Qirgʻiz milliy oʻyinlari
Qirgʻiz milliy oʻyinlari — qirgʻiz xalqining tarixiy turmush tarzi, urf-odatlari va madaniy qadriyatlarini aks ettiruvchi anʼanaviy oʻyinlar majmuasidir. Qirgʻiz xalqining milliy oʻyinlariga ordo, toquz qorqool (toʻqqiz qalak), orompay, dümpüldök, oq choʻlmak, anqildek, uyum tuudu, selkinçek (yalli), upayan va turli ot ustida oʻynaladigan oʻyinlar kiradi[1].
Tarixi
Qirgʻiz xalqi oʻz tarixi davomida murakkab taraqqiyot yoʻllarini bosib oʻtgan, oʻz yerlarini, chorvasini va hatto qoʻshni qardosh xalqlarni koʻplab dushman bosqinlari hamda tabiatning ogʻir hodisalaridan himoya qilgan. Shu bilan birga, oʻz birligini, urf-odatlarini va asrlar davomida shakllangan madaniyatini saqlab qolgan. Bir-biridan goʻzal qoʻshiqlar va kuylar, xalq hunarmandchiligining son-sanoqsiz namunalari, maqollar, ertaklar va hatto ulkan dostonlar ogʻizdan-ogʻizga oʻtib, xotira kuchi tufayli bugungi kungacha yetib kelgan[1].
Ot ustida erkin harakatlana oladigan va koʻchmanchi hayot tarziga moslashgan jangchi xalqning xarakteri hamda milliy xususiyatlariga muvofiq koʻplab harakatchan oʻyinlar yaratilgan. Bu oʻyinlar zamonaviy davrgacha yetib kelgan, ayrimlari esa ijtimoiy mazmunga mos ravishda maʼlum oʻzgarishlarga uchragan[1].
Ushbu oʻyinlarda asosan xalqning orzu-umidlari, quvonchi va qaygʻusi, jasorati, ozodlik va tenglikka intilishi hamda adolat uchun kurashi oʻz aksini topgan. Mazkur oʻyinlarda xalq pedagogikasining eng yaxshi namunalari, chuqur falsafiy qarashlar va milliy ruh kuzatilgan[1].
Xalq taqdiri bilan uygʻunlashgan oʻyinlar insoniyat jamiyatining barcha bosqichlarida mavjud boʻlib, davr taraqqiyoti, oʻzgarishlari va talablariga mos ravishda yangilanib va takomillashib yashab kelgan. Bu oʻyinlar milliy madaniyat va maʼnaviyatning ajralmas qismiga aylangan. Insonlarni jismonan barkamol tarbiyalashda, estetik goʻzallikka intilishida harakatchan oʻyinlar, qoʻshiqlar, rivoyatlar, tez aytishlar va topishmoqlar eng muhim vositalardan biri deb hisoblangan[1].
Qirgʻizlar ham xalq sifatida shakllangan davrdan boshlab oʻzlariga xos, turli davrlar va oʻsha davrning ijtimoiy sharoitlariga mos oʻyinlar yaratganlar. Xalqning koʻchmanchi hayot kechirishi va savodxonlik darajasining past boʻlishiga qaramay, keng omma boshidan kechirgan hayot izlarini unutilmas qilish maqsadida bu tajribalar oʻyin sanʼatida saqlanib, kelajak avlodlarga meros sifatida yetkazilgan. Har bir oʻyinni oʻtkazishda ishtirokchilarning yosh chegarasi, tayyorgarlik darajasi, individual xususiyatlari, jinsi, oʻyinda foydalaniladigan jihozlar va oʻyin oʻtkaziladigan joy albatta hisobga olingan[1].
Taklif etilgan oʻyinlar orasidan turli sharoitlarda tashkil qilish va qoʻllash uchun istalgan namunani tanlash mumkin. Masalan, jihozlar va joy imkoniyatlarini hisobga olgan holda, xalq bayramlarida, qishloq xoʻjaligi xodimlari kuni munosabati bilan oʻtkaziladigan tantanalarda, toʻylarda, Navroʻz bayrami sayillarida yoki kundalik mashgʻulotlar va toʻgaraklarda mos oʻyinlarni tanlab oʻtkazish maqsadga muvofiq hisoblanadi[1].
Har bir xalqning orzu-istaklari, umidlari, quvonchi va qaygʻusi bir-biriga oʻxshash boʻlgani kabi, ayrim oʻyinlarning nomlari va ijro shakllarining boshqa xalqlar oʻyinlariga oʻxshashi ham tabiiy hol hisoblanadi. Ayniqsa, qoʻshni Oʻrta Osiyo va Qozogʻiston xalqlari madaniyatida qirgʻiz milliy oʻyinlariga ozmi-koʻpmi oʻxshash turli namunalarga duch kelish mumkin. Xalq oʻyinlarining ahamiyati har bir fuqaro uchun maʼlum boʻlib, bu mavzu yuzasidan xalq deputatlari qurultoylarida jiddiy muhokamalar olib borilgan. Ayniqsa, ijtimoiy-iqtisodiy tuzumni qayta qurishni jadallashtirishda ushbu oʻyinlarning katta ahamiyatga ega ekani taʼkidlangan. Chunki xalq oʻyinlari nafaqat jismoniy tarbiya uchun qoʻllaniladigan oddiy harakatlar, balki vatanparvarlik va baynalmilal tarbiyani shakllantirishda, insonparvarlik ruhini kuchaytirishda, shuningdek millatlararo munosabatlarni yaxshilash va yaqinlashtirishda muhim taʼsir kuchiga ega[1].
Manbalar
- ↑ 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 1,5 1,6 1,7 X. N. Anarkulov. Kirgiz el oyundari. -F.: 1981, ISBN-10(13):5-65500669-3 (Wayback Machine saytida 2016-03-05 sanasida arxivlangan)