Qizilcha virusi
| Qizilcha virusi | |
|---|---|
 | |
| Sinonimlar |
|
Qizilcha virusi (RuV) — qizilcha kasalligining qoʻzgʻatuvchisi. U faqat odamlar oʻrtasida havo-tomchi yoʻli orqali yuqadi hamda homiladorlikning ilk haftalarida yuqtirilganda tugʻma qizilcha sindromiga sabab boʻladi.
Qizilcha virusi (ilmiy nomi: Rubivirus rubellae) Rubivirus urugʻiga va Matonaviridae oilasiga mansubdir. Bu oila vakillari odatda ikosaedr kapsid bilan oʻralgan, musbat qutbli, bir zanjirli RNK genomiga ega boʻladi.
1999-yil holatiga koʻra tugʻma qizilcha sindromining kelib chiqishiga oid molekulyar asoslar hali toʻliq aniqlanmagan edi, biroq hujayra tizimlari yordamida oʻtkazilgan in vitro tadqiqotlari qizilcha virusining ayrim hujayra turlariga apoptotik taʼsir koʻrsatishini aniqladi. Shuningdek, p53-bogʻliq mexanizm mavjudligini tasdiqlovchi dalillar ham bor[2].
Taksonomiyasi
Qizilcha virusi (Rubivirus rubellae) Rubivirus urugʻiga mansub.
Matonaviridae oilasi
2018-yilgacha Rubiviruslar Togaviridae oilasining bir qismi sifatida tasniflangan, biroq keyinchalik Matonaviridae oilasining yagona turkumi sifatida qayta tasniflandi. Bu oila 1814-yilda qizilchani qizamiq va skarlatinadan ilk bor farqlagan George de Maton sharafiga nomlangan[3]. Oʻzgartirish viruslar tasnifi boʻyicha markaziy boshqaruv organi boʻlgan Viruslar taksonomiyasi xalqaro qoʻmitasi (ICTV) tomonidan kiritilgan. Matonaviridae oʻzining RNK genomi va RNK-bogʻliq RNK polimerazasi tufayli, avval Togaviridae tarkibida boʻlganidek, Riboviria olamining bir qismi boʻlib qolmoqda[3].
Boshqa rubiviruslar
2020-yilda Ruhugu virusi va Rustrela virusi qizilcha virusiga qoʻshilib, Rubivirus urugʻining uch aʼzosidan ikkinchisi va uchinchisi boʻldi[4]. Ularning hech biri odamlarga yuqishi maʼlum emas[5].
Morfologiyasi
Alfavirus virionlari sharsimon shaklda boʻlib, ikosaedrik nukleokapsid saqlasa-da, RuV virionlari pleomorfdir va tarkibida ikosaedrik nukleokapsidlar boʻlmaydi[3].
Filogenezi
Viruslarni tasniflash xalqaro qoʻmitasi RuV ketma-ketligini tahlil qilib, uning filogenezini togaviruslarniki bilan taqqosladi. Qoʻmita quyidagi xulosaga keldi:
Alfaviruslar, qizilcha virusi va boshqa ijobiy zanjirli RNK viruslarining RNK-bogʻliq RNK-polimerazasining filogenetik tahlili shuni koʻrsatadiki, Togaviridae oilasidagi ikki turkum monofiletik emas. Xususan, qizilcha virusi Togaviridae oilasining Alphavirus turkumiga mansub vakillariga qaraganda, Benyviridae, Hepeviridae va Alphatetraviridae oilalari vakillari hamda bir qator tasniflanmagan viruslar bilan yaqinroq guruhlanadi[3].
Tuzilishi
Matonaviridae oilasiga mansub sferik virus zarrachalari diametri 50–70 nm boʻlib, xoʻjayin hujayra membranasidan hosil boʻlgan lipid membrana bilan qoplangan. Membranaga joylashgan E1 va E2 virus oqsillaridan iborat 6 nm uzunlikdagi yaqqol koʻzga tashlanadigan „tikanchalar“ (oʻsimtalar) mavjud[6].
E1 glikoproteini strukturaviy oqsillarga qarshi yuzaga keladigan gumoral immunitetda immunodominant hisoblanib, uning tarkibida neytrallovchi va gemagglyutinatsiyalovchi determinantlar bor.
Kapsid oqsili
Lipid qobigʻi ichida diametri 40 nm boʻlgan kapsid joylashgan[7]. Kapsid oqsili bir necha vazifalarni bajaradi. Uning asosiy vazifalari kapsidni hosil qilish uchun gomooligomerlar shakllantirish va genom RNKsini bogʻlashdan iborat. Shuningdek, u kapsid ichidagi RNK agregatsiyasini taʼminlaydi, E1 va E2 membrana oqsillari bilan oʻzaro taʼsirlashadi hamda virusning xoʻjayin hujayrada koʻpayishi uchun muhim boʻlgan p32 oqsilini bogʻlaydi[8].
Alfaviruslardan farqli oʻlaroq, kapsid avtoproteolizga uchramaydi, aksincha, signal peptidaza yordamida poliproteinning qolgan qismidan ajratib olinadi. Kapsidning hosil boʻlishi hujayra ichidagi membranalar yuzasida virusning kurtaklanishi bilan bir vaqtda sodir boʻladi[9].
Manbalar
- ↑ „Create two new species and rename one species in genus Rubivirus (Hepelivirales: Matonaviridae)“ (en) (docx). International Committee on Taxonomy of Viruses (ICTV) (2020-yil 31-iyul). 2022-yil 21-dekabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2021-yil 15-may.
- ↑ "Involvement of a p53-dependent pathway in rubella virus-induced apoptosis". Virology 259 (1): 74–84. June 1999. doi:10.1006/viro.1999.9757. PMID 10364491.
- ↑ 3,0 3,1 3,2 3,3 „Create a new family Matonaviridae to include the genus Rubivirus, removed from the family Togaviridae“ (en) (docx). ictv.global. International Committee on Taxonomy of Viruses (2018-yil iyun). Qaraldi: 2025-yil 21-yanvar.
- ↑ Bennett, Andrew J.; Paskey, Adrian C.; Ebinger, Arnt; Pfaff, Florian; Priemer, Grit; Höper, Dirk; Breithaupt, Angele; Heuser, Elisa et al. (2020-10-07). "Relatives of rubella virus in diverse mammals" (en). Nature 586: 1–5. doi:10.1038/s41586-020-2812-9. ISSN 1476-4687. PMID 33029010. PMC 7572621. //www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?tool=pmcentrez&artid=7572621.
- ↑ Gibbons, Ann (2020-10-07). "Newly discovered viruses suggest 'German measles' jumped from animals to humans" (en). science. doi:10.1126/science.abf1520. https://www.science.org/content/article/newly-discovered-viruses-suggest-rubella-jumped-animals-humans. Qaraldi: 30 June 2022.Qizilcha virusi]]
- ↑ "Morphology, biochemical analysis and neuraminidase activity of rubella virus". Arch. Virol. 49 (2–3): 175–86. 1975. doi:10.1007/BF01317536. PMID 1212096.
- ↑ "Rubella virus capsid protein modulates viral genome replication and virus infectivity". Journal of Virology 78 (8): 4314–22. April 2004. doi:10.1128/jvi.78.8.4314-4322.2004. PMID 15047844. PMC 374250. //www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?tool=pmcentrez&artid=374250.
- ↑ "Interactions between rubella virus capsid and host protein p32 are important for virus replication". J. Virol. 79 (16): 10807–20. August 2005. doi:10.1128/JVI.79.16.10807-10820.2005. PMID 16051872. PMC 1182682. //www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?tool=pmcentrez&artid=1182682.
- ↑ "Rubella virus capsid associates with host cell protein p32 and localizes to mitochondria". J. Virol. 74 (12): 5569–76. June 2000. doi:10.1128/JVI.74.12.5569-5576.2000. PMID 10823864. PMC 112044. //www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?tool=pmcentrez&artid=112044.