Qozogʻiston botirlari roʻyxati

Qozogʻiston botirlari roʻyxati — turli tarixiy davrlarda qozoq xalqi orasida jasorat, vatanparvarlik va harbiy mahorati bilan tanilgan botirlar (bahodirlar) haqida maʼlumot beruvchi roʻyxatdir. Ushbu roʻyxatga qozoq tarixida muhim oʻrin tutgan, yurt himoyasi, mustaqillik uchun kurashlar hamda xalq ogʻzaki ijodi va tarixiy manbalarda tilga olingan shaxslar kiritilgan. Botirlar qozoq jamiyatida nafaqat jangchi, balki yetakchi, himoyachi va milliy qahramon sifatida ham eʼtirof etilgan.

Qozoq botirlari
Surati	Ismi	Yashagan davri	Qoʻshimcha maʼlumot
	Qanjigʻali Bogenbay	1680-1778-yillar	U ham notiq, ham botir, qoʻmondon va qozoq xalqini jungʻor bosqinchilaridan ozod etish yoʻlidagi ozodlik kurashini yuksak darajada tashkil etgan arbob. 1710-yilda jungʻor bosqiniga qanday qarshi turish masalalari muhokama qilingan Qoraqum yaqinida yigʻin boʻlgan. Shuningdek, Xitoy va qozoq davlatlarining tinch munosabatlarini oʻrnatishda katta hissa qoʻsha olgan.
	Qabambay botir	1692-1770-yillar	Jungʻor bosqiniga qarshi kurashda tinmay jang qilib, favqulodda mardlik koʻrsata olgan qozoqning mashhur qoʻmondon botiri, „xon botiri“ unvonini olgan yagona botir. „Qozoqda Qabambaydan oʻtgan botir yoʻq, Toʻle biydan oʻtgan biy yoʻq“, degan ekan Mashhur Yusif Kopey oʻgʻli. Qabambay botir jungʻorlar bilan boʻlgan janglarda 1724-yili Turkistonni himoya qilishga, 1725-yili Alakol, 1729–1730-yillarda Angʻiraqay, Bulanti yonidagi janglarda qozoq lashkarlariga boshchilik qilgan. Shunday yirik janglarda Qabambay oʻzini ajoyib topqir, nihoyatda ayyor sarkarda sifatida koʻrsatib, qozoq lashkarlarini jangga boshlab, gʻalabaga erishgan. Shu tufayli Abilay xon Qabambay botirni el ichida „Daraboz“ deb qadrlagan.
	Omir botir Nayman Baltali Quli	1704-1776-yillar	Jungʻorlarga qarshi kurashni tashkil etgan buyuk qoʻmondon. Angʻiraqay jangida qatnashib, yigirma uch yoshida mashhur qalmoq botirlari Shamal xon va Qaskelengni yakkama-yakka jangda yengib, botir nomiga sazovor boʻlgan.
	Rayimbek botir	1705-1785-yillar	Jungʻor bosqiniga qarshi kurashda oʻttiz yildan ortiq vaqt davomida qonli janglar ichida dushman bilan olishib, elni himoya qilgan tarixiy siymolardan biri. Rayimbek botir Toraygʻir va Soʻgeti togʻlari orasidagi Koʻkpekti yaylovida boʻlgan „Oyrantobe“ jangida yuksak mardlik namunasini koʻrsata olgan. Rayimbek botirning keyingi katta yurishi Oʻrta Juz eliga yordamga borishi boʻlgan. Shu yurish davomida uning qoʻli jungʻorlardan Saritov va Uyghentosni ozod etishga hissa qoʻshib, Ila daryosi boʻylab Qorġos tomonga qaytgan.
	Qarasay botir	1589-1671-yillar	Baʼzi manbalarga koʻra, u yil davomida deyarli ot ustidan tushmay, ikki yuzga yaqin janglarda qatnashgan, qirq toʻqqiz yirik janglarga boshchilik qilgan va oʻn toʻqqiz marta yakkama-yakka janglarda gʻalaba qozongan qoʻmondon. Ila Olatovi yaqinidagi bir jangda „Qarasay“ deb shior qilgan qozoq lashkarlarining dushmanni qaqshatib yenggani aytiladi. Suyuqtobe choʻqqisiga Qarasay elining bayrogʻi — boʻrili bayroq qadalgandi. Shu gʻalabadan soʻng Qarasay butun Shapirashte elining shioriga aylangan.
	Aqpan botir Kelimberdi oʻgʻli	1531-1605	Qozoq xonligini qariyb ellik yil boshqargan Qosim xonning oʻgʻli Xaq Nazar lashkari safida koʻplab yurishlarni boshidan kechirgan. Kelimberdi oʻgʻli Aqpan botir Yosimxon hukmronlik qilgan davrda, 1531–1605-yillarda yashagan. Aqpan botir haqida shoir va jirovlar Abil, Nurim, Aqtanlardan davom etib, Qashagʻan Kurjiman oʻgʻlining „Atameken“ dostonida, Adoy nevarasi Aqpan botir 1600-yillarda Xiva xoni Hojimning boshqa soliq turlari bilan birga „Qiz soligʻiga“ rozi boʻlmay, oʻz hukmidagi elni qutqarish uchun va gʻarbdagi toʻrt hududini Etil qalmoqlaridan ozod qilish maqsadida Xorazm yoʻlidan 500 xonadon Alshin Kenshin avlodlarini boshlab Mangʻistov yarimoroliga kelgani aytiladi. Aqpan botirning boshchiligida Etil–Jayiq oraligʻi, Qobda, Irgʻiz yerlari qalmoqlardan ozod etilib, elni joylashtirilgan. Shu ogʻir janglarda dushmanning zaharli oʻqidan yaralanib, taxminan 1605-yillarda Qobda va Irgʻiz oraligʻida Or daryosi boʻyida shahid boʻlgan.