Qaraca paleolit makoni
Qaraca paleolit makoni — Ozarbayjonning Mingechaur shahri hududida, Mingechaur suv ombori sohilida joylashgan Ilk Paleolit davriga oid arxeologik yodgorlik. Makon ochiq turdagi paleolit makoni sifatida tadqiq etiladi va bu yerda Ashel davriga oid qoʻl chopperlari, nukleuslar, qirgʻichlar va boshqa tosh qurollari topilgan[1][2].
Geografik joylashuvi
Qaraca paleolit makoni Mingechaur suv omborining Mingechaur shahri sohilida joylashgan. Yodgorlik Kura daryosi havzasining oʻrta qismida joylashgan paleolit yodgorliklaridan biridir. Yodgorlik dengiz sathidan 80 m balandlikda, Qaraca tizmasining shimoli-gʻarbiy qismida, oʻrta va ilk toʻrtlamchi davr choʻkindilarining suv ombori sohilida, toʻgʻondan ~ 1,0 km sharqda boshlanadigan va ~ 0,7 km ga choʻziladigan hududda joylashgan[1][3][4].
Tadqiq etilishi
Qaraca paleolit makoni 2012-yilda Mingechaur suv ombori atrofida Ozarbayjon va Rossiya olimlari ishtirokida olib borilgan arxeologik tadqiqotlar davomida qayd etilgan. Keyingi yillarda yodgorlikda Ozarbayjon Milliy Fanlar Akademiyasining Arxeologiya, Etnografiya va Antropologiya Institutining paleolit arxeologik ekspeditsiyasi tomonidan tadqiqotlar olib borilgan[1].
2013-yilda Qaraca yodgorligi bilan bogʻliq tadqiqotlar natijalari Ozarbayjon va Rossiya olimlari ishtirokida muhokama qilingan. Ushbu tadqiqotlar davomida makondan qoʻl chopperlari, nukleuslar va qirgʻichlarni oʻz ichiga olgan turli tosh qurollari topilgan[2].
2021-yilda Qaraca yodgorligining aniq yoshini belgilash maqsadida namunalar olingan va ularning luminessent usulida Daniyadagi maxsus laboratoriyalarda tadqiq etilishi koʻzda tutilgan[5].
Arxeologik materiallar
Qaraca makonidan qoʻl chopperlari, nukleuslar, qirgʻichlar va boshqa tosh qurollari topilgan. Bu materiallar Janubiy Kavkazning Ilk Paleolit davrida yashagan insonlarning mehnat qurollari va toshga ishlov berish texnologiyalarini oʻrganish jihatidan muhim ahamiyatga ega[2].
AMEA maʼlumotlariga koʻra, Qaraca makonida Azıx gʻoridan tashqarida 10 dan ortiq chopper va gigantolitlar, shuningdek tosh bolta yoki splitter tipidagi qurollar topilgan.[1]
Qaraca yodgorligidan olingan yirik oʻlchamdagi tosh qurollar Azıx gʻorining quyi qatlamlaridan maʼlum boʻlgan Quruçay arxeologik madaniyatiga xos qurollar bilan taqqoslangan. Qaracada bunday qurollarning topilishi Quruçay madaniyatining tarqalish hududini oʻrganish nuqtai nazaridan muhim hisoblanadi[6].
Xronologiyasi
Qaraca paleolit makonining aniq xronologiyasini belgilash uchun geologik, arxeologik va paleontologik maʼlumotlardan foydalanilgan. 2013-yilda eʼlon qilingan AMEA materialida yodgorlikning yoshi keng diapazonda, taxminan 1,8 million yildan 500 ming yil avvalgacha boʻlishi mumkinligi koʻrsatilgan[2].
Qaracaning aniq yoshini yanada chuqurroq belgilash maqsadida keyingi tadqiqotlarda yodgorlikdan namunalar olingan va ularni luminessent usulida sana belgilash uchun Daniyadagi maxsus laboratoriyalarda tadqiq qilish rejalashtirilgan[5].
Ashel madaniyati
Qaraca paleolit makonining tosh sanoati Ashel davri bilan bogʻlanadi. AMEA Qaraca yodgorligini ochiq turdagi Ashel makoni sifatida taqdim etadi[1].
Yodgorlikdan topilgan qoʻl chopperlari, nukleuslar va qirgʻichlar Ashel tosh sanoatini oʻrganish uchun asosiy arxeologik materiallarni tashkil etadi[2].
Quruçay madaniyati bilan aloqasi
Qaraca makonidan topilgan yirik tosh qurollar Azıx gʻorining quyi qatlamlaridan maʼlum boʻlgan Quruçay arxeologik madaniyati bilan taqqoslangan. AMEA materialida bunday qurollarning Mingechaur suv ombori sohilida joylashgan Qaraca qadimgi tosh davri makonida ham topilgani va bu Quruçay madaniyatining tarqalish hududini belgilash jihatidan muhim ahamiyat kasb etishi qayd etilgan[6].
UNESCOning Ozarbayjon tomonidan taqdim etilgan Dastlabki Roʻyxat materialida Mingechaur suv ombori sohilida joylashgan Qaraca paleolit yodgorligida Azıx gʻorining Quruçay madaniyatiga oʻxshash tosh qurollar topilgani bildiriladi[7].
Ilmiy ahamiyati
Qaraca paleolit makonini tadqiq etish Ozarbayjon hududida Paleolit davrida odamlar yashaganini va qadimgi inson guruhlarining moddiy madaniyatini oʻrganish nuqtai nazaridan muhim ahamiyatga ega. AMEA maʼlumotlariga koʻra, Mingechaur atrofida, jumladan Qaraca makonida olib borilgan arxeologik qazishmalar Ozarbayjon hududida qadimgi Tosh davrida jadal yashash jarayoni kechganini koʻrsatadi[3].
Qaraca makoni Janubiy Kavkazda Ashel davrining tarqalishi, ochiq turdagi Paleolit makonlari va Quruçay madaniyati bilan bogʻlanadigan tosh sanoatini oʻrganish jihatidan muhim arxeologik yodgorlikdir[1][7].
Shuningdek qarang
Manbalar
- ↑ 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 1,5 „Qaraca paleolit düşərgəsində tədqiqatlar davam etdirilir“. Qaraldi: 15-avgust 2026-yil.
- ↑ 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 „Mingəçevir su anbarı yaxınlığında tədqiqat işləri aparılıb“. Qaraldi: 15-avgust 2026-yil.
- ↑ 3,0 3,1 „Azərbaycan arxeologiya elmi 80 ildə: qısa nəzər“ (7-yanvar 2025-yil). Qaraldi: 15-avgust 2026-yil.
- ↑ „2023-cü ildə Beşbarmaq abidələr kompleksində aparılmış arxeoloji tədqiqatlara dair“. AZƏRBAYCANDA 2023-CÜ İLDƏ APARILAN ARXEOLOJİ QAZINTILARIN NƏTİCƏLƏRİNƏ həsr olunmuş Elmi Sessiyanın Tezisləri. Bakı:. 2023-01-01.
{{cite magazine}}: Unknown parameter|muallif_ismi1=ignored (yordam)CS1 maint: extra punctuation () - ↑ 5,0 5,1 „Arxeologiya, Etnoqrafiya və Antropologiya İnstitutunda Danimarka və Rusiyalı alimlərlə görüş keçirilib“. Qaraldi: 15-avgust 2026-yil.
- ↑ 6,0 6,1 „Azıx mağarasını kim kəşf edib və onun sakinləri kimlər olub?“ (13-aprel 2021-yil). Qaraldi: 15-avgust 2026-yil.
- ↑ 7,0 7,1 „Prehistoric sites of the Azykh and Taghlar caves“. Qaraldi: 15-avgust 2026-yil.