Kontent qismiga oʻtish

Qozoq-oʻzbek urushlari (1503–1513)

ZiyoSfera, erkin ensiklopediya
Qozoq-oʻzbek urushlari (1503–1513)
Urush yeri Turkiston, Dashti Qipchoq, Movarounnahr
Hududiy
oʻzgarishlar 		Sayram, Turkiston va Toshkent shaharlarining Qozoq xonligi tarkibiga qo‘shilishi[1][2]

Qozoq–oʻzbek urushlari (1503–1513) (Movarounnahr shayboniylari bilan urushlar[3]; Qozoqlarning Muhammad Shayboniyxon bilan urushlari[4]) — Qozoq xonligi va Buxoro xonligi (Shayboniylar davlati) oʻrtasida 1503-yildan 1513-yilgacha (asosan 1510-yilgacha) davom etgan bir qator harbiy mojarolar turkumi.

Tarixiy fon

XV asr oxirida Qozoq xonlari va Muhammad Shayboniyxon Janubiy Qozogʻiston hududlari uchun deyarli uzluksiz urush olib bordilar. Mojaro vaqtincha yarashuv va hududlarni boʻlishib olish bilan yakunlandi.[5] Shayboniylar Temuriylarni siqib chiqarib, O‘tror va Turkiston kabi janubiy shaharlarni oʻz nazoratiga oldilar. Shu bilan birga, Turkistonning shimoliy qismi (jumladan, Sig‘noq va Savron) qozoq xonlari nazoratida qoldi.[5] Gʻarbiy Yettisuvga tayangan qozoq xonlari kuchayib, dasht qabilalarini oʻziga boʻysundirdilar. Hokimiyat uchun kurash asosan Sirdaryo boʻyi va Qoratov mintaqasida kechdi. Asr oxiriga kelib, Muhammad Shayboniyxon faqat Turkistonning janubiy qismida oʻz mavqeini mustahkamlay oldi[6] va Shayboniylar davlatiga (Buxoro xonligi) asos soldi.[7]

Burunduqxon Muhammad Shayboniyxonni Dashti Qipchoq hududiga kiritmaslikka erishdi, ammo uni butunlay tor-mor eta olmadi. 1500-yilda qozoq hukmdori va Shayboniyxon oʻrtasida sulh tuzildi, u oʻz ichiga nikoh ittifoqlarini ham qamrab olgan edi.[8] Keyinchalik Muhammad Shayboniyxon Abulxayrxon tarafdorlarini toʻplab, Temuriylar shahzodalari oʻrtasidagi ichki kurashlardan foydalangan holda Movarounnahr va Xurosondagi Temuriylar imperiyasi yerlarini zabt etishga kirishdi. Keyingi yetti yil davomida Muhammad Shayboniyxon va uning izdoshlari (shiboniylik oʻzbeklar) Samarqand, Buxoro, Xorazm va Xuroson, shuningdek, Mo‘g‘ulistondan Toshkent va Farg‘ona vodiysini tortib olib, Abulxayriylar sulolasini qayta tikladilar.[8]

Sulhga qaramay, qozoqlar hujumga oʻtib, Shayboniyxonning Movarounnahrdagi mulklariga qayta-qayta bosqinlar uyushtirdilar. Oʻsha vaqtga kelib Markaziy Osiyodagi eng qudratli hukmdorga aylangan Shayboniyxon qozoqlarga qarshi bir qator jazo yurishlarini boshladi, ammo ular uzoq muddatli natija bermadi.[8]

Sirdaryo boʻyi shaharlarining ahamiyati

XV–XVI asrlarda Turkiston Sirdaryoning oʻrta oqimi boʻylab joylashgan hudud sifatida belgilangan boʻlib, shimoli-sharqda Qoratov tizmasi bilan chegaralangan. Tarixchi Fazlulloh ibn Ruzbehxon Isfahoniyning maʼlumotlariga koʻra, bu mintaqa Sirdaryo (Sayhun) boʻyida joylashgan oʻttizta mustahkam shahardan iborat boʻlgan.[9]

Turkistonning chegaralari asosiy shaharlar orqali aniq belgilangan: gʻarbda Arkuk (Movarounnahr tomonda), sharqda Turkiston va Savron, shimolda esa Sig‘noq.[10][11]

Sirdaryo boʻyidagi shaharlar savdo, maʼmuriy boshqaruv va kuchli harbiy qal’alar markazi sifatida katta ahamiyatga ega edi. Qozoq qabilalari uchun Sirdaryoning oʻrta oqimi yerlari, shuningdek, qishki yaylov sifatida qimmatli hisoblangan. Bu muhim mustahkam shaharlarni nazorat qilish va atrofidagi yaylovlardan foydalanish zarurati Shayboniylar va qozoq hukmdorlari oʻrtasidagi Turkiston uchun uzluksiz kurashni izohlaydi.[12][10]

Voqealar rivoji

Burunduqxon va Qosimxon oʻrtasidagi kurash davrida xon hokimiyatining susayishi qozoq sultonlariga qoʻshni hududlarga hujumlarni kuchaytirish imkonini berdi. Bunga javoban, Muhammad Shayboniyxon 1503–1506-yillarda qozoq hududlariga bir necha bosqin uyushtirib, hatto qozoqlarning qishki yaylovlari markazi boʻlgan Qora-Abdalga qadar yetib bordi. Biroq, u janubga chekingach, qozoqlar yana Turkistonga yurish qilib, hatto Movarounnahrga ham kirdilar. Sirdaryo boʻyidagi shaharlar qoʻldan-qoʻlga oʻtib turdi. 1500-yillar oxiriga kelib, Turkistonning salmoqli qismi Janish sulton nazoratida edi.[13]

Muhammad Shayboniyning Qozoq xonligiga qarshi yurishi

Shayboniy 1504, 1507–1508, 1508–1509 va 1509–1510-yillarda qozoqlarga qarshi toʻrtta harbiy yurish amalga oshirdi.[14][15]

Birinchi yurish qozoqlar hujumiga javob sifatida amalga oshirildi.[16] Yurish natijasida Shayboniy qozoqlarni yirik jangga majburlay olmadi. Tarixchi Atygaevning taʼkidlashicha, u xonlik hududlariga hujum qilish oʻrniga, qozoqlar nazoratidagi shaharlarni taladi va yakunda hech qanday sezilarli natijaga erishmadi.[17] Ikkinchi yurish 1507-yil oxiri yoki 1508-yil boshida boʻlib oʻtdi (qaror yozda qabul qilingan). Oʻzbek qoʻshinlari Sig‘noqni chetlab oʻtib, Burunduqxon ulusiga hujum qildi. „Mexmonnomayi Buxoro“da xabar qilinishicha, qozoq xoni chorvasi va mulkini tashlab qochgan. Shunga qaramay, Shayboniy yana muvaffaqiyatga erisha olmadi, chunki u Qozoq xonligini magʻlub eta olmadi va oʻz yerlariga boʻlgan tahdidni bartaraf etolmadi. Mirzo Muhammad Haydar oʻz asarlarida Shayboniy gʻalabasi haqida soʻz yuritmaydi.[18] Bunga javoban, 1508-yil yozida Ahmad Sulton 50 minglik qoʻshin bilan Samarqand va Buxoroga hujum uyushtirib, bir necha ming kishini asir oldi va otasi Janish sulton ulusiga qaytib keldi.[19][20]

Ahmad sultonning harakatlari Shayboniyxonning navbatdagi yurishi uchun bahona boʻldi. Uchrashuvdan soʻng, u qozoqlarga qarshi gʻazavot (muqaddas urush) eʼlon qildi.[21] 1509-yil boshida Shayboniy 300 minglik qoʻshin toʻpladi.[22] Arkukga yetib borgach, u oziq-ovqat toʻplab, qozoqlar tomon ilgariladi.[23] Sigʻnoqni yana chetlab oʻtib, Janish sulton ulusi bilan jangga kirishdi. Jangda qozoqlar magʻlubiyatga uchradi, Ahmad sulton asir olindi va keyinchalik qatl etildi. Oʻzbek qoʻshini dasht boʻylab ilgarilar ekan, qattiq sovuqdan katta talafot koʻrdi va ularning ruhiyati tushib ketdi. Biroq, bir muncha vaqtdan soʻng ular 14 yoshli gʻulomga duch kelishdi, u ularni Tanish sulton ulusiga boshlab bordi. Keyingi jangda shayx-shubhasiz qozoqlar yana magʻlub boʻlishdi.[24] Shunga qaramay, yurish oxirida Shayboniy baribir muvaffaqiyatga erisha olmadi.[25]

Toʻrtinchi yurish Qosim sulton ulusiga qaratilgan edi. Buning uchun Shayboniy 200 minglik qoʻshin toʻplab, 1509-yil oxirida qozoqlarga qarshi yoʻlga chiqdi. Shayboniy oʻzi Koʻk-Kashan yaqinidagi qarorgohida qolib, yurishga Muhammad Temur sulton va Ubaydulloxonni yubordi. Shayboniylar Ulytau togʻlariga yetib keldilar. Qozoqlarning yurish haqida xabarsizligi ularning boshqa hududga chekinishi bilan toʻgʻri keldi.[15][26] Darhol javob qaytara olmagan Qosim sulton Ulytau etaklariga chekinishni buyurdi. Tashlab ketilgan qozoq qarorgohi va barcha chorvalar talandi. Shundan soʻng, Qosim Muyunsiz-Hasin boshchiligidagi razvedka otryadini yubordi.[27] Tunda soqchisiz qolgan oʻzbeklar magʻlubiyatga uchrab, qochdilar. Keyingi jangda koʻplab oʻzbek sarkardalari, jumladan, Balx hukmdori Qambar-Mirzo ham halok boʻldi.[28] Magʻlub boʻlgan qoʻshin qoʻmondonlari Shayboniyga chekinib, magʻlubiyat haqida xabar berishdi, shundan soʻng Muhammad Shayboniyxon „chekiniy barabanini urdi va boshqa xabar olishga urinmadi“. V. V. Velyaminov-Zernov bu haqda shunday yozadi: „Shunday qilib, hatto Shayboniy uchun ham, hayotining yorqin davrida, Qosimxon dahshatli edi“. Muyunsiz-Hasin tushkunlikka tushgan dushmanni taʼqib qilishda davom etdi va Shayboniyxonning yana bir necha yaqin safdoshlarini oʻldirishga muvaffaq boʻldi.[28]

Zahiriddin Muhammad Bobur Movarounnahrda oʻz hokimiyatini qisqa muddatga tiklashga muvaffaq boʻldi, ammo kuchli mahalliy qoʻllab-quvvatlashga ega emas edi. Uning shialik tarafdori boʻlgan siyosati mahalliy sunniy aholini begonalashtirdi, bundan shayboniylar foydalandilar. 1512-yilda Bobur qoʻshini Koʻli Malik jangida Ubaydulloxon tomonidan magʻlub etildi va Bobur Markaziy Osiyodan haydab chiqarildi, u yerda Shayboniylar hukmronligi qayta tiklandi.[29] Shu bilan birga, shayboniylar (Bureke sulton avlodlari) boshchiligidagi oʻzbek qabilalarining yana bir guruhi Xorazmga koʻchib oʻtdi, bu esa mintaqada ikki Shayboniy davlatining shakllanishiga olib keldi. Bu davrda oʻz mavqeini mustahkamlayotgan Qozoq xoni Qosim sulton Sayramni oʻz tarkibiga qoʻshib oldi (1513).[30]

Keyinchalik, u Turkiston va Toshkentga qarshi yurish boshladi. Bir versiyaga koʻra, u atrof-muhitni talab, qaytib ketdi.[31] Boshqa bir versiyaga koʻra, Sulton Suyunchxoʻja Toshkentni tark etdi va boʻlib oʻtgan jangda Qosim otdan yiqildi, ammo oʻzbek qoʻshinlari uni tanimadi va tansoqchilari uni tezda oʻrnidan turgʻizishdi, shundan soʻng u chekindi. Atygaevning fikricha, qozoqlar va oʻzbeklar oʻrtasidagi qarama-qarshilikka qiziqishi boʻlmagan moʻgʻul tarixchisi Mirzo Muhammad Haydarning bayoniga asoslangan birinchi versiya, Shayboniy Abdulla-Balxiy versiyasiga qaraganda xolisroq koʻrinadi.[32]

Movarounnahrdagi shayboniylarning siyosiy ahvoli murakkab edi: ularga shimoldan Qosim, moʻgʻul xoni Sulton Said va eng muhimi, 1514-yil bahorida bosqinga tayyorgarlik koʻrayotgan Shoh Ismoilning Safaviylar davlati tahdid solardi. Uch tomondan bosim ostida qolgan shayboniylar Qozoq xonligi bilan sulh tuzishga majbur boʻlishdi va Qosimxonning Turkiston ustidagi huquqlarini tan olishdi[33] (Turkiston va Toshkent shaharlari va ularning atrofidagi hududlar Qosim nazoratiga oʻtdi).

Sulh bitimi

Ubaydulloxon qozoq xoni Qosimxonga oʻz qizlaridan birini nikohlab berish taklifi bilan elchilar yubordi. Qosimxon rozi boʻldi va qizi Buxoroga joʻnatildi. Bu ittifoq harbiy-siyosiy kelishuvlarni tasdiqlovchi sulolaviy nikoh edi.[33] Qosimxon uchun shayboniylar bilan boʻlgan bu ittifoq siyosiy jihatdan manfaatli edi. Bu Qozoq xonligiga Turkiston mintaqasi ustidan nazoratni mustahkamlash imkonini berdi va No‘g‘ay o‘rdasi bilan kurashish uchun resurslarni ozod qildi.[34]

Oqibatlar

Oksford ensiklopediyasiga koʻra, Qosimxon tomonidan 1510-yilda yetkazilgan magʻlubiyat Muhammad Shayboniyxonning inqiroziga hissa qoʻshgan.Lee 2019, s. 4: „1510-yilda Qosim katta oʻzbek ekspeditsiya kuchlarini ogʻir magʻlubiyatga uchratdi, bu qisman Muhammad Shayboniyxonning inqiroziga olib keldi.“ Zamondosh mualliflar oʻzbek qoʻshinlarining magʻlubiyati ham shayboniylar davlati, ham shaxsan Shayboniyxon uchun muhim oqibatlarga olib kelganini taʼkidlashadi. Abdulloh Balxiy taʼbiri bilan aytganda, bu magʻlubiyat „uning hukmronligining choʻqqisi edi va uning inqiroz davri kelgan edi“. Abulg‘ozi Bahodirxonning Qosimxonni Muhammad Shayboniyxonning halokati sababchisi deb atashi bejiz emas.[35] Oʻsha yilning kuzida, magʻlubiyat taʼsiridan chiqib ulgurmagan Muhammad Shayboniy Shoh Ismoil Iga qarshi yurish qildi va Marv jangida halok boʻldi.[35] Shayboniyxonning oʻlimi Qosim uchun qulay vaziyat yaratdi va unga Turkistonning katta qismini Qozoq xonligiga qoʻshib olish imkonini berdi.[29]

Manbalar

  1. ↑ Pishchulina 2016, s. 96.
  2. ↑ Kadyraev, Alexander (2018). "Kasim". Big Russian Encyclopedia. https://old.bigenc.ru/world_history/text/3882733. 
  3. ↑ Agadzhanov et al. 1979, s. 265.
  4. ↑ Arapov, Dmitriy; Kadyraev, Alexander (2023). "Kasim Khan". Big Russian Encyclopedia. https://bigenc.ru/c/kasim-207091. 
  5. ↑ 5,0 5,1 Pishchulina 2016, s. 35.
  6. ↑ Pishchulina 2016, s. 36.
  7. ↑ Atygaev 2025, s. 334.
  8. ↑ 8,0 8,1 8,2 Lee 2019, s. 4.
  9. ↑ Atygaev 2023, ss. 14–15.
  10. ↑ 10,0 10,1 Atygaev 2023, s. 15.
  11. ↑ Pishchulina 2016, s. 39.
  12. ↑ Pishchulina 2016, ss. 66, 42.
  13. ↑ Agadzhanov et al. 1979, s. 266-267.
  14. ↑ Atygaev 2007, s. 388.
  15. ↑ 15,0 15,1 Atygaev 2025, s. 336.
  16. ↑ Klyashtorny & Sultanov 1992, s. 263.
  17. ↑ Atygaev 2023, s. 24-25.
  18. ↑ Atygaev 2023, s. 25-26.
  19. ↑ Sultanov 2006, s. 150.
  20. ↑ Atygaev 2023, s. 26-27.
  21. ↑ Atygaev 2023, s. 27.
  22. ↑ Atygaev 2023, s. 29.
  23. ↑ Klyashtorny & Sultanov 1992, s. 266.
  24. ↑ Sultanov 2006, s. 151.
  25. ↑ Atygaev 2023, s. 31.
  26. ↑ Atygaev 2023, s. 33.
  27. ↑ Klyashtorny & Sultanov 1992, s. 270.
  28. ↑ 28,0 28,1 Atygaev 2023, s. 34.
  29. ↑ 29,0 29,1 Atygaev 2023, s. 37.
  30. ↑ Atygaev 2023, s. 37–38.
  31. ↑ Klyashtorny & Sultanov 1992, s. 273–274.
  32. ↑ Atygaev 2023, s. 38.
  33. ↑ 33,0 33,1 Atygaev 2023, s. 39.
  34. ↑ Atygaev 2023, s. 40.
  35. ↑ 35,0 35,1 Atygaev 2023, s. 36.

Adabiyotlar

"https://ziyosfera.uz/index.php?title=Qozoq-oʻzbek_urushlari_(1503–1513)&oldid=1233437" dan olindi