Kontent qismiga oʻtish

Qozoq kiyimlari

ZiyoSfera, erkin ensiklopediya
Marosim davomida milliy qozoq kiyimini kiygan qozogʻistonlik ayollar.

Qozoq kiyimlari — qozoq xalqi tomonidan kiyiladigan kiyimlar boʻlib, koʻpincha mintaqaning keskin iqlimi va xalqning koʻchmanchi turmush tarziga mos materiallardan tayyorlanadi[1]. Ular odatda qush tumshuqlari, hayvon shoxlari, tuyoqlari va oyoqlaridan tayyorlangan murakkab bezaklar bilan bezatiladi[2]. Zamonaviy qozoqlar odatda gʻarbona kiyim kiyishsa-da, turkiy xalqlar bayramlari va maxsus tadbirlarda anʼanaviy kiyimlarni kiyadi.[3]

Materiallar va ishlab chiqarish usullari

Qozoq kiyimlarida ishlatiladigan anʼanaviy materiallarga mato, teri, namat va moʻyna kiradi. Bezatish uchun kashtachilik, moʻyna, taqinchoqlar va naqshlardan ham foydalanilishi mumkin[4]. Shuningdek, kiyim tayyorlashda import qilingan ipak, brokat va baxmal kabi materiallardan ham foydalaniladi, biroq ular anʼanaviy materiallarga qaraganda qimmatroq hisoblanadi.

Erkak tuyani junini qirqmoqda, atrofida boshqa tuyalar bor
Kiyim tayyorlash uchun ikki oʻrkachli tuyaning juni qirqilmoqda.

Ot yoli, tulki moʻynasi, qoʻy juni va quyon terisi kabi anʼanaviy materiallar kiyim ishlab chiqarishda qoʻllaniladi. Materiallarni tayyorlash jarayoni terini shilish, quritish va uni nordon sut hamda un aralashmasi bilan moylashni oʻz ichiga oladi. Toʻrt kundan keyin terilar yuvilib, kuchli shoʻr eritmaga ivitiladi. Yana quritilgach, terining ichki qismi maxsus pichoq bilan qirib tashlanadi va keyin qizdiriladi; bu jarayon teriga oqish rang beradi. Shundan soʻng moʻyna turli ranglarga boʻyash uchun tayyor boʻladi. Sariq boʻyoq Taranovi oʻsimligining maydalangan ildizidan tayyorlanadi. Qizil boʻyoq Uiran Boyau ildizidan olinadi, toʻq sariq boʻyoq esa koʻpincha quritilgan anor poʻstlogʻidan tayyorlanadi.

Qozoqlar koʻpincha oq jundan foydalanadi va ayniqsa qoʻyning boʻyin qismidagi junni qimmatli deb hisoblaydi. Ikki oʻrkachli tuya juni ham hashamatli kiyimlar tayyorlashda ishlatiladi. Tuya jun toʻkkanidan keyin yigʻib olinadigan tagjun ayniqsa qimmatli hisoblanadi.

Import qilingan paxta, ipak va jun matolar ham qozoq koʻchmanchilari tomonidan ishlatilgan. Feodal zodagonlar kiyim tikishda import matolardan foydalangan boʻlsa, u qadar badavlat boʻlmagan qozoqlar moʻyna, charm va uy sharoitida tayyorlangan jun kabi osonroq topiladigan materiallarni ishlatgan. Matolar oddiy gorizontal toʻquv dastgohida uy sharoitida toʻqilgan.

Ayollar kiyimi

Ayollar köylek deb ataladigan koʻylaksimon kiyim kiyadi. Uni tayyorlashda turli matolar ishlatiladi: bayram kiyimlari uchun qimmatroq matolar, kundalik kiyimlar uchun esa oddiy matolar tanlanadi. Köylek matoni ikkiga buklab, qoʻltiq ostidan pastki etakkacha yon tomonlarini tikish orqali tayyorlanadi.

Turmush qurmagan qozoq qizlari kiyadigan köylek odatda belni ajratib koʻrsatadigan yengil va yumshoq matodan tikiladi. Qozoq tilida Kunikey „quyoshga oʻxshash“ degan maʼnoni anglatadi va bu soʻz ushbu turdagi kiyimni tasvirlash uchun ishlatiladi[5]. Qozoq qizlari qoʻy terisi, uyda toʻqilgan mato va qalin paxta matodan tayyorlangan shim kiyadi. Ular kalta (shalbar) yoki uzun (dalbar) boʻlishi mumkin.

Kupe — ayollar va erkaklar kiyadigan ustki kiyim boʻlib, odatda tulki moʻynasi yoki baʼzan echki terisidan tayyorlanadi. U odatda tuya yoki qoʻy juni bilan astarlanadi va bahor hamda kuzning salqin vaqtlarida issiqlik saqlashi uchun yeng chetlari suvsar moʻynasi bilan qoplanadi[6]. Ayollar kupesi erkaklarnikidan kashtali yoqasi bilan ajralib turadi.

Qozoq kiyimlarining asosiy unsurlaridan biri choʻpon yoki shapan deb ataladigan uzun va keng xalatdir[7]. Boshqa kiyimlardan farqli ravishda u jinsga xos emas va erkaklar ham, ayollar ham kiyadi[8]. Choʻpoanlar turli matolardan tayyorlanadi va turli ranglarda boʻladi (koʻpincha bir xil rangli yoki toʻq ranglarda). Ular jun yoki paxta qatlami bilan astarlanadi. Bayramona baxmal chapanlar applikatsiya, tukli bezaklar va oltin kashtalar bilan bezatiladi. Bunday xalatlarni boy qozoqlar kiygan.

Sirmali — qalinroq mato bilan mustahkamlanib qavilgan choʻpon turidir[9]. Qaptal — astarli choʻpon, shabu esa moʻyna bilan bezatilgan choʻpondir[10].

Bosh kiyimlar

Tasvir yaratishda xatolik:
Saukele kiygan holda ot minib ketayotgan qozoq ayoli.

Bosh kiyimlar ayolning oilaviy holatini bildiradi. Koʻchmanchi davrlarda turmush qurmagan qizlar bosh roʻmoliga oʻxshash qalpoq va moʻyna chetli issiq bosh kiyim kiygan. Boyroq qizlarning bosh kiyimlari yorqin baxmal matodan tayyorlanib, oltin iplar bilan kashtalangan.

Kelinning toʻy bosh kiyimi saukele deb ataladi. Bu bosh kiyimlar koʻpincha bir futdan baland boʻlib, marvarid, marjon va bosma kumush kabi qimmatbaho bezaklar bilan bezatiladi[11]. Uzun osma bezaklar — jaqtau — saukelening yon tomonlariga biriktiriladi va kelinning yuzini oʻrab turadi. Ular baʼzan kelinning beligacha yetadi[12]. Kamroq badavlat ayollar saukeleni mato yoki atlasdan tayyorlab, uni shisha munchoqlar bilan bezatadi; zhaktau esa keyinroq qoʻshiladi.

Birinchi farzandi tugʻilgandan keyin ayol oq matodan tayyorlangan bosh kiyim kiyadi (koʻpincha umrining qolgan qismida ham). Bosh kiyimning tafsilotlari hududlarga qarab farq qiladi. U ikki qismdan iborat: pastki qismi (kimeshkek) boshga kiyiladi, yuqori qismi esa burab salla shakliga keltiriladi[13].

Unda yuz uchun maxsus kesmalar mavjud boʻlib, yelkani yopadigan qismi ayolning koʻkragini ham yopadi. Kimesheklarning shakli, bezagi va yelka yopqichining uzunligiga qarab bir necha turi mavjud. Ayol yoshi ulgʻaygan sari kimeshekning dizayni ham oʻzgaradi. Kimeshek 1930-yillargacha qozoq ayollarining asosiy bosh kiyimi hisoblangan. Oq rang ayol bosh kiyimining pokligi va muqaddasligini ifodalagani uchun tanlangan. Qozoq madaniyatining muhim qismi sifatida kimeshek ayolning jamiyatdagi oʻrni va oilaviy holatini belgilab bergan[14].

Zhaulik — yoshi katta ayollar tomonidan kiyiladigan anʼanaviy bosh kiyim boʻlib, bosh atrofiga oʻraladi. Ak zhaulik atamasi hurmatga sazovor onalar va buvilarni ulugʻlash uchun ishlatiladi, „zhaulik salu“ iborasi esa ushbu anʼanani anglatadi. Zhaulik koʻpincha kimeshek ustidan kiyiladi[15].

Erkaklar kiyimi

Kashtali nimchalar va bosh kiyimlar
Anʼanaviy qozoq erkaklar kiyimi

Erkaklar ikki turdagi teridan tikilgan koʻylak (ichki koʻylaksiz), ichki va tashqi shimlar hamda turli materiallardan tayyorlangan keng xalatlar kiyadi; ular charm yoki mato kamar bilan bogʻlanadi. 18-asr davomida ustki shimlar (shalbar) uyda toʻqilgan tuya juni matosi va teridan tikilgan. Ularga oʻsimlik shaklidagi ipak naqshlar kashta qilingan boʻlib, uchlari koʻpincha bezakli tasma va toʻr bilan oʻralgan hamda moʻyna bilan qoplangan.

Kurtkalar bir xil toʻq rangli (baʼzan rang-barang) matolardan tikilgan. Ular matoli astarga ega boʻlib, koʻpincha yupqa jun qatlami bilan issiqlik uchun qoplangan. Yosh qozoq erkaklari orasida mashhur boʻlgan jargaq shapa anʼanaviy naqshlar bilan bezatiladi va muhim marosimlarda kiyiladi.

Palto (ton) koʻpincha qoʻy terisidan tayyorlanadi, biroq baʼzan rakun (janat ishik) yoki kumush tulki (qara tulki) terisidan ham tikiladi. Zodagonlar koʻpincha kok ton — koʻk mato bilan qoplangan (va qunduz terisi bilan bezatilgan) moʻynali paltolarni kiygan[16]. Tonlar koʻpincha ichi junli ishlov berilgan qoʻy terilarini birlashtirib tikish orqali tayyorlanadi; boyroq qozoqlar esa toʻrt-besh oylik qoʻzilar junidan tayyorlangan tonlarni kiygan.

Bosh kiyimlar

Tasvir yaratishda xatolik:
Burgut bilan ov qilayotgan qozoq ovchilari

Aiyr qalpaq — uchli va yuqoriga qayrilgan qalpoq boʻlib, odatda yuqori tabaqa vakillari tomonidan kiyilgan[17]. Matodan tayyorlangan qalpoq boylik, hokimiyat va ijtimoiy mavqeni bildiruvchi oʻziga xos bezak naqshlari bilan bezatilgan. Borik — suvsar, sassiqkoʻzan yoki rakun moʻynasi bilan qoplangan issiq yumaloq qalpoq, timaq esa quloqlarni yopib turadigan moʻynali bosh kiyimdir[17].

Kulapara — ovchilar, choʻponlar va podachilar kiyadigan, palto yoqasiga ulanadigan kapyushon hisoblanadi[17]. Niqoblanish maqsadida ovchilar turli fasllarda har xil rangdagi kulapara kiygan: qishda oq, yozda yashil va kuzda sariq. Taqiya esa zumorf kashtalar, gullar va hayvon shoxlari naqshlari bilan bezatilgan yengil yumaloq bosh kiyimdir.

Taqiya — atlas, movut yoki baxmal kabi matolardan tayyorlanadigan kichik bosh kiyim boʻlib, burmalash yoki kashta tikish kabi turli usullar bilan tikiladi. Baʼzi turlari qalin va yumshoq astarga ega boʻlib, baʼzan yupqa jun yoki paxta bilan toʻldiriladi. Erkaklar uchun taqiya kashtali va oddiy koʻrinishlarda boʻladi. U toʻrt boʻlakli yuqori qism yoki yumaloq shaklda tikiladi. Erkaklar anʼanaviy ravishda taqiyani kattaroq bosh kiyim ostida asosiy bosh kiyim sifatida kiygan[18].

Börik — atrofi moʻyna bilan oʻralgan toj shaklidagi anʼanaviy bosh kiyim boʻlib, uni erkaklar ham, ayollar ham kiyadi; shakli ikkala jins uchun ham oʻxshashdir. Qishda erkaklar sobol moʻynasidan tikilgan börik, sobol qalpoq, tulki qalpoq va quloqli börik kiygan, yozda esa charm börik, puschpak börik va yengil qalpoqlarni kiygan. Börik va boshqa qalpoqlar qoʻzi, qoʻy, uloq yoki boshqa hayvonlar terisidan tayyorlanib, issiqlik uchun jun bilan astarlanadi. Qishki bosh kiyimlar koʻpincha baxmal, plush yoki atlas kabi qimmatbaho matolar bilan bezatilgan[19].

Zamonaviy uygʻunlik

2021-yilda Aqtoʻbe viloyatidan boʻlgan 14 yoshli qozoq qizi Snezhanna Li Janubiy Koreyaning Seul shahrida boʻlib oʻtgan 7 yillik International Super Queen Fashion tanlovida oltin kubok va 1 million janubiy koreya voni (851 AQSh dollari) mukofotini qoʻlga kiritdi. The Astana Times maʼlumotiga koʻra, hakamlar hayati uning boshqa mahoratlari qatorida anʼanaviy qozoq kiyimlarini ham yuqori baholagan va bu uning gʻalabasiga sabab boʻlgan[20].

Manbalar

  1. ↑ [1] Fergus, Michael and Jandosova, Janar, "Kazakhstan: Coming of Age, " Stacey International, 2003, page 216. ISBN 978-1900988612
  2. ↑ „Loading site please wait...“ (en). www.kazakhembus.com. 2017-yil 1-iyulda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2017-yil 10-avgust.
  3. ↑ [2] Waters, Bella "Kazakhstan in Pictures, " Twenty First Century Books; 2nd edition, 2007, page 37. ISBN 978-0822565888
  4. ↑ „Kazakh Traditional Clothing: Past and Present“ (2016-yil 17-may).
  5. ↑ „Kazakhstan Traditional Costumes and Clothing - Garments, Dress, Headgear, Footwear“. www.bukhara-carpets.com. 2023-yil 29-sentyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2017-yil 10-avgust.
  6. ↑ „Kazakhstan Traditional Costumes and Clothing - Garments, Dress, Headgear, Footwear“. www.bukhara-carpets.com. 2023-yil 29-sentyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2017-yil 10-avgust.
  7. ↑ [3] Hanks, Reuel R., "Central Asia: a global studies handbook, „ ABC-CLIO, 2005, page 232. ISBN 978-1851096565
  8. ↑ „Shapan (the dressing gown)“. National Digital History of Kazakhstan (2014-yil 8-avgust). Qaraldi: 2017-yil 24-fevral.
  9. ↑ „Kazakhstan Traditional Costumes and Clothing - Garments, Dress, Headgear, Footwear“. www.bukhara-carpets.com. 2023-yil 29-sentyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2017-yil 10-avgust.
  10. ↑ „Kazakhstan Traditional Costumes and Clothing - Garments, Dress, Headgear, Footwear“. www.bukhara-carpets.com. 2023-yil 29-sentyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2017-yil 10-avgust.
  11. ↑ „Kazakh Saukele (female wedding headdress: from Sakas to Kazakhs through millenniums)“. Kunstkamera. Peter the Great Museum of Anthropology and Ethnography. Qaraldi: 2017-yil 18-fevral.
  12. ↑ „National Kazakh Wear“. Visit Kazakhstan. 2017-yil 2-martda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2017-yil 18-fevral.
  13. ↑ „Қазақ халқының ұлттық киімдері атауын білесіз бе?“. Bai-Bol. Qaraldi: 2024-yil 23-noyabr.
  14. ↑ „Қазақ халқының ұлттық киімдері атауын білесіз бе?“. Bai-Bol. Qaraldi: 2024-yil 23-noyabr.
  15. ↑ „Қазақ халқының ұлттық киімдері атауын білесіз бе?“. Bai-Bol. Qaraldi: 2024-yil 23-noyabr.
  16. ↑ „The Kazakh national costume reflects the ancient traditions associated with their ethnic history, economic, social and climatic conditions“. National Digital History of Kazakhstan (2013-yil 4-avgust). Qaraldi: 2017-yil 24-fevral.
  17. ↑ 17,0 17,1 17,2 „Kazakhstan Traditional Costumes and Clothing - Garments, Dress, Headgear, Footwear“. www.bukhara-carpets.com. 2023-yil 29-sentyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2017-yil 10-avgust.
  18. ↑ „Do you know the names of Kazakh national clothes?“. Bai-Bol. Qaraldi: 2024-yil 23-noyabr.
  19. ↑ „Do you know the names of Kazakh national clothes?“. Bai-Bol. Qaraldi: 2024-yil 23-noyabr.
  20. ↑ December 2021, Saniya Bulatkulova in Culture on 4 „Young Kazakh Girl Amazes Jury of International Super Queen Korea Сontest“ (en). The Astana Times (2021-yil 4-dekabr). Qaraldi: 2021-yil 14-dekabr. 



"https://ziyosfera.uz/index.php?title=Qozoq_kiyimlari&oldid=722869" dan olindi