Kontent qismiga oʻtish

Qays Abdurashid

ZiyoSfera, erkin ensiklopediya
Qays Abdurashid
قیس عبدالرشید

Taxti Sulaymondagidagi Qays Abdurashid maqbarasi
Tavalludi 575
Gʻur, Afgʻoniston
Vafoti 661
Gʻur, Afgʻoniston

Qays Abdurashid yoki Qays Abdulrashid (pushtucha: قيس عبد الرشيد‎‎) islomdan keyingi rivoyatlarga koʻra, pushtunlarning afsonaviy asoschisi sifatida tilga olinadi[1][2]. Bunday siymoning shakllantirilishi mintaqaga arablarning taʼsiri kuchayganidan keyin diniy va etnik oʻzliklar oʻrtasida uygʻunlikni qaror toptirish maqsadida targʻib qilingan deb hisoblanadi[3]. Uning islomning ilk davrlarida Arabistondagi Makka va Madinaga sayohat qilib, islomni qabul qilgani aytiladi. Biroq bu afsonadan farqli oʻlaroq, islom dini Afgʻonistonga birdaniga emas, balki muayyan vaqt davomida kirib kelgan va tarqalgan.

Genealogiyasi

Baʼzi afgʻon nasabshunoslari Qays Abdurashidni afsonaviy shaxs Talutning nabirasi Malak Afgʻona orqali Benyamin qabilasi podshohi Talutning (yoki Saul, hukmronligi miloddan avvalgi taxminan 1050–1010) 37-avlodi sifatida qayd etadi[4][5].

Islom ensiklopediyasiga koʻra, pushtunlarning qadimgi isroilliklardan kelib chiqishi nazariyasi „Tarixi Xon Jahoni va Mahzani Afgʻoni“ (تاریخ خان جهانی ومخزن افغانی) asariga borib taqaladi. Bu tarixiy asar XVII asrda Boburiylar imperatori Jahongir hukmronligi davrida Nimatulloh al-Haraviy tomonidan tuzilgan.

Fayl:The Family Tree and Lineage of Kish Kysh Qais Abdur Rashid Al Pithon.jpg
Oila daraxti va nasabi

Afsona

Afsonaga koʻra, Qays hozirgi markaziy Afgʻonistondagi Gʻur mintaqasida tugʻilgan. Islom dini paydo boʻlgani haqida eshitgach, qabilasi uni hozirgi Saudiya Arabistonidagi Arabiston yarimorolining Madina shahriga yuborgan. Qays u yerda paygʻambar Muhammad bilan uchrashib, islomni qabul qilgan va Muhammad unga Abdurashid deb ism bergan. Soʻng Gʻurga qaytib, qabilasi orasida islomni yoygan. Tarixchi Mauntstuart Elphinstonening soʻzlariga koʻra, afsonada paygʻambar Muhammadning mashhur sarkardasi va hamrohi Xolid ibn al-Valid Qaysni paygʻambar bilan tanishtirgan.

Afgʻon tarixchilari shuni bayon qiladilarki, Gʻurda ham, Arabistonda ham yahudiy qabilasi Allohning yagonaligi haqidagi bilimini va diniy eʼtiqodining sofligini saqlab qolgan. Muhammad islom payg'ambari bo'lgach, Gʻur afgʻonlari arab birodarlarining daʼvatiga quloq tutgan, ularning sardori Xolid ibn al-Valid boʻlib, u Suriyani zabt etish orqali shuhrat qozongan. Ular keyinchalik “Abdulrashid” taxallusi bilan atalgan Qays qoʻmondonligi ostida haqiqiy din yoʻlida yordamga otlangan[6].

Xalq orasida tarqalgan rivoyatlarga koʻra, Qaysning toʻrt oʻgʻli boʻlgan. Ular Sarban (سړبن), Bet (بېټ) va Gʻargʻaxt (غرغښت)[7]. Uning oʻgʻillari oʻz nomlari bilan atalgan yirik qabila ittifoqlari Sarbani, Bettani va Gʻargʻashtiga asos solgan. Afsonaning bir necha talqini mavjud, jumladan, ayrim mintaqaviy variantlarda toʻrt afsonaviy aka-ukaning faqat bittasi, ikkitasi yoki uchtasining nomi tilga olinadi.

Malak_Afghana

Joylashuvi

Bir afsonaga koʻra, Qays umrining oxirlaganini sezgach, oʻgʻillaridan uni Gʻurdan Sulaymon togʻlariga olib borib, ajdodi Malak Afgʻona dafn etilgan joyga qoʻyishni soʻragan. U vafotidan keyin Taxti Sulaymon (Sulaymon taxti) tepasiga dafn etilgan. Bu joy Da Kasi Gʻar (د کسي غر — Qays togʻi) deb ham atalib, Pokistondagi FATA okruglariga qarashli Dera Ismoil Xon chegaraoldi hududidagi Darazinda qishlogʻi yaqinida, Dera Ismoil Xon chegaraoldi hududining ham Janubiy Vaziriston, ham Balujistonning Job okrugi bilan chegaralari kesishgan joyga yaqin hududda joylashgan. Baʼzi kishilar, asosan, yoz faslida bu yerga tashrif buyuradilar, chunki qishda qor yogʻishi yuqoriga koʻtarilishni qiyinlashtiradi. Qays qabri oldida ular biror hayvon, odatda qoʻy yoki echkini qurbonlik qiladilar[manba kerak].

Boshqa bir afsonaga koʻra esa, Qays hozirgi shimoliy Afgʻonistondagi Balx mintaqasida yashagan. U yerdan uning turli avlodlari janub, gʻarb va sharqqa koʻchib ketgan[8].

Yana qarang

  • Imru al-Qays — islomdan oldingi arab shoiri, uning hayoti va afsonasi Qays Abdurashid haqidagi rivoyatlarga taʼsir qilgan boʻlishi mumkin.
  • Amir Kror Suriy — VIII asrda yashagan, Gʻurdan chiqqan afsonaviy pushtun shahzodasi.
  • Amir Suriy — IX–X asrlarda yashagan butparast gʻuriylar podshohi, Safforiy amiri Yaʼqub ibn al-Lays as-Saffor bilan urushda magʻlub boʻlgan.
  • Lex, Chex va Rus — polyaklar (yoki lexitlar), chexlar hamda ruslar (yoki ruslar, ukrainlar va belaruslar) deb ataluvchi uch zamonaviy slavyan xalqiga asos solgan deyiladigan uch afsonaviy aka-uka.
  • Fénius Farsaid — zamonaviy irland xalqiga asos solgan va ogham irland alifbosini ixtiro qilgan deyiladigan afsonaviy skif shahzodasi.
  • Hayk — armanlarning afsonaviy otasi.

Manbalar

  1. ↑ Islamic conquest of Afghanistan
  2. ↑ André Wink. Al- Hind: The slave kings and the Islamic conquest.. Brill Publishers, 2002. ISBN 0391041738. 
  3. ↑ Stanizai, Zaman (9 October 2020). Are Pashtuns the Lost Tribe of Israel?. doi:10.33774/coe-2020-vntk7-v4. 
  4. ↑ Dawn, The cradle of Pathan culture (Wayback Machine saytida December 5, 2008, sanasida arxivlangan), by Alauddin Masood, 4 April 2004.
  5. ↑ Niamatullah’s history of the Afghans, Volume 1, Niʻmat Allāh, Nirod Bhusan Roy, Santiniketan Press, 1958, pg. 5.
  6. ↑ Life of the Amir Dost Mohammed Khan; of Kabul, Volume 1. By Mohan Lal (1846), quoting Mountstuart Elphinstone pg. 5
  7. ↑ Qais Abdul Rasheed[Usurped!]. Khyber. ORG.
  8. ↑ Coyle, Dennis Walter (2014). Placing Wardak Among Pashto Varieties (Master's thesis). University of North Dakota. 
"https://ziyosfera.uz/index.php?title=Qays_Abdurashid&oldid=718997" dan olindi