Qoʻshaloq qora tuynuklar boʻyicha Grand Challenge alyansi
| Qoʻshaloq qora tuynuklar boʻyicha Grand Challenge alyansi | |
|---|---|
| Asl nomi | inglizcha: Binary Black Hole Grand Challenge Alliance |
| Tashkil topgan | 1993-yil |
| Faoliyati tugatilgan | 1998-yil |
| Turi | Ilmiy-tadqiqot konsorsiumi |
| Maqsad | Qoʻshaloq qora tuynuklar toʻqnashuvini modellashtirish |
| Bosh homiy | Milliy fan fondi (NSF) |
| Joylashuvi | AQSh |
Qoʻshaloq qora tuynuklar boʻyicha Grand Challenge alyansi (qisqacha BBH Grand Challenge; inglizcha: Binary Black Hole Grand Challenge Alliance) — 1990-yillarda faoliyat yuritgan, AQShdagi bir nechta yirik universitetlar hamda tadqiqot markazlari olimlarini o'zida birlashtirgan yirik ilmiy konsorsium. Loyiha AQSh Milliy fan fondi (NSF) tomonidan moliyalashtirilgan. Alyansning asosiy maqsadi ikkita qora tuynukning oʻzaro orbitada aylanishi, yaqinlashishi va toʻqnashuvi jarayonini superkompyuterlar hamda raqamli nisbiylik (numerical relativity) usullari orqali 3D formatda modellashtirish boʻlgan.
Tarixi va ilmiy muammo
1990-yillarning boshlarida astrofiziklar va matematiklar oldida yirik ilmiy to'siq turgan edi: Albert Eynshteynning umumiy nisbiylik nazariyasi tenglamalarini ikkita massiv qora tuynuk tizimi uchun oddiy qog'ozda (analitik usulda) yechish imkonsiz edi. Buni faqat kuchli superkompyuterlar yordamida raqamli yechish mumkin bo'lsa-da, jarayon o'sha davr uchun favqulodda yirik hisoblash quvvatini va mutlaqo yangi matematik algoritmlarni talab qilardi.
Buni hisobga olib, NSF AQSh ilmiy hamjamiyatini birlashtirish maqsadida "Grand Challenge" (Buyuk chaqiriq) dasturini e'lon qildi. Loyihaga Texas universiteti (Ostin), Kornell universiteti, Shimoliy Karolina universiteti, Pensilvaniya shtati universiteti, Sirakyus universiteti va boshqa ko'plab ilmiy markazlardan yetakchi olimlar jalb qilindi. Loyihaning asosiy ma'muri va yetakchi namoyandalaridan biri fizik Richard Matsner (Richard Matzner) edi.
Ilmiy ahamiyati va merosi
Alyans o'z oldiga qo'ygan yakuniy maqsad (qora tuynuklar to'qnashuvini boshidan oxirigacha kompyuterda qulab tushmasdan to'liq barqaror modellashtirish) 1990-yillarning oxirida texnik va matematik cheklovlar tufayli to'liq yechilmagan bo'lsa-da, u ushbu sohada ulkan fundamental poydevor yaratib berdi. Alyans olimlari tomonidan yozilgan kodlar, ishlab chiqilgan algoritmlar va to'plangan tajriba 2005-yilda raqamli nisbiylikda yuz bergan inqilobiy yutuqlarga to'g'ridan-to'g'ri yo'l ochdi (aynan shu yili uchta mustaqil ilmiy guruh kompyuter modellashtirishini barqarorlashtirishga erishgan).
Eng muhimi, Grand Challenge alyansining tadqiqotlari natijalari LIGO (Lazer interferometrli tortishish to'lqinlari observatoriyasi) kabi ulkan loyihalar uchun tortishish to'lqinlarini izlashda muhim nazariy shablon vazifasini o'tadi. Shu modellar orqali 2015-yilda insoniyat tarixida ilk bor gravitatsion to'lqinlar (GW150914) muvaffaqiyatli qayd etildi.