Qishki sport turlari
Qishki sport turlari yoki qishki mashgʻulotlar – qor yoki muz ustida oʻtkaziladigan musobaqaviy sport turlari yoxud dam olish (rekreatsion) maqsadida olib boriladigan faoliyatlarning umumiy nomlanishidir[1]. Ularning aksariyati changʻi uchish, konki uchish va chanada uchish sportining turli xil koʻrinishlaridan iborat. Anʼanaviy ravishda bunday oʻyinlar, asosan faqat qish fasli sovuq keladigan hududlarda ommalashgan boʻlib, biroq sunʼiy qor va sunʼiy muzning yaratilishi va keng ravishda qoʻllanilishi, bu boradagi vaziyatni oʻzgartirib, har qanday iqlim sharoitida ham qishki sport musobaqalari oʻtkazish imkonini yaratdi. Ushbu musobaqalarda oʻyin maydonlari, asosan, sunʼiy qor yoki muz qoplamasi bilan qoplanib, chana va konki kabi instrumentlarning erkin toyishiga imkon beradi.
Sunʼiy muzdan yumshoq iqlimli hududlarda konki uchish, shaybali xokkey, para-xokkey, ringet, brumbol, bendi(koptokli xokkey), rink-bendi, rinkboll va sponji kabi sport turlari uchun muz maydonlarini (katoklarni) yaratishda foydalaniladi. Misol uchun, konkida yugurish sportida aylanma tarzda hosil qilingan muz yoʻlaklaridan foydalaniladi, biroq baʼzi qishki sport inshootlarida bir nechta muz ustidagi sport turlari talablari birlashtirilib, yagona muz maydoni yaratiladi. Tur-skeytingdek uzoq masofaga konkida uchish kabi sport turlari, musobaqalari, faqat ochiq havoda – muzlagan koʻllar, hovuzlar va botqoqliklarning tabiiy muz qoplamalarida oʻtkaziladi.
Keng tarqalgan yakkalik sport turlaridan: changʻi poygalari, togʻ changʻi sporti, snoubording, changʻida sakrash, konkida yugurish, figurali uchish, chana sporti, skeleton, bobsley, SkiO, qordayurar kabilar mavjud.
Keng tarqalgan jamoaviy sport turlariga: shaybali xokkey, kyorling, bendi(koptokli xokkey), ringet va brumbol (yopiq yoki ochiq muz maydonlarida, shuningdek qorli maydonlarda oʻtkaziladi), rinkbollar kiradi.
Qishki sport bilan shugʻullanuvchilar soniga koʻra, shaybali xokkey dunyodagi eng ommabop qishki jamoaviy sport turi hisoblanadi, undan keyingi oʻrinni bendi egallaydi[2].
Qishki sport turlari uchun maxsus, davomiy ravishda turli musobaqalar uyushtirilib, ularning eng asosiylari – Qishki Olimpiya oʻyinlari va Qishki Universiada hisoblanadi.
Tarixi
Qish mavsumidagi qor va muz qoplami qadimdan insoniyatga chana, changʻi va konkilar yordamida harakatlanishni transport vositasi sifatida keng qoʻllash imkonini bergan. Bu esa, yilning boshqa fasllaridan farqli oʻlaroq, aynan qish mavsumi uchun moslashgan turli xil hordiq turlari va sport yoʻnalishlarining shakllanishiga zamin yaratdi. Tabiiyki, qishki sport turlari qish fasli uzoq davom etadigan mamlakatlarda koʻproq ommalashib borgan.
1864-yilda Yevropaning Alp togʻlarida joylashgan Sankt-Morits shahri ilk mashhur qishki kurortga aylantirildi[3][4].
Olimpiya oʻyinlarining dastlabki bosqichlarida sport turlarini yozgi va qishki turkumlarga ajratishga katta eʼtibor berilmagan . Bunday eʼtiborsizlik 1890-yillarning oxiridan to 1900-yillarning oʻrtalariga qadar davom etgan. Bu davr mobaynida, bugungi kunda Qishki Olimpiya oʻyinlari tarkibiga kiruvchi ayrim sport turlari Yozgi Olimpiada doirasida oʻtkazilgan. Dastlab barcha olimpiya sport turlarini yagona tadbir va dastur asosida birlashtirish rejalashtirilgan boʻlsada, kelgusida ayrim sport turlarining atrof-muhit va iqlim sharoitlariga boʻlgan talablarini hisobga olib, olimpiya oʻyinlarini alohida oʻtkazishga qaror qilindi[5].
Qishki sport turlarining aksariyati ochiq havoda oʻtkazilsa-da, XX asr oʻrtalaridan boshlab shaybali xokkey, konkida yugurish va qisman bendi (koptokli xokkey) kabi yoʻnalishlar yopiq inshootlarga koʻchirildi. Sunʼiy muz bilan taʼminlangan yopiq muz maydonlari issiq iqlimli hududlarda ham konki uchish va xokkey oʻyinlarini tashkil etish imkonini beradi.
Kelgusi asrda iqlim o‘zgarishi ochiq havoda oʻtkaziladigan qishki sport turlariga jiddiy salbiy taʼsir koʻrsatishi taxmin qilinmoqda[6][7].
Sport turlari roʻyxati
Eslatma: Sport turi yonidagi Olimpiya halqalari ushbu turning Qishki Olimpiya oʻyinlari dasturiga kiritilganligini bildiradi. Paralimpiya logotipi esa Olimpiada dasturiga kirmagan, ammo Qishki Paralimpiya oʻyinlari tarkibiga kiritilgan sport turlarini anglatadi.
Changʻida uchish
- Ski ballet
- Skibock
- Tez tushish (chang'i sporti)
- Changʻi sporti
- Biatlon
- Changʻi poygalari
- Fristayl
- Mogul
- Monochang'ida uchish
- Nyu-skull (chang'i sporti)
- Chang'i ikkikurashi
- Changʻi ustida kamondan oʻq otish
- Skiboarding
- Skibobbing
- Skijoring
- Tramplindan sakrash
- Ski-alpinizm
- SkiO
- Snoukayting
- Spidglayding
- Telemark
- Qishki pentatlon
- Ski-BASE sakrash
Chanada sirpanish
Muz yoʻlaklari va maydonlarida chana yordamida harakat qilinuvchi sport turlari:
Snoubording
.svg){kind=logo}
_by_Sandro_Halank%E2%80%930220.jpg){kind=link}
.jpg){kind=link}
Qorda yurar texnikalar
- Fristayl
- Snocross
Jamoaviy sport turlari
- Bandy
- Brumbol
- Kyorling
- Shaybali xokkey
- Sledge xokkey
- Aysshtok
- Patrul poygalari
- Ringet
- Rinkbol
- Rink-bandy
- Qor beysboli
- Qor regbisi
- Qor iloni(sport turi)
- Qor volleyboli
- Sponji yoki sponj xokkey
- Sinxron figurali uchish
- Yukigassen (jamoaviy qorbo'ron)
Boshqalar
Rekreatsion sport
.JPG){kind=link}
Ayrim sport turlari bilan professional darajada emas, balki koʻproq hordiq chiqarish maqsadida (yoki shunchaki zavqlanish uchun), koʻpincha bolalar tomonidan havaskorona shugʻullaniladi:
Ahamiyatli qishki sport tadbirlari
- Qishki Olimpiada oʻyinlari
- Qishki Paralimpiya o‘yinlari
- Qishki Universiada
- Qishki Osiyo o'yinlari
- Shimoliy o'yinlar
Jahon kuboklari
Jahon chempionatlari
Yana qarang
Manbalar
Havolalalar
- ↑ „winter sports, noun“. Chambers 21st Century Dictionary. Qaraldi: 2010-yil 22-fevral.
- ↑ „Bandy destined for the Olympic Winter Games!“. 2018-yil 17-oktyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2018-yil 17-yanvar.
- ↑ Potter, Everett. „St Moritz, The Birthplace Of Winter Sports“. Forbes (2019-yil 21-noyabr). Qaraldi: 2022-yil 4-mart. „You can make a strong case that the origins of modern winter sports lie here, starting in the 1860’s with hotelier Johannes Badrutt, who welcomed a steady stream of well-heeled British guests to his small Kulm Hotel.“.
- ↑ Ben Cocking. Travel Journalism and Travel Media: Identities, Places and Imaginings. Springer Nature, 2020 — 9-bet. ISBN 9781137599087. „The launching of the Cook excursions in Britain (1841), the appearance of the first Baedekker guide (1843), the inauguration of a winter "season" in Saint Moritz (1864), the creation of Yellowstone (1877): these were the important markers of its growth path [mass tourism].“
- ↑ Martínková, Irena; Parry, Jim (2020-11-27). "Olympic Winter Games, 'Cold Sports', and Inclusive Values". The International Journal of the History of Sport 37 (13): 1236–1251. doi:10.1080/09523367.2020.1860942. ISSN 0952-3367. https://doi.org/10.1080/09523367.2020.1860942.
- ↑ Bradford, Nick (2019) The Future of Winter Sports and Recreation National Environmental Education Foundation
- ↑ Bürki, Rolf (2003) Climate Change and Winter Sports: Environmental and Economic Threats CIPRA.org
Adabiyotlar
- Syers, Edgar; Syers, Madge (eds.) (1908) The Book of Winter Sports London: Edward Arnold OCLC 4531800
- Dier, J. C. (ed.) (1912) The Book of Winter Sports, an attempt to catch the spirit of the keen joys of the winter season The Macmillan Company
- Jessup, Elon Huntington (1923) Snow and ice sports: a winter manual E. P. Dutton & Co.
- Cereghini, Mario (1955) Five Thousand Years of Winter Sports Edizioni del Milione
- Liebers, Arthur (1971) The Complete Book of Winter Sports NY: Coward, McCann & Geoghegan
- „Winter Sports: Sport guides“. BBC Online (2010-yil 20-fevral). Qaraldi: 2010-yil 22-fevral.