Qaligul avliyo

Qaligul avliyo (qirgʻizcha: Калыгул олуя; 1785, hozirgi Issiqkoʻl tumani, Qora-Oy qishlogʻi — 1855, Choʻlponota) — qirgʻiz xalqiga keng tanilgan mutafakkir, nasihatgoʻy shoir. „Zamon“ adabiy oqimining yirik vakillaridan biri hisoblanadi.

Qaligul avliyo jamiyat, turmush, hayot, urf-odat va tiriklikning turli jihatlari haqidagi fikr-mulohaza va xulosalarini „masallar“ deb atab, ularni hikmatli soʻz, vasiyat tarzida, qofiyalab yetkazib berishga uringan. Shu xususiyati bilan dono, avliyo sifatida tanilgan. Boshqa shoirlardan farqli ravishda, katta yigʻinlarda doston aytmagan, aytishuvda qatnashmagan, qovuz chalmagan. Oʻz asarlarini hikmat, termalar, vasiyat soʻzlar shaklida, ohangsiz aytib bergan.

Tarjimai holi

Qaligul avliyoning hayoti va ijodi haqida aniq maʼlumotlar juda kam. 1785-yilda Issiqkoʻlning kunchiqar qirgʻogʻida tugʻilgan, ayrim manbalarda (Sharshenbek Umotaliyev, Ibrohim Abdirahmonov) Qoshqar vohasi deb koʻrsatiladi. Otasi — saribogʻish urugʻining biyi, ismi Bay boʻlgan, bobosi esa — Doʻloʻt. Bayning besh oʻgʻli boʻlgan: Medet, Berdish, Berdike, Qaligul va Jigitek.

Qaligul avliyo 6–7 yoshidan boshlab oʻz qishlogʻidagi Sopu ota nomli katta domladan taʼlim olgan. Asarlaridagi maʼlumotlarga qaraganda, sharq xalqlarining adabiyoti, madaniyati va tarixi bilan yaxshi tanish boʻlgan. Oʻrta Osiyodan Xoja Ahmad Yassaviy va Soʻfi Olloyor kabi mashhur shaxslarning asarlari va falsafiy qarashlarini, tasavvuf taʼlimotini chuqur oʻzlashtirgani koʻrinadi. Qaligul yoshligidan el orasida tanilib, obroʻsi oshgan.

Ijodi

Qaligul avliyo gʻoyalarini ayrim shoirlar davom ettirgan boʻlsa, yana bir qismi uning „Oxir zamon“ yoʻnalishidagi asarlari bilan hamohang asarlar yozgan. Uning masallari turli mavzu va yoʻnalishlarni qamrab oladi va oʻziga xos xususiyatga ega. Masallari yaxlit davomli asar emas, balki har biri qisqa, loʻnda, xulosa tarzida berilgan kichik fikr-mulohazalardan iborat. Hayotning turli qirralarini yoritib, jamiyat va inson hayotidagi ijtimoiy ahamiyatga ega masalalarni koʻtaradi. Yaxshilik va yomonlik, saxovat va baxillik, hayot va oʻlim, saxiylik va xasislik, xulq-atvor odobi, oila va qarindoshlik munosabatlari, hayot qonuniyati, goʻzallik va chiroy kabi mavzularda fikr bildirgan.

Ijodiga xos oʻziga xos falsafiy, ijtimoiy qarashlar va loʻnda xulosalar bor. Uning asarlari mazmuni bilangina emas, shakli va tuzilishi jihatidan ham toʻqima doston anʼanasidan farq qiladi: 7–8 boʻgʻinli anʼanaviy oʻlchov doimo saqlanmay, koʻproq 4–5 boʻgʻinli qisqa tuzilma ustun keladi.