Qoʻqon xonligining Qirgʻizistonni oʻz tasarrufiga olishi
Qoʻqon xonligining Qirgʻizistonni oʻz tasarrufiga olishi — XVIII asr oxiri va XIX asr davomida Qoʻqon xonligi tomonidan hozirgi Qirgʻiziston hududining katta qismi ustidan siyosiy va harbiy nazorat oʻrnatish jarayonidir. Bu jarayon Fargʻona vodiysida Qoʻqon davlatining kuchayishi, uning shimoliy va sharqiy hududlarga kengayishi hamda mahalliy qirgʻiz urugʻ-qabilalarining qarshiligi fonida kechgan.
Qoʻqon hokimlari Qirgʻiziston hududida qalʼalar, harbiy tayanch punktlari va soliq tizimini joriy etib, mahalliy aholidan oʻlpon undirishga uringan. Biroq qirgʻizlarning ayrim joylardagi qoʻzgʻolonlari, ichki siyosiy beqarorlik va xonlikdagi inqiroz bu hukmronlikni zaiflashtirgan. XIX asrning ikkinchi yarmida Qoʻqon xonligining qulash jarayoni kuchayib, 1876-yilda xonlik tugatilishi bilan uning Qirgʻiziston ustidagi siyosiy hukmronligi ham yakunlangan
Tarixi
Qoʻqon davlatining siyosiy-maʼmuriy jihatdan yanada rivojlanishi bilan mustaqil ichki va tashqi siyosat shakllandi. Fargʻona vodiysining iqtisodiy ahvoli mustahkamlandi. Qoʻqon xonligi Fargʻona vodiysidan tashqari hududlarni ham oʻziga boʻysundirdi.
1842–1876-yillar Qoʻqon davlatidagi ijtimoiy-siyosiy inqirozlarning keskinlashuvi va xonlikning qulash davridir. Bu davrda ijtimoiy, feodal jamoalar oʻrtasidagi ichki qarama-qarshiliklarning ortishi, davlat tuzilmasining toʻliq isloh qilinmagani, markaziy hokimiyatning feodal ekspluatatsiyasining kuchayishi siyosiy inqirozlarga, fuqarolar toʻqnashuvlariga, qoʻzgʻolonlarga olib kelgan. 1873–1876-yillarda xalq harakati Qoʻqon davlatini batamom qulatdi. Fargʻona vodiysini rus mustamlakachilarining egallashi uchun qulay sharoit vujudga keldi. 1741–1750-yillarda Fargʻona vodiysiga qalmoqlar bir necha marta bostirib kirishgan. Ana shunday tashqi tahdid davrida Qoʻqon–Qirgʻiz ittifoqi tuzildi. Qoʻqon biyisi Abdulkarim, Oro-Tobo hokimi Fozil biy fargʻonalik qirgʻizlar va qipchoqlar bilan birgalikda qalmoqlarni Fargʻonadan haydab chiqargan. Qattiq janglar ayniqsa Axsi tomonda boʻlgan. Bu yerda Qutlugʻ sayyid urugʻi qalmoqlarga faol qarshilik koʻrsatgan.
Qubot biy
Fargʻona viloyatining Buxoro xonligi tasarrufidan butunlay ajralib chiqishi Irgʻid biy (1751–1770-yillar) faoliyati bilan bogʻliq. 1754-yilda Buxoro amiri Muhammad Rahim, Qoʻqon hukmdori Irgʻid biy va qirgʻizlarning qushchi urugʻi yoʻlboshchisi Qubot biy teng huquqli, asl zodagon sheriklar sifatida Tovbekka birgalikda yurish uyushtirishgan. Hisor beki Muhammad Eminbiy hiyla ishlatib, Muhammad Rahim, Irgʻid biy, Qubot biy va Tovbekning orasiga nifoq soladi. Ayyor bek koʻzlagan maqsadiga erishib, oradan koʻp oʻtmay sheriklar bir-biridan yuz oʻgirib, toʻrt tomonga tarqalib ketishadi. Oʻsha paytda qushchi urugʻining yurti Andijon atrofidagi keng vodiylarni oʻz ichiga olgan. Irgʻid bilan aloqani uzgach, Qubot biy mustaqil ravishda xalqning ulugʻi, mirzalar sardori sifatida Oq togʻli xojalar tomonda Qashqardagi siyosiy voqealarda ishtirok etadi. Qubot biyning qushchilar ustidan hanuz hukmronlik qilib turgani haqidagi soʻnggi maʼlumotlar 1785-yilga taalluqli. XIX asrning 40-yillarida qirgʻizlarning mustaqillik uchun harakati kuchayib, keng hududni qamrab olgan. Issiqkoʻl vodiysidagi qirgʻizlar qoʻzgʻolon koʻtarib, Qorakoʻl, Barskon, Qoʻngʻiroʻloʻn qal’alaridan qoʻqonlik sarbozlarni quvib chiqarganlar. Norin viloyatida Tabildi botir boshchiligidagi xalq harakati ikki yil davom etib, qoʻqonlik amaldorlarni koʻplab talafotlarga duchor qilgan. Cherik urugʻidan chiqqan Turduke boshliq At-Bashi qirgʻizlari Qoʻqon begiga soliq toʻlashdan bosh tortgan. Qirgʻizlarni tinchlantirishga qurbi yetmasligini tushungan Qurtka begi Mamirzoq ikki yil davomida Andijon begidan qoʻshimcha sarboz soʻrab turgan. 1845-yilda esa Olay qirgʻizlari va Oʻsh atrofi fargʻonalik qirgʻizlar xon hokimiyatiga qarshi kurashga otlanib, poytaxt xavfsizligiga jiddiy tahdid tugʻdirgan. Shu bois Oʻshga Musulmonqul qoʻmondonligida katta qoʻshin shoshilinch yuborilgan edi. Qirgʻizlar dushman yoʻlini toʻsib, qattiq qarshilik koʻrsatgan. Ammo qurol-aslaha jihatidan yuksak ustunlikka ega, bosqinchilik yurishlarida charxlangan qoʻqonliklarning son jihatdan koʻp qoʻshinining bosimi va hujumiga bardosh berishning imkoni yoʻq edi. Musulmonqul qoʻzgʻolonni kuch bilan bostirgach, Oʻshda qolib, qoʻzgʻolonga chiqqan qirgʻizlarni shafqatsiz jazolaydi. XIX asr birinchi yarmida qirgʻiz xalqining Qoʻqon xonligiga qarshi kurashi tarixiy ahamiyatga ega boʻldi. Xalq harakatining kuchayishi natijasida bosqinchilar mahalliy xalqning qattiq qarshiligiga duch kelib, koʻp askaridan ayrildi, talafotlari oshdi, hokimiyati zaiflashdi. Qirgʻiz xalqining ozodlik kurashi Qoʻqon xonligini ancha sustlashtirdi. Qirgʻizistonda qoʻqonlik beklar va sarbozlar barqaror, mustahkam hokimiyat oʻrnatishga muvaffaq boʻlolmadilar. Qirgʻiz xalqining mustaqillikka, oʻz-oʻzini boshqarishga intilishi yanada kuchaydi. Qirgʻizistonning turli hududlarida yashagan ayrim qirgʻiz qabilalari siyosiy jihatdan birlashish zarurligini anglay boshladi. Qoʻqon xonligida ichki nizolar boʻlgan boʻlsa-da, feodal tarqoqlik va ichki kelishmovchiliklarga qaramay, xonlik alomatlari saqlanib qolgan edi. Hokimiyat uchun murosasiz kurash olib borgan yirik feodallar tez-tez almashinib, taxtga oʻzlariga maʼqul shahzodalarni oʻtqazib turganlar.
Xon saroyidagi taxt talashish mojarolari 40-yillarda ayniqsa kuchayib, qirgʻiz va qipchoq feodallari saroyda hal qiluvchi rol oʻynagan. 1842-yilda Madali xonga qarshi qoʻzgʻolon koʻtarilgan.