Qirgʻiziston chegaralari

Qirgʻiziston xaritasi.

Qirgʻiziston chegaralari — Qirgʻiziston Respublikasi davlat hududining chegaralarini belgilovchi chiziq va ushbu chiziq boʻylab oʻtuvchi vertikal sathdir. Qirgʻiziston dengizga chiqish imkoniyatiga ega emas^[1]^[2].

Tarixi

Avvalroq Sovet Ittifoqi tarkibida boʻlgan Qirgʻiziston SSR faqat SSSR davlatlari bilan chegaradosh boʻlgan. Xitoy bilan chegara bundan mustasno, qolgan uchta chegara SSSR respublikalari oʻrtasidagi chegaralardan shakllangan. Qirgʻiziston hududidagi Tojikiston va Oʻzbekiston anklavlari ham oʻsha davrdan qolgan. Qirgʻiziston va Tojikiston oʻrtasidagi chegara 2022-yilda chegara nizolari mavzusi boʻlgan^[3].

Chegaralar

Chegaralarning umumiy uzunligi 4573 kmni tashkil etadi. Qirgʻiziston 4 ta davlat bilan chegaradosh. Qirgʻizistonning Oʻzbekiston hududida Barak nomli eksklavi mavjud. Qirgʻiziston hududining janubi-gʻarbida qoʻshni davlatlarning eksklavlari joylashgan: Jangayli, Soʻx tumani, Choʻn-Gʻara va Shohimardon (Oʻzbekiston); Vorux va Qayragʻoch (Tojikiston)^[4].

Davlat chegarasining qismlari

Davlat	Hududi	Uzunligi (km)
Xitoy	sharq va janub	1063
Qozogʻiston	shimol	1212
Tojikiston	janubi-gʻarb	984
Oʻzbekiston	gʻarb	1314

Xitoy

Qirgʻiziston va Xitoy oʻrtasidagi davlat chegarasining uzunligi 1063 kilometrni tashkil etadi^[5]. U Qozogʻiston chegarasi bilan tutash nuqtadan Tyan-Shanning turli togʻ tizmalari va choʻqqilari boʻylab taxminan janubi-gʻarb yoʻnalishida Tojikiston chegarasi bilan tutash nuqtagacha choʻzilgan. Qirgʻizistonning Issiqkoʻl, Norin va Oʻsh viloyatlari Xitoyning Shinjon-Uygʻur Muxtor rayoni tarkibidagi Qizilsu Qirgʻiz muxtor okrugi bilan chegaradosh.

1991-yilda Qirgʻiziston mustaqil davlatga aylangan va unga Xitoy–SSSR chegarasining bir qismi meros boʻlib qolgan. Ikki davlat 1996-yilda oʻz chegaralarini belgilab olgan. Rasmiy demarkatsiya Qirgʻiziston muxolifatining, ayniqsa Azimbek Beknazarovning oʻsha paytdagi prezident Asqar Akayevga qarshi Lola inqilobi nomli harakatni boshlashiga sabab boʻlgan. Chegara shartnomasi 2009-yilda Xitoy Xontangri choʻqqisining bir qismini, Qirgʻiziston esa Issiqkoʻl viloyati janubida joylashgan Uzenqi-Kush togʻli hududini qarama-qarshi tomonga topshirganidan keyin tasdiqlangan^[6].

Oʻzbekiston

Chegara shimolda Qozogʻiston bilan tutash nuqtadan boshlanadi, soʻngra Oʻzbekiston hududi atrofida Qozogʻiston va Qirgʻiziston oʻrtasida egilib oʻtadi; keyin chegara Pskom togʻlaridan oʻtadi va bu hududning katta qismini bir qator milliy bogʻlar egallaydi (Oʻzbekistonda Ugom-Chotqol milliy bogʻi va Qirgʻizistonda Besh-Aral davlat tabiat qoʻriqxonasi). Shundan soʻng chegara Chotqol tizmasi va Qurama togʻlarini kesib oʻtib, taxminan janubi-sharq yoʻnalishida davom etadi, keyin esa Varzik shahri yaqinida Fargʻona vodiysiga kirib boradi.

Chegaraning qolgan qismi Oʻzbekiston sharqida oʻq uchi shaklini hosil qiluvchi bir qator egri chiziqlardan iborat. Ushbu „oʻq“ning shimoliy tomoni oʻrtada Oʻzbekiston hududining bir nuqtasini oʻz ichiga oladi va Qirgʻizistonning Kerben shahri gʻarbida kichik oʻzbek anklavini hosil qiladi. Oʻqning uchi Xonobodning sharqida joylashgan. Shundan soʻng chegara Tojikiston bilan uchlik tutashuv nuqtasigacha gʻarb tomon ketuvchi bir qator kesik chiziqlar orqali davom etadi. Chegaraning eng shimoliy qismi togʻli va siyrak aholi yashaydigan hudud boʻlsa, Fargʻona vodiysidan oʻtuvchi qismi buning aksidir^[7].

Tojikiston

Chegara Tojikistonning shimolida, Fargʻona vodiysida boshlanadi. Chegara gʻarb tomonga choʻzilib, Chorku shahri yaqinida Tojikiston hududining keskin boʻrtib chiqqan qismini hosil qiladi va Tojikiston dengiziga yetadi, biroq Tojikiston hududining ingichka bir qismi suv ombori bilan chegara orasida joylashgan. Shundan soʻng chegara Turkiston tizmasi boʻylab, sharqda Xitoy bilan chegaragacha davom etuvchi Oloy va Trans-Oloy togʻ tizmalari orqali oʻtadi^[4].

Qozogʻiston

Chegara gʻarbda Ugom tizmasida Oʻzbekiston bilan tutashgan joydan boshlanadi va keyin shimoli-sharq yoʻnalishida Taraz orqali hamda Qirgʻiz Olatovi togʻlari boʻylab davom etadi. Chegara Kara-Balta atrofidagi notekis pastlikdan oʻtib, Bishkek va Toʻqmoq orqali oqib oʻtuvchi Chugacha yetadi. Bu hudud sovet davri infratuzilmasi ichki chegaralar hisobga olinmasdan qurilgan joylardan biri boʻlib, Qozogʻistonning Tarazdan Aqtöbe temir yoʻliga qisqa masofada chiqishi bilan ajralib turadi^[4].

Manbalar

↑ „Part II“ (en). United Nations Convention on the Law of the Sea. United Nations. Qaraldi: 2017.
↑ Атлас світу I.S.Rudenko ; V.V. Radchenko, О. V. Vakulenko: , 2005 — 336-bet. ISBN 9666315467.
↑ Rickleton, Chris „Can Kyrgyzstan And Tajikistan Consign Their Deadly Border Conflicts To The Past?“ (en). rferl.org. RFE/RL (2023-yil 19-dekabr). 2023-yil 19-dekabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2024-yil 21-fevral.
↑ ^4,0 ^4,1 ^4,2 „Kyrgyzstan“ (en). The World Factbook. Washington, D.C. : Central Intelligence Agency (2017). 2019-yil 28-martda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 21 lyutogo 2019 roku.
↑ „FIELD LISTING :: LAND BOUNDARIES“. The World Factbook. — „China total: 22,457 km border countries (15): {...}Kyrgyzstan 1063 km,{...}Kyrgyzstan total: 4,573 km border countries (4): China 1063 km,{...“. Qaraldi: 2020-yil 1-fevral.
↑ „Kyrgyzstan, China end common border demarcation“ (en). Durham University (2009-yil 14-iyul). 2018-yil 23-sentyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2024-yil 10-fevral.
↑ Megoran, Nick „The critical geopolitics of the Uzbekistan–Kyrgyzstan Ferghana Valley boundary dispute, 1999–2000“ (en). Elsevier (2004). — „Between 1999 and 2000 the hitherto largely invisible border between the republics of Uzbekistan and Kyrgyzstan became a concrete reality for those living in Ferghana, the expansive valley at the heart of Central Asia through which much of it winds. As politicians contested the ownership of thousands of hectares of land along the 870 km boundary barbed-wire fences were unilaterally erected in disputed territory, bridges destroyed, cross-border bus routes terminated, customs inspections stepped up, non-citizens attempting to cross denied access or seriously impeded, and unmarked minefields laid. Tensions flared into violence at checkpoints, and people and livestock were killed by mines and bullets. Close-knit communities that happened to straddle the boundary were spliced in two, and a concomitant squeeze on trade added to the poverty and hardship of the Valley’s folk. These experiences of ‘the border question’ traumatized border region populations and marked the most significant deterioration of relations between the two states since independence from the USSR in 1991. President of Kyrgyzstan and Almazbek Atambayev and President of Uzbekistan Shavkat Mirziyoyev signed an agreement on September 8 on the demarcation and delimitation of the Kyrgyz-Uzbek border to soothe this almost a century old issue“. Qaraldi: 2007-yil 8-iyun.

[unclos-1] „Part II“ (en). United Nations Convention on the Law of the Sea. United Nations. Qaraldi: 2017.

[2] Атлас світу I.S.Rudenko ; V.V. Radchenko, О. V. Vakulenko: , 2005 — 336-bet. ISBN 9666315467.

[3] Rickleton, Chris „Can Kyrgyzstan And Tajikistan Consign Their Deadly Border Conflicts To The Past?“ (en). rferl.org. RFE/RL (2023-yil 19-dekabr). 2023-yil 19-dekabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2024-yil 21-fevral.

[factbookkg-4] 4,0 ^4,1 ^4,2 „Kyrgyzstan“ (en). The World Factbook. Washington, D.C. : Central Intelligence Agency (2017). 2019-yil 28-martda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 21 lyutogo 2019 roku.

[factbook-5] „FIELD LISTING :: LAND BOUNDARIES“. The World Factbook. — „China total: 22,457 km border countries (15): {...}Kyrgyzstan 1063 km,{...}Kyrgyzstan total: 4,573 km border countries (4): China 1063 km,{...“. Qaraldi: 2020-yil 1-fevral.

[6] „Kyrgyzstan, China end common border demarcation“ (en). Durham University (2009-yil 14-iyul). 2018-yil 23-sentyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2024-yil 10-fevral.

[7] Megoran, Nick „The critical geopolitics of the Uzbekistan–Kyrgyzstan Ferghana Valley boundary dispute, 1999–2000“ (en). Elsevier (2004). — „Between 1999 and 2000 the hitherto largely invisible border between the republics of Uzbekistan and Kyrgyzstan became a concrete reality for those living in Ferghana, the expansive valley at the heart of Central Asia through which much of it winds. As politicians contested the ownership of thousands of hectares of land along the 870 km boundary barbed-wire fences were unilaterally erected in disputed territory, bridges destroyed, cross-border bus routes terminated, customs inspections stepped up, non-citizens attempting to cross denied access or seriously impeded, and unmarked minefields laid. Tensions flared into violence at checkpoints, and people and livestock were killed by mines and bullets. Close-knit communities that happened to straddle the boundary were spliced in two, and a concomitant squeeze on trade added to the poverty and hardship of the Valley’s folk. These experiences of ‘the border question’ traumatized border region populations and marked the most significant deterioration of relations between the two states since independence from the USSR in 1991. President of Kyrgyzstan and Almazbek Atambayev and President of Uzbekistan Shavkat Mirziyoyev signed an agreement on September 8 on the demarcation and delimitation of the Kyrgyz-Uzbek border to soothe this almost a century old issue“. Qaraldi: 2007-yil 8-iyun.

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]