Qirgʻiziston tarixi

Yenisey qirgʻiz xoqonligi

Qirgʻizistonda ot ustidagi erkak (1995)

Burana minorasi Balasogʻunda (11-asr).

Qirgʻiz xalqi va hozir Qirgʻiziston deb ataladigan yurt tarixi 3 000 yildan koʻproqqa borib taqaladi. Togʻli joylashuvi tufayli geografik jihatdan chekkada boʻlishiga qaramay, u tarixiy Ipak yoʻli savdo yoʻlining muhim qismi boʻlgan. Birinchi va Ikkinchi Turk xoqonligi kabi koʻplab turkiy davlatlarga oʻz nasabini bogʻlaydigan turkiy koʻchmanchilar mamlakat tarixining barcha davrlarida bu hududda yashab kelgan. 13-asrda Qirgʻizistonni moʻgʻullar bosib oldi, keyinchalik u mustaqilligini tikladi, biroq qalmoqlar, manjurlar va oʻzbeklar tomonidan bosib kirish holatlari koʻp marotaba roʻy berdi. 1876-yilda u Rossiya imperiyasi tarkibiga kirdi va Rossiya inqilobidan soʻng SSSR tarkibida Qirgʻiz Sovet Sotsialistik Respublikasi sifatida qoldi. Mixail Gorbachyovning SSSRdagi demokratik islohotlaridan soʻng, 1990-yilda mustaqillik tarafdori nomzod Asqar Akayev Qirgʻiziston SSR prezidenti etib saylandi. 1991-yil 31-avgustda Qirgʻiziston Moskva⁠dan mustaqilligini eʼlon qildi va buning ortidan demokratik hukumat barpo etildi.

Ilk tarixi

Tyanshan togʻlarida topilgan tosh qurollar hozirgi Qirgʻiziston hududida bundan 200 000–300 000-yil avval ilk odamlar boʻlganidan dalolat beradi. Qirgʻiziston egallagan hududdagi sivilizatsiya haqidagi ilk yozma maʼlumotlar miloddan avvalgi taxminan 2000 yillardan boshlab xitoy yilnomalarida uchraydi.

Qirgʻiz xalqining kelib chiqishi

Qoʻshimcha maʼlumotlar: Qirgʻiz xalqi

Yenisey qirgʻizlari markaziy Sibirdagi yuqori Yenisey daryosi vodiysida yashaganlar. Miloddan avvalgi 2-asr xitoy manbalari va milodiy 7–12-asrlar musulmon manbalarida qirgʻizlar oq yuzli, qizil sochli va yashil (koʻk) koʻzli deb tasvirlanadi. Xitoyning Buyuk tarixchi yilnomasi asarida ular ilk bor Gekun yoki Jiyankun (鬲昆 yoki 隔昆) nomlari bilan tilga olinadi, keyinroq esa Tele qabilalarining bir qismi sifatida qayd etiladi. Ular avval Koʻkturklarning, soʻng uygʻurlarning hukmronligi ostida boʻlgan^{[manba kerak]}.

Dastlabki qirgʻiz davlati 840-yilda Uygʻur xoqonligini tor-mor etgach oʻzining eng katta hududiy kengayishiga erishdi. Soʻng qirgʻizlar tezda Tyanshan togʻ tizmasigacha siljib bordilar va bu hudud ustidan taxminan 200 yil davomida hukmronlik qildilar. Biroq 12-asrga kelib, kuchayib borayotgan moʻgʻullar ekspansiyasi natijasida qirgʻiz hukmronligi faqat Oltoy tizmasi va Sayan togʻlari bilan cheklanib qoldi. 13-asrda Moʻgʻul imperiyasi kuchga toʻlishi bilan qirgʻizlar janubga koʻchdilar. Plano Karpin (Papalik elchi) va Vilyam Rubruk (Fransiya elchisi) ularning moʻgʻullar qoʻl ostidagi hayoti haqida yozib qoldirgan. Turli turkiy xalqlar ularni 1685-yilgacha boshqargan, bu vaqtda ular oyrotlar (jungʻorlar) nazorati ostiga oʻtdilar^{[manba kerak]}.

Zamonaviy qirgʻiz erkaklarining 63 foizi R1a1 (Y-DNK) gaptoguruxini tashiydi, bu koʻrsatkich tojiklar orasidagi gaptoguruh tarqalishi (64 foiz) bilan taqqoslanadi.

Ilk oʻrta asrlar

Isfarah qamali va jangi. Bobur va uning lashkari Ibrohim Saru qalʼasiga hujum qilmoqda (taxminan 1589–1590-yillardagi miniatyura)

Markaziy Osiyo (jumladan Qirgʻiziston) hududida davlat tuzgan ilk turklar Koʻkturklar yoki Kök-turklar edi. Oʻrta asr xitoy manbalarida ular Tujue (突厥 tú jué) nomi bilan maʼlum^{[manba kerak]}. Ashina qabilasi yoki sulolasidan boʻlgan va oʻgʻillari bilan birga 551 yilda ilk maʼlum turkiy davlatni barpo etgan Bumin/Tuman xon/xoqon (v. 552) boshchiligidagi koʻkturklar ilgari xunnlar egallagan umumiy hududda davlat qurdilar va tez orada Markaziy Osiyoning keng hududlariga yoyilib hukmronlik qildilar. Koʻkturklar ikki raqib xonlikka boʻlinib ketdi, ulardan gʻarbiy xonlik 744-yilda parchalanib ketdi^{[manba kerak]}.

Koʻkturk xoqonligidan ajralib chiqqan ilk qirollik — 744–840-yillarda Markaziy Osiyoning katta qismini oʻz ichiga olgan hududda gullab-yashnagan buddaviy Uygʻur imperiyasi edi.

Uygʻur imperiyasi parchalangach, uygʻurlarning bir tarmogʻi Tarim havzasi va Gansudagi, masalan, Gavchang (Qoraxoʻja) va Xami shahri (Qumul) kabi voha shaharlarga koʻchib bordi va Qora-Xoʻja nomi bilan maʼlum boʻlgan markazlashmagan buddaviy davlatlar konfederatsiyasini barpo etdi. Boshqalar esa — asosan uygʻurlarga yaqindan qarindosh boʻlgan (qarluqlar) — gʻarbiy Tarim havzasi, Fargʻona vodiysi, Jungʻoriya va musulmon turk-tojik Xorazm sultonligi bilan chegaradosh hozirgi Qozogʻistonning bir qismini egallab, 10-asrga kelib islomni qabul qildilar va musulmon institutlariga ega boʻlgan qoraxonlik deb atalgan federatsiyani tuzdilar. Ularning shahzoda sulolalari koʻpchilik tarixchilar tomonidan Qoraxoniylar deb ataladi. Uning poytaxti Balasogʻun madaniy va iqtisodiy markaz sifatida ravnaq topdi^{[manba kerak]}.

Islomni qabul qilgan qarluqzoda urugʻi — balasogʻunlik Ashinalar (yoki Qoraxoniylar) 9–10-asrlarda oʻzlarining siyosiy muxtoriyati va Markaziy Osiyo ustidan hukmronligi mustahkamlangach, fors islomiy madaniy mintaqasiga yaqinlashdilar^{[manba kerak]}.

Ular tobora koʻproq forslashgan sari Qashgʻariya kabi koʻproq indo-eroniy oʻtroq markazlarda joylashdilar va koʻp qismi Uygʻur xoqonligi madaniy unsurlarini saqlab qolgan boshqa qarluq hamqabilalarining koʻchmanchi anʼanalaridan uzoqlasha bordilar^{[manba kerak]}.

Knyazlik 12-asr boshlarida ancha zaiflashdi va hozirgi Qirgʻiziston hududi moʻgʻul tilli kidonlar tomonidan zabt etildi. Qaraxitoy xonligi (xitoycha: 西遼; 1124–1218), gʻarbiy Lyo nomi bilan ham tanilgan, oʻz vatani — kidon sulolasini jurjenlar bosib olgach, taxminan 100 000 kidon askarlarini boshlab chiqqan Yelyu Dashi (耶律大石) tomonidan barpo etildi^{[manba kerak]}.

Markaziy Osiyoning kidonlar tomonidan zabt etilishi shunday qilib, qarluq koʻchmanchi qabilasi ichidagi oʻzaro sulolaviy kurash sifatida koʻrilishi mumkin. Bu kurash gʻolib buddaviy kidon zodagonlari bilan himoyachi qoraxoniy shahzodalari oʻrtasidagi nizolar shaklida kechdi. Bu mojaro natijasida soʻnggilari dastlabkilarga boʻysundirildi va oʻz navbatida musulmon qarluqlar ham oʻz qarindoshlari tomonidan boʻysundirilgan^{[manba kerak]}.