Qiziltan
| Qiziltan | |
|---|---|
| qozoqcha: Қызыл таң | |
 Qiziltan binosi. 2020-yil | |
| Joylashuvi | Olmaota, Qozogʻiston |
| Koordinatalar | 39°39′17″N 66°58′33″E / 39.654755107080014°N 66.97570140350913°E |
| Turi | bino |
| Asoschi | Is’hoq Gabdulvaliyev |
| Asosiy sanalar | 1896-yil |
| Holati | Respublika ahamiyatiga ega tarixiy va madaniy yodgorlik |
 Qiziltan xaritada | |
Qiziltan (qozoqcha: Қызыл таң) – avvalgi Verniy savdo uyining binosi, Olmaotaning Jibek joʻli shoh koʻchasi 63-uy manzilida joylashgan, XIX asr oxiri – XX asrga mansub meʼmoriy yodgorlik. 1912-yil meʼmor A. P. Zenkov loyihasi asosida yoki boshqa maʼlumotga koʻra, 1896-yil Is’hoq Gabdulvaliyev doʻkoni uchun meʼmor P. V. Gurde loyihasi asosida[1] qurilgan. 1982-yildan beri davlat tomonidan respublika ahamiyatga ega tarixiy va madaniy yodgorlik sifatida himoyalangan.
Meʼmorchiligi
Bino toʻrtburchaklar tarxga ega va simmetrik kompozitsiyani hosil qiladi. Ikki qavatli hajmni egallagan markaziy gumbaz simmetriya oʻqi boʻlib xizmat qiladi. Oʻzining tangachali tomi bilan gumbaz kichik shpil bilan qoplangan. Markaziy va yon qismlardagi frontonlar figurali ustunlar, oʻyma karnizlar va valanslar bilan bezatilgan. Binoning umumiy maydoni 1450 m² ni tashkil qiladi[2].
Tarixi
1895-yil 19-avgustda qozonlik tatar savdogari va Toshkent birinchi gildiyasining aʼzosi Is’hoq Gabdulvaliev Verniy shahar kengashiga oʻziga tegishli boʻlgan 441-sonli joyda doʻkon qurish uchun ariza topshirdi. Baʼzi manbalarga koʻra, bino 1896-yilda meʼmor P. V. Gurdening Is’hoq Gabdulvalievning doʻkoni uchun loyihasi boʻyicha qurilgan. 1901-yilda ushbu binoning qurilishi munosabati bilan A. K. Kolokolov raisligida „Savdogar Is’hoq Gabdulvalievning shahar meʼmori Gurdeni haqorat qilganlikda ayblangani ishi“ koʻrib chiqilgan[1].
Gabdulvalievning soʻroq bayonnomasiga koʻra, u shunday degan:
Gap shundaki, besh yil oldin Gurde men uchun doʻkon qurgan, ammo shiftlari past boʻlib chiqqan. Keyinchalik men Gurdega uning xodimlari orqali doʻkonni qayta taʼmirlashni soʻrab murojaat qilganimda, u qatʼiyan rad etdi va: „Men buni 1000 rubl uchun ham qilmayman…“, dedi.
Ensiklopedik adabiyotlarda koʻproq uchraydigan boshqa manbalarga koʻra, bino 1912-yilda Gabdulvaliev uchun meʼmor A. P. Zenkovning loyihasi boʻyicha qurilgan[2].
Is’hoq Gabdulvalievning vafotidan soʻng, bino uning oʻgʻli Quddusga, shuningdek, Is’hoqning rafiqasi va boshqa oʻgʻillariga meros boʻlib oʻtdi. Sovet hokimiyati oʻrnatilgandan soʻng, bino milliylashtirildi[3]. 1931-yilda binoda Torgsin doʻkoni ochildi.
1979-yil 4-aprelda Olmaota shahar xalq deputatlari kengashi ijroiya qoʻmitasining „Olmaota shahrining tarixiy va madaniy yodgorliklari roʻyxatini tasdiqlash toʻgʻrisida“gi 139-sonli qarori qabul qilindi, unga doʻkon binosi ham kiritilgan[4]. Qarorda yodgorliklarni saqlash toʻgʻrisidagi buyruqni bajarish va ularni tiklash loyihalarini ishlab chiqish koʻzda tutilgan.
1979—1980-yillarda bino toʻliq taʼmirlandi. 1981-yildan beri binoda ixtisoslashtirilgan mato doʻkoni faoliyat yuritib kelmoqda[2]. Sovet davrida u Markaziy universal doʻkonning filiali boʻlgan[5].
1982-yil 26-yanvarda bino Qozogʻiston SSR milliy ahamiyatga ega tarixiy va madaniy yodgorliklar roʻyxatiga kiritilgan[6].
2008-yildan beri bino „Qiziltan“ MChJ matolar uyiga tegishli boʻlib, u tender orqali 10 yillik ishonchli boshqaruvga oʻtkazilgan[3].
2009-yil 15-iyunda binoda yongʻin sodir boʻldi. Yongʻin yer toʻladan boshlanib, keyin birinchi qavatga tarqaldi. Yongʻinni oʻchirishga oʻn ikkita oʻt oʻchirish mashinasi va taxminan 50 nafar oʻt oʻchiruvchi safarbar etildi. Binodan (doʻkon va Qiziltanda joylashgan Kazkommertsbank filiali) odamlar evakuatsiya qilindi[7]. Natijada, binoning tomi taxminan 50-70 m² maydonda yonib ketdi va omborxona joylashgan doʻkonning qoʻshimcha binosi butunlay vayron boʻldi[8].
- 2009-yil 15-iyundagi yongʻin
-
2009-yil 15-iyundagi yongʻin -
2009-yil 15-iyun. Binodagi yongʻin -
Oʻt oʻchiruvchilar binoni shlang bilan oʻchirmoqda -
Oʻt oʻchiruvchilar binoni shlang bilan oʻchirmoqda -
Ombordagi qora tutun – sintetik matolar yonib ketdi -
Qiziltan, 2009-yil 18-iyun -
Yongʻindan uch kun oʻtgach binoning holati
2021-yil 20-aprelda binoning bir qismi buzib tashlanishi eʼlon qilindi. 2017-yilda Arxitektura boshqarmasi mavjud inshootni buzib tashlash bilan yer osti avtoturargohi boʻlgan maʼmuriy bino qurish uchun meʼmoriy va rejalashtirish topshirigʻini berdi. Dastlabki loyiha 2019-yilda tasdiqlangan[9].
Manbalar
- ↑ 1,0 1,1 Н. Букетова. „Кто и когда построил «Кызыл-Тан». Мифы и реальность“ (ru). 2012-yil 25-martda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2009-yil 26-yanvar.
- ↑ 2,0 2,1 2,2 Алма-Ата. Энциклопедия, 60000 экз, Алма-Ата: Гл. ред. Казахской Советской энциклопедии, 1983 — 297-bet.
- ↑ 3,0 3,1 Администрация Медеуского района Алматы. „Дом купца И. Габдувалиева“ (ru). 2012-yil 25-martda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2009-yil 26-yanvar.
- ↑ „Решение Исполнительного комитета Алма-Атинского городского Совета народных депутатов от 4 апреля 1979 года № 139 «Об утверждении списка памятников истории и культуры города Алма-Аты»“. 2018-yil 12-noyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2019-yil 3-fevral.
- ↑ Святослав Антонов. „ЦУМ – первый молл в Казахстане“. voxpopuli.kz (2015-yil 19-fevral). 2018-yil 25-sentyabrda asl nusxadan arxivlangan.
- ↑ „Постановление Совета Министров Казахской ССР от 26 января 1982 года № 38 «О памятниках истории и культуры Казахской ССР республиканского значения»“. 2013-yil 21-yanvarda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2013-yil 15-yanvar.
- ↑ Арыстан Шикпаев. „“Кызыл Тан” в огне“ (ru). 2009-yil 17-iyunda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2009-yil 16-iyun.
- ↑ Арыстан Шикпаев. „Пожарные спасли здание магазина «Кызыл-Тан»“ (ru). 2009-yil 19-iyunda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2009-yil 16-iyun.
- ↑ „Алматинцы обеспокоены, что историческое здание дома тканей "Кызыл-Тан" может пойти под снос | Kazakhstan Today“ (ru). www.kt.kz. 2021-yil 23-noyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2021-yil 23-noyabr.