillar davomida choʻl boʻylab taʼqib qilishgan boʻlsa-da, u qozoqlar orasida keng qoʻllab-quvvatlovga ega edi va natijada 1847-yilgacha, Shimoliy Qirgʻizistonda qatl etilgunga qadar qoʻlga olinmadi[5].
Quyidagi roʻyxatda 1456-yildan 1847-yilgacha qozoqlarning maʼlum xonlari koʻrsatilgan.
| Ismi | Hukmdorlik yillari | Qozoqcha ismi |
|---|---|---|
| Kereyxon | 1456–1473 | Керей, كيري |
| Jonibekxon | 1473–1480 | Жәнібек, جانيبك |
| Burunduqxon | 1480–1511 | Бұрындық (Мұрындық), بورونديق |
| Qosimxon | 1511–1518 | Қасым, قاسم |
| Mamashxon | 1518–1523 | Мұхаммед, محمد |
| Tohirxon | 1523–1533 | Тахир, طاهر |
| Buydash | 1533–1538 | Бұйдаш, بويداش |
| Ahmedxon | 1533–1535 | Ахмед, أحمد |
| Togʻim | 1535–1537 | Тоғым, توغيم |
| Haqnazarxon | 1538–1580 | Хақназар, حقنازار |
| Shigʻayxon | 1580–1582 | Шығай, شیغای |
| Tavakkal | 1582–1598 | Тәуекел, تاوكل |
| Ishimxon | 1598–1628 | Есім, عاصم |
| Salqam Jangirxon | 1628–1652 | Жәңгір, جهانگیر |
| Botirxon | 1652-1680 | Батыр, بهادور |
| Tauke xon | 1680–1715 | Тәуке, تاوكي |
| Qayip | 1715–1718 | Қайып, كايب |
| Bolat | 1718–1729 | Болат, بولات |
| Abulmambetxon | 1729–1771 | Әбілмәмбет, أبو المامبيت |
| Ablay xon | 1771–1781 | Әбілмансұр, أبو المنصور |
| Kenesari Qosimuli | 1841–1847 | Кенесары, كينيساري |
| Ismi | Hukmdorlik yillari | Qozoqcha ismi |
|---|---|---|
| Abulxayrxon | 1718–1748 | Әбілқайыр, أبو الخير |
| Nuralixon | 1748–1786 | Нұр Әли, نور علي |
| Erali | 1791–1794 | Ералы, إيرالي |
| Esim | 1795–1797 | Есім, عاصم |
| Ayshuaq | 1797–1805 | Айшуақ, ايشواق |
| Shergʻozi | 1812–1824 | Шер Ғази, شيرغازي |
| Ismi | Hukmdorlik yillari | Qozoqcha ismi |
|---|---|---|
| Bukey | 1801–1815 | Бөкей, بوكي |
| Shigʻay | 1815–1823 | Шығай, شیغای |
| Janger | 1823–1845 | Жәңгір, جهانگیر |
| Ismi | Hukmdorlik yillari | Qozoqcha ismi |
|---|---|---|
| Sameke | 1719–1734 | Сәмеке, سميكي |
| Abilmambet | 1734–1771 | Әбілмәмбет, أبو المامبيت |
| Abulmansur | 1771–1781 | Әбілмансұр, أبو المنصور |
| Wäli | 1781–1819 | Уәли, الوالي |
| Gʻubaydulla | 1819–1822 | Ғұбайдуллаh, عبيد الله |
| Ismi | Hukmdorlik yillari | Qozoqcha ismi |
|---|---|---|
| Kenesari Qosimuli | 1841–1847 | Кенесары, كينيساري |
| Ismi | Hukmdorlik yillari | Qozoqcha ismi |
|---|---|---|
| Äbdiğapar Janbosynūly | 1916–1917 | Әбдіғаппар Жанбосынұлы, عبد الغبار جانبوسينولي |
| Ospan Şolaqūly | 1916–1917 | Оспан Шолақұлы, وـســپــاـنـ شــوـلــاـكــوـۆ |
Manbalar
Adabiyotlar
- Bregel, Yuri. A Historical Atlas of Central Asia, Handbook of Oriental Studies. Leiden: Brill, 2003. ISBN 90-04-12321-0.
- Zholdaspaev, S. and D. Babaev. 7 klass - Istoriia srednevekogo Kazakhstana. (Almaty: Atamura) 2003.
- Kasymbaev, Zh. K.. Ķazaķstan tarihy : (XVIII ǵasyr - 1914 žyl) (kk). Almaty: Mektep, 2004. ISBN 996533109X.
- Test materials for History of Kazakhstan