Qozoq ornamentlari
Qozoq ornamentlari — qozoq xalq amaliy sanʼatiga xos boʻlgan, ritmik tartibda joylashtirilgan elementlardan tashkil topgan naqshlardir. U naqshlar, kompozitsiya va ranglarning xilma-xilligi bilan ajralib turadi.
Tarixi
- Qozoq naqshlari va ornamentlari haqidagi ilk yozma eslatmalar 16-asr boshlariga toʻgʻri keladi[1]. Qadimda qozoqlar ornamentlari orqali bezatilgan buyum egasining qaysi urugʻ yoki juzga mansubligini aniqlash mumkin boʻlgan[2].
- Qozoq xalqining estetik madaniyatida ornamentlar shakllarining xilma-xilligi 19-asr oxirida ayniqsa rivojlanib, yetakchi oʻrin egallagan[3]. Naqshlar atrofdagi voqelikni aks ettirgan: masalan, 19-asrda kiyimlarda asosan oʻsimliksimon ornamentlar, ayniqsa lola tasvirlari ustun boʻlgan boʻlsa, Gagarinning koinotga parvozidan keyin hunarmand ayollar raketa va yulduzlarni kashtalarini tika boshlagan[1].
- S. M. Dudin qozoq ornamentikasining toʻrtta xususiyatini ajratib koʻrsatadi: fon va naqshning teng ahamiyatga egaligi, naqsh va fon motivlarining xilma-xilligi, ornament ranglarining cheklanganligi hamda ornamental kompozitsiyalarda yuqori va quyi qismlarning mavjudligi[4].
Ornament turlari
Ritm, kompozitsiya va simmetriya xususiyatlariga koʻra quyidagi ornament turlari ajratiladi: zoomorf, geometrik, oʻsimliksimon va kosmogonik ornamentlar[1][2][3][5].
- Eng keng tarqalgan turi zoomorf ornamentdir. Zoomorf naqshlar — qoʻchqor shoxi, qoʻsh shox, tuya izi va boshqalar — namat mahsulotlari hamda charm va yogʻochdan tayyorlangan turli maishiy buyumlarni bezashda ishlatilgan. Ular namat buyumlarida (tekemet, sirmak), toʻquvchilik mahsulotlarida (baskur, alasha, gilam), shuningdek charm, suyak, yogʻoch va metall buyumlarda uchraydi. Ayrim mahsulotlarda naqsh elementlari applikatsiya usuli bilan ishlangan. Uni boʻyashda qizil, yashil, jigarrang, oq va qora ranglar qoʻllaniladi.
- Geometrik ornamental motivlar toʻquvchilik va meʼmoriy bezaklarda keng tarqalgan (uchburchak, romb, xoch, qadimgi svastika). U gilam mahsulotlarining chegaralarida, markaziy qismlar ramkasida va tekemet — namat gilamlar maydonlarida uchraydi. U qora, koʻk, bordo va jigarrang ranglarda boʻyaladi.
- Oʻsimliksimon naqshlar kashtachilik va toʻquvchilikda uchraydi (gul, barg, novda). Bunday naqshlar yuzani erkin toʻldirib, fon qoldirmaydi va mahsulotga nafis hamda bayramona koʻrinish beradi. U sariq, toʻq sariq, qizil, pushti va bordo ranglarda boʻyaladi.
- Kosmogonik belgilar (quyosh, yulduz, yarim oy) gilam toʻqishda kompozitsiyaning markaziy qismini toʻldirish uchun ishlatiladi. Masalan, „Kainar — buloq“ naqshi yaylov va sugʻorish joylariga ehtiyoj sezgan chorvachilik xoʻjaliklarida paydo boʻlgan. Bunda och koʻk, koʻk va binafsha ranglar ishlatiladi[3].
Rang va texnika
Ornamentdagi har bir rang oʻz ramziy maʼnosiga ega. Masalan, koʻk rang osmon ramzi, oq rang quvonch va baxt ramzi, sariq rang bilim va donolik ramzi, qizil rang olov va quyosh ramzi, yashil rang yoshlik va bahor ramzi, qora rang esa yer ramzi hisoblanadi[2]. Qozoq bezak sanʼatida yaxshilik va yomonlik kurashining abadiy motivi murosasiz qarama-qarshiliklarning birligi orqali ifodalanadi. Har bir ornamental kompozitsiya makon, jamiyat va shaxsning oʻzaro birligini aks ettiradi. Uchburchak va uning ichidagi elementlar alohida oʻrin tutadi. Uchburchak uch dunyoning birlashuvini anglatadi. Anʼanaviy tushunchalarga koʻra, u baliq, oʻq va qushni ifodalaydi, ular esa uch unsur — suv, yer va havoni bildiradi. Uchburchak ichidagi qoʻchqor shoxi motivi esa toʻrtinchi unsur — olovni ifodalaydi[3].
Ornament turli texnikalar yordamida ishlanadi: u yogʻochga oʻyib tushirilishi, metallga gravirovka qilinishi yoki lehimlanishi, namatga bosilishi yoki tikilishi, matoga kashta qilinishi yoki tukli gilamga toʻqilishi mumkin. Bir xil motivlarni yogʻoch kirish eshiklarida, shanirakning gumbazsimon doirasida va taqinchoqlarda uchratish mumkin. Yurtada barcha elementlar naqshli tasmalari bilan biriktiriladi: devor panjaralari ustunlar bilan, shashak bau (popukli oʻrilgan naqshli arqonlar) esa shanirakdan osilib turadi. Kiyimlarda etak, yeng, yoqa, bosh kiyimlar (doʻppilar) va poyabzal chetlari bezatiladi; idish-tovoqlarda esa yogʻoch idishlar, kosalar, choʻmichlar (ozhau) va idish qopqoqlari (ayak-kap) atrofi naqshlanadi. Qozoq tilida ornament „oyu“ deb ataladi, bu „chuqurlashtirish, oʻyib tushirish“ degan maʼnoni anglatadi; bu soʻz qadim zamonlarda naqshlar toshga oʻyib tushirilgan davrlardan kelib chiqqan[3].
Koʻplab amaliy sanʼat buyumlari koʻchmanchi sanʼat ramzi maqomiga daʼvogarlik qilishi mumkin. Bunga yorqin misollar: ikki tomonida shoxsimon buramalar tushirilgan, boʻrtma charmidan tikilgan torsik — qimiz saqlash idishi; asosiy motivi qoʻchqor shoxi boʻlgan mozaikali namat gilam — sirmak. Suyak oʻymakorligi ustalari — suyekshilar sanʼati yuqori darajada rivojlangan. Yogʻoch buyumlar oʻyilgan suyak ornamentlari bilan bezatilgan: karavot suyanchiqlari, yogʻoch boshqoʻygichlar (jastik agash), oʻralgan gilamlar, namatlar va koʻrpalarni saqlash uchun tagliklar (jukayak), kerege va uyklarning yurta ichidagi yuqori qismlari, shuningdek musiqa asboblari. Materiallar orasida eng issigʻi namat boʻlib, uning namunalariga qadimgi yevrosiyo koʻchmanchilari qabristonlari qazilmalarida duch kelingan.
Manbalar
- ↑ 1,0 1,1 1,2 Кристина Витта. „Национальный казахский узор“ (2017-yil 8-may). 2019-yil 25-mayda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2019-yil 25-may.
- ↑ 2,0 2,1 2,2 Аубакирова Р. Ж. „Использование технологий рисования и орнаментального искусства казахов в предшкольной подготовке детей“. КиберЛенинка. Журнал Историческая и социально-образовательная мысль, 2012. 2019-yil 25-mayda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2019-yil 25-may.
- ↑ 3,0 3,1 3,2 3,3 3,4 K - M, Kazakhstan: National Encyclopedia / [Main Editorial Office "Qazaq Entsiklopediyasy": Burkutbai Ayaganov]. Almaty: Main Editorial Office "Qazaq Entsiklopediyasy", 2005. ISBN 978-9965-9746-4-9.
- ↑ О.И. Ворожейкина, А.С. Бахитова, Н.Н. Ворожейкин. „История возникновения казахской графики, влияние на этнодизайн современных казахстанских СМИ“. КиберЛенинка. Журнал Вестник Курганского государственного университета, 2016, №1. 2019-yil 25-mayda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2019-yil 25-may.
- ↑ „Казахский орнамент и его значение“. Интернет-портал Нур (2017-yil 11-iyul). 2019-yil 25-mayda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2019-yil 25-may.