Qirolicha Aleksandra qushqanoti

Qirolicha Aleksandra qushqanoti
	; Urgʻochisi (tepada) va erkagi (pastda)
Ilmiy tasniflash
Olam:	Hayvonlar
Tip:	Bo‘g‘imoyoqlilar
Sinf:	Hasharotlar
Turkum:	Tangachaqanotlilar
Oila:	Yelkanlilar
Urugʻ:	Qushqanotlar
Turlari:	O. aleksandra
Binar nomi
	Ornithoptera alexandrae; (Rothschild, 1907)
Sinonimlari
	Troides alexandrae ; Rothschild, 1907;

Qirolicha Aleksandraning qushqanoti yoki Ornithoptera aleksandra dunyodagi eng katta kapalak turi hisoblanadi. Mazkur kapalak butun dunyo boʻylab yoʻqolib ketish xavfi eng yuqori boʻlgan hayvonlar kiritiladigan Qizil kitobga kiritilgan atigi toʻrtta hasharotdan biri hisoblanadi^[1]. Bu uni har qanday xalqaro miqyosda tijoriy maqsadlarda sotish yoki sotib olishni qatʼiyan taqiqlaydi. Uning urgʻochilarining qanot yozgandagi kengligi 25-28 smdan biroz oshadi^[2]. Ushbu qushqanot faqat Yangi Gvineya sharqidagi Oro provinsiyasi oʻrmonlarida yashaydi. Yelkanlilar oilasi, Ornithoptera turkumiga mansub kunduzgi kapalak turi. Erkaklarining qanotlarining ustki qismi qora maydon va chiziqlarga ega koʻk-yashil rangda, urgʻochilariniki esa har xil oʻlcham va shakldagi och va och-kulrang dogʻli naqshlarga ega toʻq jigarrangda boʻladi.

Tarixi

1906-yil yanvar oyida ushbu kapalak turini kashf etgan birinchi yevropalik ingliz tabiatshunosi va zoolog-kolleksioneri Albert Styuart Mik (1871—1943) boʻlgan. Soʻng, Lord Volter Rotshild (1868—1937) ushbu tur ustida ilmiy ishlar olib borgan^[3]. Volter Rotshild 1907-yilda qoʻlga kiritilgan namuna asosida yangi kapalak turini tavsifladi va unga ilmiy lotincha Troides alexandrae nomini berdi. Turning nomi Buyuk Britaniya va Irlandiya qiroli Edvard VII ning rafiqasi — Daniyalik malika, qirolicha Aleksandra sharafiga qoʻyilgan^[4]. u kapalaklar tropik oʻrmonlarning juda baland qismida (daraxtlar tepasida) uchib yurgani uchun, ilk kashf etilganda ularni oddiy toʻr bilan tutib boʻlmagan. Shu sababli Mik uni maxsus mayda oʻq otadigan miltiq bilan urib tushirishga majbur boʻlgan. Turning birinchi toʻplangan barcha namunalari qanotlaridan shikastlangan edi. Mik keyingi ekspeditsiyalari davomida gullardan oziqlanayotgan bir nechta urgʻochilarni uchratib qoldi va shu tariqa kapalaklarning butun saqlangan namunalarini qoʻlga kiritishga muvaffaq boʻldi.

Tavsif

Urgʻochisi

Qirolicha Aleksandra qushqanotining urgʻochilari erkaklariga qaraganda yirikroq boʻlib, qanotlari sezilarli darajada yumaloqroq va kengroqdir. Urgʻochisining qanot yozgandagi kengligi 25 dan 28 smgacha yetishi va undan biroz oshishi mumkin, tana uzunligi 8 sm, tana vazni esa 12 grammgacha yetadi — bularning barchasi kapalak uchun ulkan koʻrsatkichlardir. Urgʻochisining qanotlari jigarrang boʻlib, ularda ikki qator shevron (V-simon) shaklida joylashgan oq naqshlar bor. Orqa qanotlari jigarrang, ularning chekka qismida markazida nuqtasi boʻlgan sariq uchburchaklar chizigʻi joylashgan. Tanasi och sargʻish rangda boʻlib, jigarrang koʻkrak qismida kichikroq qizil tukli maydon mavjud.

Erkagi

Ushbu turda jinsiy dimorfizm yaʼni jinslar oʻrtasidagi keskin farq mavjud. Erkaklarining qanotlari uzun va uchlari burchaksimon shaklga ega. Ular tovlanuvchan koʻk-yashil rangda boʻlib, markazida qora yoʻl-yoʻl chiziqlar bor. Shuningdek, yaqqol koʻzga tashlanadigan jinsiy belgisi (androkoniya maydoni) mavjud. Qanotlarining ostki qismi qora tomirli yashil yoki koʻk-yashil rangdadir. Erkaklari urgʻochilariga qaraganda kichikroq boʻladi. Qorin qismi yorqin sariq rangda. Erkaklarining qanot yozgandagi kengligi taxminan 20 smga yetishi mumkin, lekin odatda 16 sm atrofida boʻladi. Erkaklarining gʻoyat goʻzal va hayratlanarli shakli bu — atavus shakli boʻlib, uning orqa qanotlarida oltinrang dogʻlar mavjud^[5].

Xususiyatlari

Tuxumi

Tuxumlari yirik, och sariq rangda va asosi yassi boʻlib, ular qoʻyilgan yuzaga yorqin toʻq sariq rangli modda bilan yopishtiriladi. Ideal sharoitda urgʻochi Qirolicha Aleksandra qushqanoti oʻz hayoti davomida 240 tadan ortiq tuxum qoʻyadi. Tuxumlar dum-dumaloq emas, balki pastki qismi tekis, yassi shaklda boʻladi. Kapalak tuxum qoʻyayotganda ajralib chiquvchi maxsus tabiiy yelimsimon modda mavjud boʻlib, bu ularning barg yuzasiga mustahkamroq yopishishini taʼminlaydi. U tuxumni shamol yoki yomgʻirda daraxt bargidan tushib ketishdan asraydi^[6].

Lichinka

Yangi chiqqan lichinkalar yangi barglar bilan oziqlanishdan oldin oʻzlarining tuxum poʻchoqlarini yeydi. Lichinka qora rangda boʻlib, qizil oʻsimtalarga ega va tanasining oʻrtasida egarsimon naqshi bor. Bu lichinka juda tez oʻsadi va gʻumbakka aylanishidan oldin uning uzunligi 12 sm gacha, qalinligi esa odamning bosh barmogʻidek keladigan ulkan oʻlchamga yetadi. Kapalak oʻzini qushlar yoki kaltakesaklardan himoya qilish uchun Aristolox oilasiga mansub zaharli oʻsimlikni ataylab isteʼmol qiladi. Zahar qurtning tanasiga zarar yetkazmaydi, aksincha uni boshqa yirtqichlar uchun oʻta zaharli va yoqimsiz taʼmli jonzotga aylantiradi. Bu zahar hatto kapalak boʻlib chiqqanidan keyin ham uning tanasida saqlanib qoladi^[5].

Hayot tarzi

Bu kapalaklar faqat Papua-Yangi Gvineyaning tropik yomgʻirli oʻrmonlarida yashaydi. Ular kunduzgi kapalaklar boʻlib, asosiy vaqtini yer yuzidan 20–30 metr balandlikda, ulkan daraxtlarning tepa qismida uchib oʻtkazishadi. Erkaklari juda faol boʻlib, oʻz hududlarini qattiq qoʻriqlashadi^[7]. Agar boshqa erkak kapalak yoki oʻzga tur yaqinlashsa, uni darhol haydab solishadi. Urgʻochilari esa ogʻirroq boʻlgani uchun asosan daraxt tepalarida tinch oʻtirishni afzal koʻrishadi va faqat oziqlanish yoki tuxum qoʻyish uchun pastga tushishadi. Voyaga yetgan kapalaklar ham, ularning qurtlari ham oʻta tanlab oziqlanadi^[8]^[9]. Ular yer yuzidagi faqat bitta turkumga mansub — Aristolox chirmashib oʻsuvchi oʻsimliklar bilan oziqlanadi. Bu oʻsimlik tarkibida aristolox kislotasi deb ataluvchi kuchli zahar bor. Kapalak qurti bu barglarni yeganda, zahar uni oʻldirmaydi, aksincha, tanasida toʻplanib boradi. Natijada, qurt ham, undan chiqadigan kapalak ham oʻta zaharli jonzotga aylanadi. Qushlar, kaltakesaklar yoki qurbaqalar uni yesa, darhol zaharlanadi yoki oʻladi. Shu sababli yirtqichlar ulardan uzoqroq yurishadi. Voyaga yetgan (pilla ichidan chiqqan) Qirolicha Aleksandra kapalaqlari tabiatda taxminan 3 oydan 4 oygacha umr koʻrishadi. Bu kapalaklar dunyosi uchun ancha uzoq muddat hisoblanadi. Ularning asosiy vazifasi shu qisqa vaqt ichida oʻziga juft topish, koʻpayish va kelgusi avlod uchun tuxum qoldirishdan iborat^[10].

Galereya

Qanotlarining ustki qismi (erkak)
Qanotlarining pastki qismi (erkak)
Qanotlarining ustki qismi (ayol)
Qanotlarining pastki qismi (ayol)

Tashqi havolalar

Manbalar

↑ „Queen Alexandra's Birdwing Butterfly Facts For Kids & Adults: Pictures, Information & Video“ (en-US). Active Wild (2017-yil 24-yanvar). Qaraldi: 2020-yil 13-iyul.
↑ November 2010, Remy Melina 04 „What's the Biggest Butterfly?“ (en). livescience.com (2010-yil 4-noyabr). Qaraldi: 2020-yil 13-iyul.
↑ Rothschild, Walter (1907). "Troides Alexandrae spec. nov.". Novitates Zoologicae 14: 96. doi:10.5962/bhl.part.25380. https://www.biodiversitylibrary.org/item/21973#page/112/mode/1up. Qaraldi: 2022-06-14. Qirolicha Aleksandra qushqanoti]]
↑ Mearns B., Mearns R.. The bird collectors, The Linnean, London: Academic Press, 2002 — 52-bet. ISBN 9780124874404.
↑ ^5,0 ^5,1 "Seizures and Prosecutions". TRAFFIC Bulletin (TRAFFIC International) 19 (2): 76–79. 2002. http://www.traffic.org/traffic-bulletin/traffic_pub_bulletin_19_2.pdf.
↑ CITES (2006). Earth Negotiations Bulletin. (Wayback Machine saytida 2016-03-03 sanasida arxivlangan) Summary of the 22nd Meeting of the CITES Animals Committee.
↑ Schaffler O., Bauer E., Frankenbach T.. Butterflies of the World. Part 12. Papilionidae. Volume VI: Ornithoptera. Keltern: Antiquariat Geock & Evers, 2001 — 49-bet.
↑ Parsons M. J.. The Butterflies of Papua New Guinea. Their Systematics and Biology. London: Academic Press, 1998 — 68—71-bet.
↑ Deslisle G., Sclavo J.-P.. Outstanding Birdwing Butterflies. Ornitho Press, 2015 — 683-bet. ISBN 9782955283103.
↑ „Ornithoptera alexandrae (Queen Alexandra’s birdwing)“ (en). Natural History Museum. 2013-yil 1-oktyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2013-yil 21-sentyabr.

[1] „Queen Alexandra's Birdwing Butterfly Facts For Kids & Adults: Pictures, Information & Video“ (en-US). Active Wild (2017-yil 24-yanvar). Qaraldi: 2020-yil 13-iyul.

[2] November 2010, Remy Melina 04 „What's the Biggest Butterfly?“ (en). livescience.com (2010-yil 4-noyabr). Qaraldi: 2020-yil 13-iyul.

[Novitates-3] Rothschild, Walter (1907). "Troides Alexandrae spec. nov.". Novitates Zoologicae 14: 96. doi:10.5962/bhl.part.25380. https://www.biodiversitylibrary.org/item/21973#page/112/mode/1up. Qaraldi: 2022-06-14. Qirolicha Aleksandra qushqanoti]]

[4] Mearns B., Mearns R.. The bird collectors, The Linnean, London: Academic Press, 2002 — 52-bet. ISBN 9780124874404.

[traffic2002-5] 5,0 ^5,1 "Seizures and Prosecutions". TRAFFIC Bulletin (TRAFFIC International) 19 (2): 76–79. 2002. http://www.traffic.org/traffic-bulletin/traffic_pub_bulletin_19_2.pdf.

[CITES2006-6] CITES (2006). Earth Negotiations Bulletin. (Wayback Machine saytida 2016-03-03 sanasida arxivlangan) Summary of the 22nd Meeting of the CITES Animals Committee.

[Schaffler-7] Schaffler O., Bauer E., Frankenbach T.. Butterflies of the World. Part 12. Papilionidae. Volume VI: Ornithoptera. Keltern: Antiquariat Geock & Evers, 2001 — 49-bet.

[Parsons98-8] Parsons M. J.. The Butterflies of Papua New Guinea. Their Systematics and Biology. London: Academic Press, 1998 — 68—71-bet.

[9] Deslisle G., Sclavo J.-P.. Outstanding Birdwing Butterflies. Ornitho Press, 2015 — 683-bet. ISBN 9782955283103.

[10] „Ornithoptera alexandrae (Queen Alexandra’s birdwing)“ (en). Natural History Museum. 2013-yil 1-oktyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2013-yil 21-sentyabr.

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]